استان کهگیلویه و بویراحمد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۰°۴۰′شمالی ۵۱°۳۶′شرقی / ۳۰.۶۷°شمالی ۵۱.۶۰°شرقی / 30.67; 51.60

کهگیلویه و بویراحمد
نقشه استان کهگیلویه و بویر احمد - Map of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province - 2.png
کهگیلویه و بویراحمد
IranKohkiluyehBuyerAhmad-SVG.svg
مرکز یاسوج
جمعیت

۶۵۸٬۶۲۹ نفر (1390)[۱]

۷۱۳٬۰۵۲ نفر (1395)[۲][۳]
تعداد شهرستان‌ها ۷
منطقه زمانی IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی) IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
استاندار علی‌محمد احمدی

کهگیلویه و بویراحمد یکی از استان‌های کشور ایران است. در لری آن را استان کهگیلویه و بِیرَمَد گویند. مرکز آن شهر یاسوج است و با مساحتی حدود ۱۶هزار و ۲۴۹ کیلومتر مربع، سرزمینی نسبتاً مرتفع و کوهستانی دارای طبیعتی بکر و زیبا است.

جمعیت کهگیلویه و بویراحمد بر پایه سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵ برابر با ۷۱۳٬۰۵۲ نفر بوده که ۵۰ درصد آن‌ها در شهرها سکونت دارند.[۴]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

این استان به هشت شهرستان و ۱۶ بخش تقسیم شده‌است که شامل ۱۶ شهر و بیش از ۱۷۰۰ روستا می‌گردد. شهرستان‌های این استان عبارتند از: (مرکز شهرستان)

نقشه استان کهگیلویه و بویر احمد.png

موقعیت[ویرایش]

استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله استان‌های جنوبی ایران به‌شمار می‌رود که با پنج استان همسایه است:

از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری.

ایلات وطوایف[ویرایش]

این استان از نظر جمعیت و مساحت از استان‌های کوچک ایران است و در هر دو مورد دارای رتبه ۲۸ در بین سی و دو استان می‌باشد. بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان استان، شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج می‌باشد. بزرگترین ایل در استان کهگیلویه وبویر احمد ایل تامرادی می‌باشد که بالغ بر یکصد وپنجاه هزار نفر جمعیت دارد. ومشتمل بر ۴۰ طایفه برزگ وکوچک می‌باشد. این ایل از نظر سیاسی نقش مهمی در تاریخ بویراحمد داشته‌است.[نیازمند منبع] وهمپنین پنجمین ایل از نظر جمعیت در کشور محسوب می‌شود.

کنون از لحاظ تقسیمات سیاسی، سرزمین بویراحمد کهگیلویه از سه بخش مجزاء از هم تقسیم می‌شود که گروه‌هائی از ایل بزرگ بویراحمدی در آن سکونت دارند. این مناطق سه‌گانه عبارت است از:

۱. منطقه بویراحمد گرمسیر ۲. منطقه بویراحمد علیا ۳. منطقه بویراحمد سفلی

مردمی که در این مناطق زندگی می‌کنند همه خود را از ایل بویراحمدی می‌دانند و میان آن‌ها روابط خویشاوندی وجود دارد. (گزارش بررسی مقدماتی و طرح مطالبه آینده در ایلات کهگیلویه و بویراحمدی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی).

تاریخچه[ویرایش]

استان کهگیلویه وبویراحمد را به دیار آریوبرزن می‌شناسند. حمداله مستوفی در تاریخ گزیده از ایل جاکی نام می‌برد و یکی از خاستگاه‌های دوره ساسانیان می‌باشد.

خاستگاه شاپور یکم واقع در شهر کهگلویه (دهدشت یا با نام کهن "بلاد شاپور ") کهنترین شهر این استان که متعلق به دوره ساسانیان می‌باشد و در حال حاضر خاندان بابکانی و برخی از خاندان ساسانی در این شهر سکونت دارند.

