پرش به محتوا

لوقا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
قدیس

لوقای تبشیری
مینیاتور سده سیزدهم از لوقای قدیس اثر تورس رولین، تذهیب‌گر نسخه‌های خطی ارمنی
رسول، تبشیری، شهید و حکیم[۱]
زادهٔبین ۱ پس از میلاد تا ۱۶ پس از میلاد
انطاکیه، سوریه (رومی)
درگذشتۀبین ۸۴ پس از میلاد تا ۱۰۰ پس از میلاد (به‌طور سنتی در ۸۴ سالگی)
تبس، آخایا، امپراتوری روم
تکریم‌شده دراکثر کلیساهای مسیحی که قدیس را تکریم می‌کنند، و در آیین دروزی[۲]
بارگاه اصلیپادووا، ایتالیا
بزرگداشت
نمادهانویسنده انجیل، پزشک، متخصص سلامت، مردی با کتاب یا قلم، همراه با یک گاو بالدار، در حال کشیدن شمایل مریم عذرا، یک قلم‌مو یا یک تخته رنگ
قدیس حامیهنرمندان، سردفتران، مجردان، پزشکان، زرگران، قصابان، آبجوسازان، کارگران شیشه و دیگران[۳]
آثار مهمانجیل لوقا، اعمال رسولان

لوقا (عبری:לוקא؛ یونانی:Λουκᾶς) از مسیحیان نخستین بود که سومین انجیل از اناجیل اَربعه (انجیل لوقا) و نیز کتاب اعمال رسولان را نگاشت. او پزشک یونانی و شاگرد پولس بود و نام او در سه رساله عهد جدید ذکر شده‌است.[۴] احتمالاً لوقا غیریهودی بوده چرا که او درمیان ختنه‌شده‌ها نام برده نشده است[۵] او یکی از یاران پولس در دوره زندانی شدن او بود.[۶] به طور سنتی گفته شده که لوقا در سال ۸۴ میلادی در بویوتیا یونان درگذشت.

انجیل لوقا تنها انجیلی است که به شرح کامل، مژدۀ فرشتۀ خداوند، جبرئیل، به مریم برای تولد عیسی مسیح و پاسخ مریم در تسلیم بودن در برابر خواست و ارادۀ خداوند را به دست می دهد[۷].

توصیف

[ویرایش]

لوقای تبشیری[الف] یکی از چهار تبشیری — چهار نویسنده‌ای که به‌طور سنتی نگارش انجیل‌های قانونی به آن‌ها نسبت داده می‌شود — بود. پدران اولیه کلیسا نگارش هر دو کتاب انجیل لوقا و اعمال رسولان را به او نسبت داده‌اند. چهره‌های برجسته در مسیحیت اولیه مانند جروم و اوسبیوس بعدها بر نویسندگی او تأکید کردند، اگرچه فقدان شواهد قطعی در مورد هویت نویسنده این آثار منجر به بحث‌هایی در محافل علمی، اعم از سکولار و مذهبی شده است.

عهد جدید چند بار به کوتاهی از لوقا نام برده است و نامه به کولسیان[۸] از او به عنوان یک پزشک (از واژه یونانی برای «کسی که شفا می‌دهد») یاد می‌کند؛ از این رو تصور می‌شود که او هم پزشک و هم از شاگردان پولس بوده است.

از سال‌های اولیه ایمان، مسیحیان او را به عنوان یک قدیس می‌شناسند. اعتقاد بر این است که او یک شهید بوده و گزارش شده است که از یک درخت زیتون به دار آویخته شده است، اگرچه برخی دیگر جور دیگری معتقدند.[ب] کلیسای ارتدکس شرقی، کلیسای کاتولیک و دیگر فرقه‌های اصلی او را به عنوان لوقای قدیس تبشیری و به عنوان قدیس حامی هنرمندان، پزشکان، مجردان، سردفتران، قصابان، آبجوسازان و دیگران تکریم می‌کنند؛ روز یادبود او ۱۸ اکتبر است.[۹][۱۰] او همچنین در عهد جدید به عنوان یک پزشک توصیف شده است.[۱۱]

زندگی

[ویرایش]
نگاره‌ای از لوقای تبشیری[۱۲]

