زیویه (دژ)

دژ باستانی زیویه بر روی کوهی در ۵۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر سقز در استان کردستان ایران قرار دارد. این دژ در زمان مادها و منائی‌ها در حدود ۷۰۰ پ م ساخته شده است.

در این دژ گنجینه‌ای باستانی یافت شده که دربرگیرنده تشت بزرگ مفرغی مزّین به نقوش جنگجویان آشوری است که در درون آن اشیایی از طلا و عاج و نقره به دست آمده‌است. این دژ شامل تالارها، حیاط، اتاقهای متعدد، تالار ستوندار، انبار قلعه، ورودی اصلی و پلکان سنگی است. مهم‌ترین اشیای به دست آمده از این منطقه سر عقاب زرین و گردن‌بندهای طلایی است.

ناحیه‌ای که گنجینه زیویه در آن یافت شده است در سده هفتم پیش از میلاد جزو سرزمین «منّا» بوده است که با «ماد» علیه آشوری‌ها همدست شده بودند. «منّاها» در حدود ۶۶۰-۶۵۹ پیش از میلاد از سکاها شکست خوردند و سرزمین آنها به دست سکاها افتاد و سکاها توانستند با استفاده از استقرار در سرزمین منّاها بر مادها برتری یابند. در گنجیه زیویه تاثیرات هنز سکایی نیز دیده می‌شود.

به‌نظر باستان شناسان آن قبیل اشیایی که نفوذ هنرهای مختلف در آن دیده می‌شود کار جواهرسازان محلی مناّ است که در ناحیه شرقی دریاچه اورمیه مسکن داشته‌اند و مرکب از قبایل «آسیانی» یعنی مردمی که پیش از آریایی‌ها در ایران و آسیای غربی مسکن داشته‌اند، بودند و به تدریج تمدن و فرهنگ ایرانی‌ها را کسب کردند. در سالنامه سارگون دوّم پادشاه آشور، از ویران شدن «ایزیرتو» پایتخت «مانّاها» و «زیپیا» که شاید همان زیویه باشد ذکری به‌میان آمده است. در روزگار آشور بانی‌پال کشور «منّایی» تحت نفوذ آشور قرار گرفت و بعد از سقوط نینوا در ۶۱۲ پیش از میلاد، «منّاها» جزو قلمرو «مادها» و سپس حکومت پارس‌ها شدند.

پیوندها با سکاها

اشیاء زرین به سبک قوم ایرانی‌تبار سکایی (اسکیتی) در گنجینه زیویه، با اشیائی که در کورگان‌های اسکیتی پیدا شده است، از جمله شمشیری که با دسته و غلاف طلا که در ۱۷۶۳ در کورگان کیروفوگراد (اوکراین) بدست آمد. و شمشیر دیگری بهمین سبک و تبری آهنی با دسته طلا که در کورگان‌های کلرمس (کوبان) ضمن کاوش‌های سال ۲۰۹۱ کشف گردید، همانندی دارند.

بر روی این اشیاء، عناصر سکایی (گوزن خوابیده) با عناصر شرق قدیم (درخت مقدس در میان ایزدبانوان، حیوانات خارق العاده) آمیخته هستند و بی‌شک این فکر نادرست نیست که این اشیاء تقلیدی از سبک ویژه اورارتو، همراه با عناصر خاص سبک سکایی بوده است. عده‌ای، سرآغاز هنر سکایی را به دوره مبارزات اسکیت‌ها در آسیای نزدیک مربوط دانسته‌اند ولی اشیائی که در سیبری از اسکیت‌ها یا روزگار پیشا-اسکیتی بدست آمده است این نظر را رد می‌کند. در اشیاء یافته شده در سیبری عناصر «سبک جانورسازی»، وجود دارد و این اشیاء، به لحاظ زمانی، قدیمی‌تر از اشیائی هستند که در زیویه بدست آمده است.