در قدیم چهار ایل بویراحمد، نویی، دشمن‌زیاری و چرام را اصطلاحاً «چهاربنیچه» می‌نامیدند. منطقه‌ای که اکنون استان کهگیلویه و بویراحمد نام دارد دارای پیشینه کهن تاریخی است. هر چند در گذشته‌ای نه چندان دور، جزء یکی از بلوکهای مملکت فارس بوده و از روستاهای توابع کازرون به‌شمار می‌رفته‌است که خود شامل دو قسمت می‌شد: قسمت شمال شرقی که آن را سردسیر و کوهستانی و پشت کوه می‌نامیدند و قسمت جنوبی و غربی که نره کوه و بهبهان نامیده می‌شد.

پژوهشگران بر این باورند که مهد حکومت بزرگ هخامنشیان و محل تولد پادشاهان بزرگ آن در منطقهٔ «انشان» بوده و هم اکنون نیز آثاری در رابطه با صحت این موضوع در کهگیلویه و بویراحمد کشف شده‌است.

  • استان در دوره‌های مختلف تاریخ‌شناسی ایران
  1. تاریخ پیش از اسلام و پیش از ورود آریایی‌ها

این استان (منطقه جغرافیایی این استان) در دوره هزاره ۴ قبل از میلاد بخشی از تمدن ایلام بود ۲. در دوره بعد از اسلام و همچنین بعد از ورود اریایی‌ها

این استان به جز در سلسله حکومت سامانیان و طاهریان و قراقویونلو و قسمت شمالی ان در حکومت مادها جزیی از خاک تمامی حکومت‌های ایران بوده.

با بنیان‌گذاری و شکل‌گیری حکومت صفوی، ایالت کوه‌گیلویه به‌عنوان یکی از ایالات سیزده‌گانه دولت صفوی، جایگزین ولایت ارجان شد و شهر دهدشت به‌عنوان مرکز سیاسی این ایالت انتخاب شد. در این دوره کوه‌گیلویه از ایالت مهم و از بیگلربیگی‌های چندگانه کشور محسوب می‌شد و حاکم‌نشین‌های متعددی ازجمله نواحی عجم، هویزه، شوشتر، دزفول، بصره، بنادر خلیج‌فارس و غیره در زمره این بیگلربیگی قرار داشت. اگرچه این وضعیت گاه دچار تغییر و تحول و فراز و نشیب می‌شد، امّا تا پایان دولت صفوی تداوم داشته‌است.[۵]

تاریخ لرستان[ویرایش]

لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر[۶] واژه‌ای است که به سرزمین‌های لر نشین اطلاق می‌گردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. با این توضیح می‌توان حدود لرستان را از دشت‌های غرب خانقین و مندلی در عراق تا دشت ارژن در استان فارس در ایران و از شمال از استان همدان، تا سواحل خلیج فارس به صورت حدودی تعیین کرد.[۷] گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای بختیاری، و لرهای بویر احمدی را هم شامل می‌شد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نام‌گذاری کردند و سکونتگاه لرهای کهگیلویه و بویراحمد را منطقه کهگیلویه و بویراحمد نام‌گذاری کرده و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد.[۶] این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد.[۶] امروزه لرستان نام یکی از استان‌های غربی ایران است. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده‌است.[۸] مورخان و منابع مختلف اتابکان لر بزرگ را لر تبار دانسته‌اند.[۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
لرستان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
لر کوچک
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
لر بزرگ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
لرستان فیلی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پیشکوه
 
 
پشتکوه
 
 
 
بختیاری
 
 
 
 
بویراحمدی
 
 
 
شولستان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
استان لرستان
 
 
استان ایلام
 
 
 
چهارمحال و بختیاری
 
 
 
 
کهگیلویه و بویراحمد
 
 
 
شهرستان ممسنی
 
 
 
 
 
 
 
 
 

زبان[ویرایش]

