معنی زندگی

معنای زندگی، مفهوم این است که آیا زندگی فردی، زندگی انسانی یا هستی به‌طور کلی، دارای یک ارزش ذاتی یا معنا است یا خیر. هیچ اجماعی دربارهٔ جزئیات چنین مفهومی، یا حتی دربارهٔ اینکه آیا این مفهوم در هیچ معنای عینی یا ذهنی وجود دارد یا نه، وجود ندارد. اندیشه و گفتمان پیرامون این موضوع از طریق پرسش‌هایی دنبال می‌شود که محدود به این موارد نیست: «معنای زندگی چیست؟»، «هدف از هستی چیست؟» و «چرا ما اینجا هستیم؟». پاسخ‌های پیشنهادی بسیاری برای این پرسش‌ها از پیشینه‌های فرهنگی و ایدئولوژیک مختلف ارائه شده است. جست‌وجو برای معنای زندگی، گمانه‌زنی‌های بسیاری را در حوزه‌های فلسفه، علم، الهیات و متافیزیک در طول تاریخ پدیدآورده است. افراد و فرهنگ‌های مختلف به پاسخ‌های متفاوتی برای این پرسش باور دارند. دیدگاه‌ها دربارهٔ سودمندیِ صرفِ زمان و منابع در مسیر یافتن یک پاسخ، متفاوت است. تأمل بیش از حد در این باره می‌تواند نشان‌دهندهٔ یک بحران وجودی باشد یا به آن منجر شود.

معنای زندگی می‌تواند از تأمل‌های فلسفی و مذهبی، و پرسش‌های علمی دربارهٔ هستی، پیوندهای بین‌فردی، خودآگاهی و خوشحالی به دست آید. مسائل بسیار دیگری نیز در این امر دخیل هستند، از جمله معناشناسی (زبان)، هستی‌شناسی، ارزش (اخلاق)، غایت‌انگاری، فلسفه اخلاق، خیر و شر، اختیار، وجود خدا، مفهوم خدا، روح و زندگی پس از مرگ. مشارکت‌های علمی عمدتاً بر توصیف حقایق تجربی مرتبط با گیتی تمرکز دارند و بستر و پارامترهای مربوط به «چگونگیِ» زندگی را بررسی می‌کنند. علم همچنین به مطالعهٔ روان‌شناسی مثبت‌گرا و علم اخلاق مرتبط با آن می‌پردازد و می‌تواند توصیه‌هایی در این زمینه ارائه دهد. یک رویکرد جایگزینِ انسان‌گرایانه، این پرسش را مطرح می‌کند که: «معنای زندگیِ من چیست؟»

خاستگاه اصطلاح

اولین کاربرد عبارت «معنای زندگی» در زبان انگلیسی در کتاب سارتور رسارتوس (۱۸۳۳–۱۸۳۴) اثر توماس کارلایل، کتاب دوم فصل نهم، «همیشه آری» دیده می‌شود.

زندگی ما از هر سو با ضرورت احاطه شده است؛ با این حال، معنای زندگی چیزی جز آزادی و نیروی ارادی نیست: از این رو ما در جنگیم؛ در آغاز، به‌ویژه، نبردی سخت.

کارلایل احتمالاً از کاربرد پیشین عبارت معادل آلمانی der Sinn des Lebens توسط نویسندگان رمانتیسم آلمانی نووالیس و کارل ویلهلم فریدریش اشلگل الهام گرفته بود. اشلگل نخستین کسی بود که این عبارت را از طریق رمان لوسیند (۱۷۹۹) در چاپ به‌کار برد، هرچند نووالیس پیش از او در دست‌نوشته‌ای متعلق به سال‌های ۱۷۹۷–۱۷۹۸ آن را به‌کار برده بود و در آن نوشت: «تنها یک هنرمند می‌تواند معنای زندگی را دریابد.» افزون بر این، واژهٔ Lebenssinn به معنای «معنای زندگی»، پیش‌تر توسط یوهان ولفگانگ فون گوته در نامه‌ای در سال ۱۷۹۶ به فریدریش شیلر به‌کار رفته بود. این نویسندگان با خردگرایی و ماده‌باوری مدرنیته دست‌وپنجه نرم می‌کردند. کارلایل این را «مشعل علم» نامید که «شدیدتر از همیشه» می‌سوزد و دین را «در خشکسالیِ بی‌ایمانیِ عملی و معنوی، کاملاً پژمرده» کرده و به جهانی «پهناور در سده‌ای خداناباور» انجامیده بود.