بسیاری از دانشوران بر این باورند که لوقا پزشکی بود که در شهر هلنیستی انطاکیه در سوریه باستان زندگی می‌کرد،[پ] و در خانواده‌ای یونانی متولد شده بود،[۱۳][۱۴][۱۵] هرچند برخی از دانشوران و متکلمان فکر می‌کنند لوقا یک یهودی هلنی بوده است.[۱۶][۱۷] در حالی که به‌طور گسترده پذیرفته شده است که الهیات لوقا–اعمال به یک مسیحی غیریهودی اشاره دارد که برای مخاطبان غیریهودی می‌نویسد، برخی به این نتیجه رسیده‌اند که محتمل‌تر است لوقا–اعمال خطاب به جامعه‌ای متشکل از مسیحیان یهودی و غیریهودی باشد، زیرا بر ریشه‌های کتاب مقدس در مأموریت غیریهودیان تأکید شده است (ر.ک. استفاده از اشعیا ۴۹:۶ در لوقا–اعمال).[۱۸][۱۹]

چه لوقا یهودی بوده باشد یا غیریهودی، یا چیزی در این میان، از کیفیت زبان یونانی به‌کار رفته در لوقا–اعمال مشخص است که نویسنده (که در سنت مسیحی لوقا دانسته می‌شود)، یکی از تحصیل‌کرده‌ترین نویسندگان عهد جدید بوده است. تلمیحات و ارجاعات آگاهانه و عمدی نویسنده به نویسندگان کلاسیک باستان و یونان هلنیستی مانند هومر، ازوپ، اپیمنیدس، اوریپید، افلاطون، توسیدید و اراتوس و نقل‌قول از آن‌ها نشان می‌دهد که او با متون ادبی واقعی یونانی آشنا بوده است. این آشنایی به احتمال زیاد ناشی از تجربیات او در جوانی از برنامه درسی آموزشی بسیار همگن هلنیستی (ἐγκύκλιος παιδεία، «enkyklios paideia») بوده است که برای قرن‌ها در سراسر شرق مدیترانه مورد استفاده قرار می‌گرفت و ادامه داشت.[۲۰]

اولین ذکر نام لوقا در نامه به فلیمون، فصل ۱، آیه ۲۴ است.[۲۱] او همچنین در کولسیان ۴:۱۴[۲۲] و دوم تیموتاوس ۴:۱۱[۲۳] مورد اشاره قرار گرفته است، هرچند هر دو به عنوان نامه‌های منسوب به پولس (deutero-Pauline) در نظر گرفته می‌شوند (ر.ک. نویسندگی نامه‌های پولس).[۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]

جیمز تیسو، لوقای قدیس، موزه بروکلین

اپیفانیوس بیان می‌کند که لوقا یکی از هفتاد رسول بود (پاناریون ۵۱.۱۱)، و یوحنای زرین‌دهان در جایی اشاره می‌کند که «برادری» که پولس در نامه دوم به قرنتیان ۸:۱۸[۲۹] از او یاد می‌کند، یا لوقا است یا برنابا (موعظه ۱۸ در مورد دوم قرنتیان در ذیل ۲ قرنتیان ۸:۱۸).

اگر بپذیریم که لوقا واقعاً نویسنده انجیلی است که نام او را بر خود دارد و کتاب اعمال رسولان است، می‌توان جزئیات خاصی از زندگی شخصی او را به‌طور منطقی حدس زد. در حالی که او خود را از کسانی که شاهدان عینی خدمت عیسی بودند مستثنی می‌کند، بارها در شرح مأموریت‌های پولس در اعمال رسولان از واژه «ما» استفاده می‌کند که نشان می‌دهد او شخصاً در آن زمان‌ها حضور داشته است.[۳۰] بر اساس این استنتاجات، نویسنده با پولس رسول در ترواس (اعمال ۱۶:۱۰) ملاقات می‌کند تا به مقدونیه برود و برای مدتی در فیلیپی می‌ماند، سپس در حدود سال ۵۲ میلادی دوباره در فیلیپی (اعمال ۲۰:۶) در بازگشت به سوریه و اورشلیم به پولس می‌پیوندد و در سفر پرخطر سوم مأموریتی به ایتالیا (اعمال ۲۷:۱) در کنار او می‌ماند.

لوقای قدیس آن‌گونه که در سرلوحه یک نسخه خطی انجیل ارمنی متعلق به ۱۶۰۹ در کتابخانه بودلیان به تصویر کشیده شده است

ساختار نوشته‌ها و همچنین دامنه واژگان به‌کار رفته نشان می‌دهد که نویسنده مردی تحصیل‌کرده بوده است. نقل‌قولی در نامه به کولسیان میان لوقا و سایر همکاران «مختون» تمایز قائل می‌شود.