مردم استان غالباً به زبان لری بویراحمدی صحبت می‌کنند. این گویش برای دیگر لر زبانان به ویژه لُرهای بختیاری قابل درک است و تا سواحل شمالی خلیج فارس (شهرستانهای گناوه، دیلم و تنگستان رواج دارد. به استناد کتاب «ممسنی در گذرگاه تاریخ» مردم لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، ممسنی و حتی دشتستان و دیلم و گناوه و تنگستان بوشهر از یک نژاد بوده و با یک زبان صحبت می‌کنند. اصلی‌ترین مشخصه هی فرهنگی و اجتماعی منطقه، در گذشته ساختار اجتماعی عشایری بوده‌است. هرچند امروزه این ساختار دگرگونی زیادی داشته اما هنوز موقعیت اجتماعی و شناسایی افراد حتی در جامعه شهری استان نیز از طریق وابستگی و تعلقات آن‌ها به ساختار ایلی تعیین می‌گردد. مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری بویراحمدی صحبت می‌کنند.[۴] این زبان بازمانده زبان ایرانیان قدیم است که کمتر تحت تأثیر زبان‌های بیگانه قرار گرفته‌است و اختلافات ریشه‌ای با سایر گویش‌های زبان لری ندارد.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان کهگیلویه و بویراحمد به قرار زیر بود: ، ۲ ترک (۲٫٪ مرد ۲٫٪ زن)، ۹۸٫ لُر (۹۸٪ مرد، ۹۸٪ زن).[۱۵]

مکان‌های دیدنی[ویرایش]

پارک جنگلی یاسوج
پاییز سی سخت

کهگیلویه و بویراحمد دارای ۲۱۷ گردشگاه زیارتی و تفرجگاهی است که گردشگران تابستانی می‌توانند از آن‌ها دیدن کنند.

  • باغ توریستی چشمه بلقیس چرام
  • بقعه امامزاده «بی‌بی‌حکیمه» خواهر امام رضا، امام زاده جعفر برادر امام رضا در شهرستان گچساران
  • سرچشمه چنارستان سفلی
  • شهر توریستی و زیبای سی سخت در دامنه کوه دنا دارای آب و هوای دلپذیر و سالم.
  • رودخانه‌های مارون، چرام، نازمکان، بشار، زهره و مهریان بهمراه هزاران چشمه سار دیگر و در کنار آن‌ها سد کوثر، سد شاه قاسم و سد شاه مختار یاسوج.
  • ۴۰قله بالای چهار هزار متر دنا
  • آبشارهای تنگه تامرادی تنگه مهریان و گنجه‌ای یاسوج، کمردوغ از توابع شهرستان کهگیلویه و تنگ سولک بهمئی.
  • امامزاده‌های کهگیلویه و دشت بلاد شاپور دهدشت، دژ سلیمان و چندین دژ دیگر.
  • آثار تل چگاه، آب گرمون، آب شوران، شهر لارندن، آب انبارها، کاروانسراها، قلعه‌ها، گورستان سه طبقه و تنگ سولک در رشته‌کوه‌های بهمئی.
  • تنگ تکاب، محل برخورد آریو برزن با اسکندر مقدونی و قلعه‌های قدیمی متعدد شامل قلعه دختر، قلعه مانگشت و دژ سلیمان که مجموع آن‌ها به «دلی مهرگان» معروف است.
  • تنگ شلال دون، رودخانه و بیشه زیبای شاه بهرام، روستای زیبای پلکانی و باغستانی مارین، تنگ هنگان و امامزاده سید محمود (سید محمید) واقع در شهرستان کهگیلویه
  • غارها و اشکفت‌های کوهستان‌ها.
  • چهار طاقی خیرآباد علیا و پل خیری مح خان در خیرآباد علیا
  • روستای گوشه و زیارت امام زاده شاه قاسم از نوادگان حضرت زین العابدین (ع)

۱۸ رودخانه کوچک و بزرگ، ۴۰ چشمه جوشان آب آشامیدنی و معدنی، ۱۷حلقه قنات، پنج آبشار، سه دریاچه، ۶۰دره و تنگه، بوستانها و دشتهای سرسبز، امامزاده‌ها، گنبدها، قلعه‌ها، کاروانسراها، مساجد، آب انبارها آتشکده‌ها، پل‌ها و برج‌های تاریخی از دیگر نقاط گردشگری منطقه‌است.