مشکل‌شناسی پرسش

پرسش از معنای زندگی معمولاً چنین فهمیده می‌شود که از هدفی پرسیده می‌شود که زندگی باید در خدمت آن باشد، یا از غایتی که باید به سوی آن حرکت کرد. بسیاری از سوءتفاهم‌ها در تلاش برای تعیین معنای زندگی از آنجا ناشی می‌شوند که مفاهیم «معنا»، «هدف» و «زندگی» به‌روشنی تعریف نمی‌شوند. افزون بر این، می‌توان تردید کرد که آیا پاسخ عقلانی به این پرسش اصلاً ممکن است یا نه. گونتر آندرس در این باره نوشته است: «چرا پیشاپیش فرض می‌کنید که زندگی، فراتر از اینکه هست، باید چیزی هم داشته باشد یا اصلاً می‌تواند داشته باشد، یعنی همان چیزی که شما معنا می‌نامید؟»

مفهوم «معنا» خود دوپهلوست؛ می‌توان آن را به‌عنوان معنای غایت‌شناختی یا صرفاً به‌عنوان مفهومی زبانی در نظر گرفت. یک دشواری بنیادی در این بحث، توانایی ذهن انسان برای زیر سؤال بردن هر موضعی است که یک بار پذیرفته شده. از این رو جستجو می‌تواند ظاهراً بی‌پایان ادامه یابد و این تصور پدید آید که پرسش اصلاً پاسخ‌پذیر نیست، چنان‌که توماس ناگل نیز بر این باور بود.

منشأ پرسش

سقراط

آرتور شوپنهاور نخستین کسی بود که این پرسش را به‌طور صریح مطرح کرد، او در جستاری با عنوان «شخصیت» می‌نویسد:

از آنجا که «انسان تغییر نمی‌کند» و «شخصیت اخلاقی» او در تمام طول زندگی‌اش کاملاً ثابت می‌ماند؛ از آنجا که او باید نقشی را که به او واگذار شده، بدون کمترین انحراف از شخصیتش بازی کند؛ و از آنجا که نه تجربه، نه فلسفه و نه مذهب نمی‌توانند هیچ بهبودی در او حاصل کنند، این پرسش مطرح می‌شود که: اصلاً معنای زندگی چیست؟ این نمایش که در آن هر چیزِ اساسی به‌طور برگشت‌ناپذیری ثابت و تعیین شده، با چه هدفی اجرا می‌شود؟

پرسش‌ها دربارهٔ معنای زندگی و موارد مشابه آن، به شیوه‌های بسیار متنوع دیگری نیز بیان شده‌اند، از جمله:

• معنای زندگی چیست؟ ماجرا از چه قرار است؟ ما کیستیم؟
• چرا ما اینجا هستیم؟ برای چه اینجا هستیم؟
• خودزایی چیست؟
• ماهیت زندگی چیست؟ ماهیت واقعیت چیست؟
• هدف از زندگی چیست؟ هدف از زندگیِ یک فرد چیست؟
• اهمیت زندگی چیست؟ (همچنین ببینید #معنای روان‌شناختی و ارزش در زندگی)
• چه چیزی در زندگی معنادار و ارزشمند است؟
• ارزش زندگی چیست؟
• دلیل زندگی کردن چیست؟ برای چه زندگی می‌کنیم؟

دلایل طرح پرسش

پرسش از معنای زندگی ظاهراً ویژه انسان است. در فلسفه باستان این نکته مطرح شد که انسان تنها موجود شناخته‌شده‌ای است که زبان دارد و توانایی بازتاب خودآگاهانه را داراست. بیشتر مردم در زندگی روزمره معمولاً این پرسش را مطرح نمی‌کنند، مگر زمانی که شیوه زندگی‌شان مشکوک یا پرسش‌برانگیز شود. اغلب یک بحران وجودی هنگامی رخ می‌دهد که رویدادها دیگر در چارچوب معنایی موجود جای نمی‌گیرند، مثلاً از طریق ناامیدی، بدبختی یا الزامات یک مرحله جدید از زندگی.

بسیاری از کسانی که به روان‌درمانگران مراجعه می‌کنند، از دست دادن معنا را به‌عنوان بیماری تلقی می‌کنند و امیدوارند بتوانند معنایی تازه به زندگی‌شان بدهند. احساس پوچی کامل هستی، همراه با «احساس بی‌احساسی» و خلأ درونی، می‌تواند نشانه‌ای از افسردگی باشد. ویکتور فرانکل، عصب‌شناس و روان‌پزشک اتریشی، در اواخر دهه ۱۹۲۰ لوگوتراپی را بنیان گذاشت و بر این باور بود که نیروی انگیزشی اصلی انسان، تلاش وجودی برای یافتن معنا در زندگی است.