۱۰ارسطرخوس، هم‌زندانی من، به شما سلام می‌رساند، و همچنین مرقس، پسرعموی برنابا. ۱۱عیسی نیز که یوستوس نامیده می‌شود، سلام می‌فرستد. این‌ها تنها یهودیانی هستند که در راه پادشاهی خدا با من همکاری می‌کنند و مایه تسلی من بوده‌اند. [...] ۱۴دوست عزیز ما لوقای پزشک و دیماس سلام می‌رسانند.

— کولسیان ۴:۱۰–۱۱، ۱۴[۳۱]

این اظهار نظر به‌طور سنتی مفسران را به این نتیجه رسانده است که لوقا یک غیریهودی بوده است. اگر این درست باشد، لوقا را به تنها نویسنده عهد جدید تبدیل می‌کند که می‌توان به‌وضوح تشخیص داد یهودی نبوده است. با این حال، این تنها احتمال نیست. اگرچه احتمال غیریهودی بودن لوقا زیاد دانسته می‌شود، برخی دانشوران بر این باورند که او یک یهودی هلنیزه بوده است.[۱۶][۱۷][۳۲] این عبارت می‌تواند به همان سادگی برای تمایز بین آن مسیحیانی که مناسک یهودیت را به دقت رعایت می‌کردند و کسانی که رعایت نمی‌کردند، استفاده شده باشد.[۳۰]

حضور لوقا در رم در کنار پولس رسول در نزدیکی پایان عمر پولس، در دوم تیموتاوس ۴:۱۱ گواهی شده است: «فقط لوقا با من است». در فصل پایانی کتاب اعمال، که به‌طور گسترده به لوقا نسبت داده می‌شود، چندین روایت به صورت اول شخص وجود دارد که حضور لوقا در رم را تأیید می‌کند، از جمله اعمال ۲۸:۱۶:[۳۳] «و چون به رم وارد شدیم...». طبق برخی روایات، لوقا در نگارش نامه به عبرانیان نیز مشارکت داشته است.[۳۴]

لوقا در سن ۸۴ سالگی در بویوشیا درگذشت؛ این بر اساس یک «سنت نسبتاً اولیه و گسترده» است که در باتلر ۱۹۹۱ نقل شده،[۳۵] اما باتلر منبع خاصی ارائه نمی‌دهد. به گفته نیکی‌فوروس کالیستوس گزانتوپولوس، مورخ یونانی سده چهاردهم (و دیگران)، آرامگاه لوقا در تبس واقع شده بود و بقایای او در سال ۳۵۷ به قسطنطنیه منتقل شد.[۳۶]

نویسندگی لوقا و اعمال

[ویرایش]

انجیل لوقا نام نویسنده خود را ذکر نمی‌کند.[۳۷][۳۸][۳۹][۴۰] این انجیل برخلاف کتاب اعمال که از فصل شانزدهم به بعد آغاز می‌شود، توسط شاهدان مستقیم رویدادهای گزارش شده نوشته نشده و چنین ادعایی هم ندارد.[۴۱][۴۲][۴۳] با این حال، در بیشتر ترجمه‌ها، نویسنده پیشنهاد می‌کند که درباره رویدادهای کتاب تحقیق کرده است و نام شخصی را که برای او می‌نویسد (تئوفیلوس) ذکر می‌کند.

قدیمی‌ترین نسخه خطی انجیل (پاپیروس ۷۵ = پاپیروس بودمر XIV-XV)، متعلق به حدود ۲۰۰ میلادی، این اثر را به لوقا نسبت می‌دهد؛ همان‌طور که ایرنئوس در نوشته‌های حدود ۱۸۰ میلادی و پاره‌خرد موراتوری (یک نسخه خطی لاتین سده هفتم که گمان می‌رود از روی یک نسخه خطی یونانی به قدمت ۱۷۰ میلادی کپی و ترجمه شده باشد) چنین کرده‌اند.[۴۴]

انجیل لوقا و اعمال رسولان یک اثر دو جلدی را تشکیل می‌دهند که دانشوران آن را لوقا–اعمال می‌نامند. این دو کتاب با هم ۲۷.۵ درصد از عهد جدید را تشکیل می‌دهند که بزرگترین سهم توسط یک نویسنده واحد است.[۴۵]