نامهای ایلات جاکی (مترادف با زمیگان)، چرام، دشمن زیار و بویر احمد (مترادف با باوی= بئونی اوستا) به ترتیب به معانی دارندگان زمین‌های ییلاقی و قشلاقی، رمه سفید، ستم‌کننده به دشمن و ده هزار نفری می‌باشند. یعنی ایل باوی (بویر احمد) با تعداد نفرات کثیر بزرگترین ایل منطقه بوده‌است. از جمله مکان دیگر استان را می‌توان در شهر دیشموک جست از جمله قلعه شاه منصور لیراب، تنگ بالیاو، امامزاده میرسالار، گوردخمه در دیشموک، کوه دل‌افروز، کوه غارون (کوهایی سرشار از گیاهان طبیعی و داروئی)، قلعه تاریخی دیشموک و این شهر دارای اب هوایی سردسیری است و از مکان‌های خوش اب هوا در استان می‌باشد

سرشناسان[ویرایش]

سرشناسان استان کهگیلویه و بویراحمد آریوبرزن فرمانده ارشد سپاه هخامنشیان- یوتاب اولین فرمانده زن خواهر آریوبرزن-پروفسور محمدرضانیکبخت_مرحوم آیت الله ملک حسینی- آیت الله آقا میر احمد تقوی- حسین پناهی-دکتر سید علی ملک حسینی

وضعیت اقتصادی[ویرایش]

این استان از نظر اقتصادی به عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری به‌شمار می‌آید. بعد از دامداری و کشاورزی صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج (تولید انواع لوله‌های پلیمری) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است ولی با این حال فعالیت‌های صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. به‌طور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم می‌شوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. بزرگترین صنعت موجود استان، صنعت نفت است. در زمینه معادن نیز این استان دارای معادن بوکسیت، مس، فسفات، گوگرد و غیره‌است.

نفت و گاز استخراجی از این استان یکی از منابع عمده تولید نفت و گاز کشور می‌باشد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

. [۲] . [۳] . [۴]

  1. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
  2. https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری/نتایج-تفصیلی-سرشماری-1395
  3. https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/tables/jamiat/tafsili/3-jamiat-k.xls
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ آفتاب - دردسرهای تغییر نام استان کهگیلویه و بویر احمد
  5. " کوه‌گیلویه در عصر صفوی ". 2017. Cgie.Org.Ir. Accessed December 18 2017. [۱].
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ پشتدار، علی‌محمد. لرها و لرستان از دیدگاه ولادیمیر مینورسکی. ج. ۷. علوم انسانی «ایران شناخت»، ۱۳۷۶. ۱۶۰ تا ۱۸۳. بازبینی‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۴. 
  7. «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori»(انگلیسی)‎. Iranica. بازبینی‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۴. 
  8. امان‌اللهی بهاروند، سکندر. قوم لر. آگه، ۱۳۹۱. ۷۷. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۳۲۹۱۳۵۸. 
  9. Later in 12th century, Kurdish dynasty of Hazaraspid established its rule in southern Zagros and Luristan and conquered territories of Kuhgiluya, Khuzestan and Golpayegan in 13th century and annexed Shushtar, Hoveizeh and Basra in 14th century
  10. a local dynasty of Kurdish origin which ruled in the Zagros mountains region of southwestern Persia, essentially in Lorestān and the adjacent parts of Fārs, and which flourished in the later Saljuq, Ilkhanid, Mozaffarid, and Timurid periods. It is often described as an “Atabeg” dynasty
  11. «HAZĀRASPIDS». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در 28 نوامبر 2016. 
  12. C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, (Columbia University Press, 1996), 205, ISBN: 0-231-10714-5.
  13. http://self.gutenberg.org/article.aspx?&exp=standard&title=hazaraspid#cite_note-1
  14. http://www.liquisearch.com/history_of_the_kurdish_people/medieval_kurdish_dynasties
  15. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۸۷۲۴۵/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کهگیلویه وبویراحمد/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۸-۵۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۱ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)

۱۶. دانشگاه گلاسکو بریتانیا (نیکبخت)