واکنش‌ها به پرسش معنای زندگی

واکنش‌های منفی

طرح پرسش از معنای زندگی لزوماً پاسخی مثبت و روشن به دنبال ندارد. بر اساس برخی رویکردهای روان‌شناختی، بسیاری از مردم راه سرکوب را برمی‌گزینند و از رویارویی با پرسش معنا طفره می‌روند. آن‌ها در زندگی روزمره بی‌سروصدا «کار می‌کنند»، اما در زبان فلسفه وجودی، شیوه‌ای ناخودآگاهانه و ناراستین از زندگی برگزیده‌اند.

واکنش دیگر بدبینی است که زمانی رخ می‌دهد که مردم خلأ معنا را احساس می‌کنند اما رنج ناشی از آن را سرکوب می‌کنند. اگر معنایی در زندگی یافت نشود، ناامیدی واکنشی ممکن است و پیامدهای آن می‌تواند افسردگی و خودکشی باشد.

همچنین دیدگاهی وجود دارد، به‌ویژه در اگزیستانسیالیسم، که زندگی ذاتاً معنایی ندارد، همان‌طور که آلبر کامو معتقد بود زندگی بنیادی پوچ است. اما چنان‌که کامو در «افسانه سیزیف» توضیح می‌دهد، این تصور لزوماً با تأیید زندگی و شادکامی انسان در تضاد نیست؛ شادکامی می‌تواند دقیقاً در تلاش‌های بی‌پایان در برابر جهانی پوچ یافت شود.

تئودور آدورنو در اثرش «دیالکتیک منفی» پرسش از معنای زندگی را یکی از آخرین پرسش‌هایی دانست که در آن مقولات متافیزیک پس از هولوکاست به حیات خود ادامه می‌دهند و نوشت: «پرسش از معنا خود نشانه‌ای از جهانی است که به‌طور عینی فاقد معناست.»

واکنش‌های مثبت

رویارویی با معنای زندگی می‌تواند به پاسخ‌های مثبت هم بینجامد. ویکتور فرانکل بر این باور بود که انسان در هر موقعیتی می‌تواند به زندگی‌اش معنا بدهد، تا زمانی که هوشیار است. او با اقتباس از نیچه می‌گفت: «کسی که دلیلی برای زندگی کردن دارد، تقریباً می‌تواند هر ناملایمی را تحمل کند.» فرانکل حتی در رنج و شکست هم معنا می‌دید و می‌نوشت: «نه ما باید از معنای زندگی بپرسیم، بلکه زندگی است که از ما می‌پرسد؛ ما پاسخگوییم.»

کارل یاسپرس نیز در آزادی و آگاهی از مسئولیت انگیزه‌ای اساسی می‌دید که «موقعیت‌های مرزی» را پشت سر می‌گذارد و به انسان نیرو می‌بخشد.

اریش فروم از «گزینه انسان‌گرایانه» سخن می‌گفت و معتقد بود معنای زندگی در رشد کامل توانایی‌های انسانی، به‌ویژه عقل و عشق نهفته است.

هرمان هسه در این باره نوشت: «زندگی تنها از طریق عشق معنا می‌یابد؛ یعنی هر چه بیشتر بتوانیم عشق بورزیم و خود را ببخشیم، زندگی‌مان معنادارتر می‌شود.»

داگ همارشولد نیز گفته است: «جسارت گفتن بله گفتن به میل زندگی کردن را داشته باش و معنا را تجربه خواهی کرد. این بله را تکرار کن و همه چیز معنا خواهد یافت.»

پژوهش علمی و دیدگاه‌ها

اطلاعات بیشتر: ائودایمونیا § ائودایمونیا و روان‌شناسی مدرن، و زندگی معنادار

بسیاری از دانشمندان و فیلسوفان علم بر این باورند که علم می‌تواند چارچوب و ابزار مناسبی برای پرداختن به پرسش‌های مرتبط با معنای زندگی فراهم کند. از نظر آن‌ها، علم می‌تواند بینش‌های ارزشمندی در موضوعاتی از روان‌شناسی مثبت‌گرا تا اضطراب مرگ ارائه دهد. پژوهش علمی این کار را از طریق بررسی قانون‌مند جنبه‌های گوناگون زندگی و واقعیت — مانند مه‌بانگ، زندگی‌زایی و فرگشت — و نیز با مطالعه عوامل عینی مؤثر بر احساس ذهنی معنا و شادکامی انجام می‌دهد.