لوقای قدیس در حال نقاشی مریم عذرا، اثر مارتن فن هیمسکرک، ۱۵۳۲

در مقام مورخ

[ویرایش]
جزئیاتی از یک پنجره در کلیسای محلی سنت ماری و لمبرت، استونهام اسپال، سافک، با شیشه رنگی که لوقای تبشیری را نشان می‌دهد

اکثر دانشوران آثار لوقا (لوقا–اعمال) را در سنت تاریخ‌نگاری یونانی درک می‌کنند.[۴۶] لوقا ۱:۱–۴، با تکیه بر تحقیقات تاریخی، اثر را به عنوان اثری متعلق به ژانر تاریخ به خوانندگان معرفی کرده است.[۴۷] درباره بهترین شیوه برخورد با نوشته‌های لوقا اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی مورخان لوقا را بسیار دقیق می‌دانند،[۴۸][۴۹] در حالی که دیگران رویکرد انتقادی‌تری اتخاذ می‌کنند.[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][ت]

ویلیام میچل رمزی، باستان‌شناس، بر اساس توصیفات دقیق لوقا از شهرک‌ها، شهرها و جزایر و همچنین نام‌گذاری صحیح عناوین رسمی مختلف، نوشت: «لوقا مورخی تراز اول است؛ نه تنها اظهارات او در مورد حقایق قابل اعتماد است... [بلکه] باید در کنار بزرگترین مورخان قرار گیرد.»[۴۸] ادوارد ماسگریو بلیک‌لاک، استاد ادبیات کلاسیک در دانشگاه آکلند، نوشت: «از نظر دقت در جزئیات و بازآفرینی فضا، لوقا در واقع در کنار توسیدید قرار می‌گیرد. اعمال رسولان محصول بی‌ارزش تخیلات پارسایانه نیست، بلکه سندی قابل اعتماد است... این تلاش‌های باستان‌شناسی بود که برای نخستین بار حقیقت را آشکار کرد.»[۴۹] کالین همر، دانشور عهد جدید، پیشرفت‌های متعددی در درک ماهیت تاریخی و دقت نوشته‌های لوقا داشته است.[۵۴]

لوک تیموتی جانسون، دانشور عهد جدید، در مورد هدف کتاب اعمال خاطرنشان کرده است که «روایت لوقا نه در تضاد، بلکه در انطباق با استانداردهای باستانی تاریخ‌نگاری، متناسب با علایق دفاعی (آپولوژی) او انتخاب و شکل داده شده است.»[۵۵] ریچارد هرد نیز در این دیدگاه سهیم است و نقص‌های تاریخی را ناشی از «اهداف خاص در نوشتن و محدودیت‌های منابع اطلاعاتی او» می‌بیند.[۵۶]

در دوران مدرن، صلاحیت لوقا به عنوان یک مورخ، بسته به دیدگاه پیشینی فرد نسبت به ماوراءالطبیعه مورد تردید قرار می‌گیرد.[۵۰] از آنجایی که مورخان پس از عصر روشنگری با طبیعت‌گرایی روش‌شناختی کار می‌کنند،[۵۷][۵۱][۵۲][۵۳][ت][ث] چنین مورخانی روایتی را که امور ماوراءالطبیعه و خارق‌العاده مانند فرشتگان، شیاطین و غیره را نقل می‌کند، به عنوان یک منبع تاریخی مشکل‌ساز می‌بینند. مارک آلن پاول ادعا می‌کند که «تردید وجود دارد که آیا نوشتن تاریخ هرگز هدف لوقا بوده است یا خیر. لوقا برای بشارت دادن، متقاعد کردن و تفسیر کردن نوشت؛ او برای حفظ سوابق برای آیندگان ننوشت. آگاهی از این موضوع، برای بسیاری، آخرین میخ بر تابوت لوقا به عنوان مورخ بوده است.»[۵۰]

رابرت ام. گرنت خاطرنشان کرده است که اگرچه لوقا خود را در سنت تاریخی می‌دید، اما کار او حاوی تعدادی احتمالات آماری ناممکن است، مانند جمعیت قابل توجهی که پطرس قدیس در اعمال ۴:۴ خطاب قرار داد. او همچنین به دشواری‌های گاه‌شماری اشاره کرده است که به موجب آن لوقا «به تئوداس و یهودای جلیلی با ترتیب اشتباه اشاره می‌کند، در حالی که تئوداس در واقع حدود یک دهه پس از سخنان گمالائیل شورش کرد (۵:۳۶–۳۷)»،[۴۶] اگرچه وضعیت این گزارش به عنوان یک دشواری گاه‌شماری به شدت مورد مناقشه است.[۵۸][۵۹]

برنت لاندو می‌نویسد:

پس چگونه انجیلی را توجیه کنیم که درباره رویدادهای جزئی باورپذیر، اما درباره یک رویداد بزرگ غیرمحتمل است؟ یک توضیح احتمالی این است که لوقا معتقد بود تولد عیسی چنان اهمیتی برای کل جهان دارد که او به‌طور دراماتیکی این واقعه را در مقابل یک اقدام (تخیلی) برای تسلط جهانی توسط یک امپراتور روم قرار داد که خود را «نجات‌دهنده» و «پسر خدا» می‌نامید — اما در واقع هیچ‌کدام از این‌ها نبود. برای یک مورخ باستانی که پا جای پای توسیدید می‌گذارد، چنین روشی کاملاً قابل قبول بوده است.

— [۶۰]

در مقام هنرمند

[ویرایش]
لوقای تبشیری در حال نقاشی اولین شمایل مریم عذرا

سنت مسیحی، از سده هشتم به بعد، بیان می‌کند که لوقا اولین نقاش شمایل بوده است. گفته می‌شود که او تصاویری از مریم عذرا و کودک کشیده است، به‌ویژه شمایل هودگیتریا در قسطنطنیه (که اکنون مفقود شده است). از سده یازدهم، تعدادی از تصاویر نقاشی شده به عنوان آثار دست‌نویس او مورد احترام قرار گرفتند، از جمله مدونای سیاه چستوخووا، مدونای ولادیمیر و ماریا آددوکاتا. همچنین گفته می‌شد که او پرتره قدیسان پطرس و پولس را کشیده و یک کتاب انجیل را با چرخه‌ای کامل از مینیاتورها تذهیب کرده است.[۶۱][ج]

در اواخر قرون وسطی، صنف لوقای قدیس در بسیاری از شهرهای اروپا، به‌ویژه فلاندر، نقاشان را گرد هم آورده و از آن‌ها حمایت می‌کردند. آکادمی سن لوکا در رم، در طول سده شانزدهم در بسیاری از شهرهای دیگر اروپا مورد تقلید قرار گرفت. این سنت که لوقا شمایل‌های مریم و عیسی را نقاشی کرده است، به‌ویژه در کلیسای ارتدکس شرقی رایج بوده است. این سنت همچنین مورد حمایت مسیحیان مار توما در هند است که ادعا می‌کنند هنوز یکی از شمایل‌های تئوتوکوس را که لوقای قدیس نقاشی کرده و توماس رسول به هند آورده است، در اختیار دارند.[چ][عدم مطابقت با منبع]

ای. آی. اوسپنسکی، منتقد هنری، می‌نویسد که شمایل‌های منسوب به قلم لوقای تبشیری دارای ویژگی کاملاً بیزانسی هستند که تنها در سده‌های پنجم و ششم به‌طور کامل تثبیت شد.[۶۲]

نماد

[ویرایش]
محراب بالدار صنف لوقای قدیس، اثر هرمن روده، لوبک (۱۴۸۴)

در تصاویر سنتی، مانند نقاشی‌ها، پرتره‌های تبشیری و موزاییک‌های کلیسا، لوقای قدیس اغلب با یک گاو نر، که معمولاً دارای بال است، همراهی می‌شود. گاو در حزقیال ۱:۱۰ و مکاشفه ۴:۷ ذکر شده است. گاهی اوقات فقط نماد نشان داده می‌شود، به‌ویژه زمانی که در ترکیبی از نمادهای هر چهار تبشیری باشد.[۶۳][۶۴] «لوقای قدیس با گاو، که یک حیوان قربانی است، تداعی می‌شود زیرا انجیل او بر ماهیت قربانی خدمت مسیح تأکید دارد و با زکریا در حال انجام وظایف کاهنی‌اش آغاز می‌شود.»[۶۵]

تکریم

[ویرایش]

ارتدکس شرقی

[ویرایش]

کلیسای ارتدکس شرقی یاد لوقای قدیس، رسول از هفتاد شاگرد، تبشیری، همراه (همکار) پولس رسول مقدس، شهید والامقام، پزشک و اولین نقاش شمایل را در چندین روز جشن گرامی می‌دارد.[۶۶] روزهای جشن ثابت به شرح زیر است:

همچنین جشن‌های متغیری وجود دارد که در آن‌ها یاد لوقا گرامی داشته می‌شود:

  • سیناکسیس تمام قدیسان آخایا - تعطیلات متغیر در یکشنبه قبل از جشن سنت اندرو (۳۰ نوامبر).[۷۴]
  • سیناکسیس تمام قدیسان بویوشیا - تعطیلات متغیر در آخرین شنبه ماه مه.[۷۵]

کاتولیک رومی

[ویرایش]

کلیسای کاتولیک یاد لوقای تبشیری را در ۱۸ اکتبر گرامی می‌دارد.[۷۶]

ارتدکس خاوری

[ویرایش]

کلیسای ارتدکس قبطی سالگرد شهادت لوقا را در ۲۲ بابه (تقویم قبطی) گرامی می‌دارد.[۷۷]

آنگلیکانیسم

[ویرایش]

کلیسای انگلستان یاد لوقای تبشیری را در ۱۸ اکتبر گرامی می‌دارد.[۷۸]

بقایا

[ویرایش]

ظاهراً جوراژ برانکوویچ، دسپوت صربستان، بقایا را به قیمت ۳۰,۰۰۰ سکه طلا از سلطان عثمانی، مراد دوم خرید. پس از فتح بوسنی توسط عثمانی، آخرین ملکه این پادشاهی، مری (نوه جوراژ) که بقایا را به عنوان جهیزیه با خود از صربستان آورده بود، آن‌ها را به جمهوری ونیز فروخت.[۷۹]

ذخیره‌گاه بقایای لوقای تبشیری در پادووا

در سال ۱۹۹۲، ایرونیموس (که بعدها اسقف اعظم ایرونیموس دوم آتن شد)، متروپولیت ارتدکس یونانی وقت در تبس و لیوادیا، از اسقف آنتونیو ماتیازو از پادووا خواستار بازگرداندن «بخش قابل توجهی از بقایای لوقای قدیس برای قرار دادن در مکانی که مقبره مقدس تبشیری امروز در آنجا قرار دارد و مورد تکریم است» شد. این امر باعث تحقیقات علمی روی بقایا در پادووا شد و از طریق شواهد تجربی متعدد (تحلیل‌های باستان‌شناسی مقبره در تبس و ذخیره‌گاه بقایا در پادووا، آنالیزهای آناتومیک بقایا، تاریخ‌گذاری رادیوکربن و مقایسه با جمجمه منسوب به این تبشیری که در پراگ قرار دارد) تأیید شد که این‌ها بقایای فردی از تبار سوری است که بین سال‌های ۷۲ تا ۴۱۶ میلادی درگذشته است.[۸۰][۸۱] اسقف پادووا سپس دنده‌ای از لوقای قدیس را که نزدیک‌ترین دنده به قلب او بود، به متروپولیت ایرونیموس تحویل داد تا در آرامگاهش در تبس نگهداری شود.[۸۲][۸۳]

بدین ترتیب، بقایای لوقای قدیس به شرح زیر تقسیم شده است:

ما همچنین نمونه‌های مدرنی را از سوریه و یونان جمع‌آوری و تایپ کردیم. در مقایسه با این نمونه‌های جمعیتی، و با نمونه‌هایی از آناتولی که قبلاً در ادبیات موجود بود، توانستیم این فرضیه را که جسد متعلق به یک فرد یونانی است، به جای یک فرد سوری، رد کنیم. با این حال، احتمال منشأ در منطقه ترکیه مدرن تنها به میزان ناچیزی کمتر از احتمال منشأ سوری بود. بنابراین شواهد ژنتیکی با این احتمال که جسد از سوریه آمده باشد، و همچنین با جایگزینی آن در قسطنطنیه سازگار است.

— شخصیت‌پردازی ژنتیکی بدن منسوب به لوقای تبشیری[۸۴]

اگرچه حاشیه خطای زیادی وجود دارد، اما آن مرد احتمالاً در سال ۳۰۰ میلادی زندگی می‌کرده است.[۸۳]

نگارخانه

[ویرایش]

پانویس

[ویرایش]
  1. ↑ Colossians 4:14 "Luke, the beloved physician, and Demas, greet you."
  2. ↑ S. Swayd, Samy (2009). The A to Z of the Druzes. Rowman & Littlefield. p. 109. ISBN 978-0-81086836-6. They also cover the lives and teachings of some biblical personages, such as Job, Jethro, Jesus, John, Luke, and others
  3. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام catholicsaints.info وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  4. ↑ کولسیان ۴:۱۴؛ فلیمون ۲۴:۲؛ تیموتائوس ۴:۱۲
  5. ↑ کولسیان ۴:۱۱
  6. ↑ عهدجدید، رسالۀ کولسیان، باب 4، آیۀ 14
  7. ↑ عهدجدید، انجیل لوقا، باب 1، آیۀ 26 تا 39.
  8. ↑ Colossians 4:14
  9. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Catholic News Agency وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  10. ↑ "The Calendar". The Church of England. Archived from the original on 15 December 2021. Retrieved 27 March 2021.
  11. ↑ Colossians 4:14
  12. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام ugent.be وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  13. ↑ "St. Luke". Catholic Online. 10 August 2023. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 10 August 2023.
  14. ↑ "BIOGRAPHY OF ST. LUKE". BIOGRAPHY OF ST. LUKE. St. Luke the Evangelist Parish. 10 August 2023. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 10 August 2023.
  15. ↑ "St Luke the Evangelist – Saint of the Day – 18th October". Catholic Truth Society. 17 October 2022. Archived from the original on 8 June 2023. Retrieved 26 May 2023. St Luke was a Greek who trained as a doctor.
  16. 1 2 Harris 1980, pp. 266–68.
  17. 1 2 Strelan 2013, pp. 102–10.
  18. ↑ Koet 1989, pp. 157–58.
  19. ↑ Koet 2006, pp. 4–5.
  20. ↑ Reece, Steve (2022). The Formal Education of the Author of Luke-Acts. London: T&T Clark. pp. 29–50. ISBN 978-0-567-70588-4.
  21. ↑ Philemon 1:24
  22. ↑ Colossians 4:14
  23. ↑ 2 Timothy 4:11
  24. ↑ Milligan 2006, p. 149.
  25. ↑ Mornin 2006, p. 74.
  26. ↑ Aherne 1910.
  27. ↑ Smith 1935, p. 792.
  28. ↑ von Harnack 1907, p. 5.
  29. ↑ 2 Corinthians 8:18
  30. 1 2 Bartlet 1911.
  31. ↑ Colossians 4:10–11, Colossians 4:14
  32. ↑ McCall 1996.
  33. ↑ Acts 28:16
  34. ↑ Fonck 1910.
  35. ↑ Butler 1991, p. 342.
  36. ↑ Migne 1901, cols 875–78.
  37. ↑ Sanders 1995, pp. 63–64.
  38. ↑ Ehrman 2000, p. 43.
  39. ↑ Senior, Achtemeier & Karris 2002, p. 328.
  40. ↑ Nickle 2001, p. 43.
  41. ↑ Ehrman 2005, p. 235.
  42. ↑ Ehrman 2004, p. 110.
  43. ↑ Ehrman 2006, p. 143.
  44. ↑ Brown 1997, p. 267.
  45. ↑ Boring 2012, p. 556.
  46. 1 2 Grant 1963, Ch. 10.
  47. ↑ Bauckham 2017, p. 117.
  48. 1 2 Ramsay 1915, p. 222.
  49. 1 2 Blaiklock 1970, p. 96.
  50. 1 2 3 Powell 1989, p. 6.
  51. 1 2 McGrew 2019.
  52. 1 2 Flew 1966.
  53. 1 2 Bradley 1874, p. 44.
  54. ↑ Hemer 1989, pp. 104–7.
  55. ↑ Johnson 1991, p. 474.
  56. ↑ Heard 1950, Ch. 13: The Acts of the Apostles.
  57. ↑ Ehrman 2000, p. 229.
  58. ↑ "Acts 5:36 Commentaries: "For some time ago Theudas rose up, claiming to be somebody, and a group of about four hundred men joined up with him. But he was killed, and all who followed him were dispersed and came to nothing". Archived from the original on 25 January 2022. Retrieved 25 January 2022.
  59. ↑ "Good Question..." Christian thinktank. Retrieved 8 March 2022.
  60. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Landau وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  61. ↑ Grigg 1987, pp. 3–9.
  62. ↑ "Александр Иванович Успенский. О художественной деятельности евангелиста Луки : I, II. Ев. Лука как иконописец. Ев. Лука как резчик : Реф., чиت. 8 нояб. 1900 г. в заседании Церк.-археол. отд. при Общ. люб. духов. просвещения тов. пред. Отд. А.И. Успенским. - Москва : типо-лит. И. Ефимова, 1901. - 12 с.; 27". Archived from the original on 7 October 2022. Retrieved 7 October 2022.
  63. ↑ Zuffi 2003, p. 8.
  64. ↑ Audsley & Audsley 1865, p. 94.
  65. ↑ ""The Symbols of the Evangelists", The Fitzwilliam Museum". Archived from the original on 17 May 2024. Retrieved 17 May 2024.
  66. ↑ "Лука, Апостол". Drevo-info (به روسی). Retrieved 16 July 2022.
  67. ↑ "Synaxis of the Seventy Apostles". www.oca.org. Archived from the original on 4 January 2021. Retrieved 2023-04-30.
  68. ↑ "Apostle and Evangelist Luke of the Seventy". www.oca.org. Archived from the original on 30 April 2023. Retrieved 2023-04-30.
  69. ↑ "Holy Apostles of the 70 Apelles, Luke (Loukios), and Clement". www.oca.org. Archived from the original on 30 April 2023. Retrieved 2023-04-30.
  70. ↑ "June 20, 2023. + Orthodox Calendar". orthochristian.com. Archived from the original on 30 April 2023. Retrieved 2023-04-30.
  71. ↑ "Apostle and Evangelist Luke". www.oca.org. Archived from the original on 23 November 2022. Retrieved 2023-04-30.
  72. ↑ "31 October 2025". Orthodox Church Calendar. Retrieved 13 July 2025.
  73. ↑ "Orthodox Calendar". Holy Trinity Russian Orthodox Church. Archived from the original on 17 June 2025. Retrieved 13 July 2025.
  74. ↑ Sanidopoulos, John (28 November 2010). "Synaxis of the Achaean Saints". Orthodox Christianity Then and Now. Archived from the original on 27 March 2023. Retrieved 2023-04-30.
  75. ↑ Sanidopoulos, John (27 May 2017). "Synaxis of All Saints of Boeotia". Orthodox Christianity Then and Now. Archived from the original on 7 February 2023. Retrieved 2023-04-30.
  76. ↑ Martyrologium Romanum (2nd ed.). Vatican City: Vatican Publishing House. 2004. p. 578.
  77. ↑ "Commemorations for Baba 22". www.copticchurch.net. Archived from the original on 2023-04-02. Retrieved 2023-10-27.
  78. ↑ "The Calendar". The Church of England (به انگلیسی). Archived from the original on 15 December 2021. Retrieved 2023-10-27.
  79. ↑ Fine 1975, p. 331.
  80. ↑ Marin & Trolese 2003.
  81. ↑ Craig 2001.
  82. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Tornielli وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  83. 1 2 Wade 2001.
  84. ↑ Vernesi, Cristiano; Benedetto, Giulietta Di; Caramelli, David; Secchieri, Erica; Simoni, Lucia; Katti, Emile; Malaspina, Patrizia; Novelletto, Andrea; Marin, Vito Terribile Wiel; Barbujani, Guido (6 November 2001). "Genetic characterization of the body attributed to the evangelist Luke". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 98 (23): 13460–63. Bibcode:2001PNAS...9813460V. doi:10.1073/pnas.211540498. PMC 60893. PMID 11606723.

منابع

[ویرایش]
  • کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، تهران: اساطیر، ۱۳۷۹، شابک ‎۹۶۴−۳۳۱−۰۶۸-X
  • یاردون سیز (۱۳۸۰)، دانشنامه کتاب مقدس، ترجمهٔ بهرام محمدیان، تهران: روز نو، ص. ۱۹۱۲
  • جیمز هاکس (۱۳۷۵)، قاموس کتاب مقدس، ترجمهٔ عبدالله شیبانی، تهران: اساطیر، ص. ۱۱۴
  1. ↑ لاتین: Lucas؛ یونانی باستان: Λουκᾶς، ت. «Loukâs»؛ عبری: לוקאס‎، ت. «Lūqās»؛ آرامی: ܠܘܩܐ/لוקא‎، ت. «Lūqā'»؛ گعز: ሉቃስ
  2. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام martyred? وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Hackett وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  4. 1 2 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام McGrew's conclusion وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  5. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام CraigEhrman2006 وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  6. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Bacci وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  7. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Hosten وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=لوقا&oldid=43719617»