معنای روان‌شناختی و ارزش در زندگی

پژوهشگران روان‌شناسی مثبت‌گرا عواملی را بررسی می‌کنند که در رضایت از زندگی نقش دارند، از جمله: غرق‌شدن کامل در یک فعالیت، به‌کارگیری توانایی‌های شخصی، و یافتن معنا از طریق تعهد به چیزی فراتر از خود.

پژوهش‌های گسترده دربارهٔ تجربه تچان — یعنی آن حالت غرق‌شدن کامل در یک کار — به‌طور مداوم نشان داده‌اند که انسان‌ها هنگام روبرو شدن با وظایف دشوار اما قابل انجام، بیشترین احساس معنا و رضایت را دارند. نکته مهم این است که این احساس بیشتر به نگرش و شیوه رویارویی با کار بستگی دارد تا به نوع کار. برای نمونه، این تجربه حتی در میان زندانیان اردوگاه‌های کار اجباری با کمترین امکانات گزارش شده، در حالی که در میان میلیاردرها تنها اندکی بیشتر است. نمونه کلاسیک این پدیده دو کارگر روی یک خط تولید یکنواخت در کارخانه است؛ یکی کار را وظیفه‌ای خسته‌کننده می‌بیند، در حالی که دیگری آن را به بازی تبدیل می‌کند — مثلاً می‌کوشد هر بار سریع‌تر از قبل کارش را انجام دهد — و همین نگرش او را به حالت تچان می‌رساند.

علوم اعصاب نشان می‌دهد که احساس لذت و انگیزه در مغز، از طریق مواد شیمیایی خاصی به نام انتقال‌دهنده‌های عصبی کنترل می‌شود، به‌ویژه در بخش‌هایی از مغز مانند دستگاه لیمبیک و تگمنتوم شکمی که با پاداش و احساس خوشی مرتبطند. اگر کسی معنای زندگی را در بیشینه‌کردن لذت و آسان‌تر کردن زندگی بداند، این یافته‌های علمی می‌توانند به او بگویند برای رسیدن به این هدف چه کاری انجام دهد. برخی از متفکران نیز از رویکردی به نام علم اخلاق دفاع می‌کنند؛ یعنی تلاش برای یافتن علمی راه‌هایی که همه موجودات آگاه بتوانند زندگی شکوفاتری داشته باشند.

پژوهش‌های فلسفه تجربی و عصب‌شناسی اخلاق با آزمایش‌های کنترل‌شده — مانند مسئله تراموا که در آن از شرکت‌کنندگان خواسته می‌شود در موقعیت‌های اخلاقی دشوار تصمیم بگیرند — داده‌هایی دربارهٔ چگونگی تصمیم‌گیری اخلاقی انسان گردآوری کرده‌اند. این پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بسیاری از داوری‌های اخلاقی در سراسر فرهنگ‌های مختلف جهان یکسان‌اند و احتمالاً ریشه‌ای ذاتی دارند، در حالی که برخی دیگر از فرهنگی به فرهنگ دیگر فرق می‌کنند. جالب اینجاست که رفتار اخلاقی واقعی انسان‌ها با بسیاری از نظریه‌های فلسفی همخوانی ندارد؛ برای مثال، مردم به‌طور معمول میان «کاری بدانجام دادن» و «از انجام کار خوبی سرباز زدن» تفاوت می‌گذارند، در حالی که نظریه‌های سودگرایانه چنین تمایزی قائل نمی‌شوند. علوم شناختی نیز نشان داده که تفاوت در ارزش‌های اخلاقی محافظه‌کاران و لیبرال‌ها با تصویرهای متفاوت آن‌ها از زندگی خانوادگی مرتبط است؛ مثلاً «پدر مقتدر» در برابر «مادر مراقب».

علوم اعصاب دین حوزه‌ای نوپا و بحث‌برانگیز است که می‌کوشد بفهمد تجربه‌های دینی در مغز انسان چگونه شکل می‌گیرند. برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که مغز انسان به‌گونه‌ای ساخته شده که به‌طور طبیعی آمادگی چنین تجربه‌هایی را دارد، و نادیده گرفتن این ظرفیت ممکن است به عدم تعادل روانی بینجامد. پژوهش‌دربارهٔ رابطه میان شادکامی و باور دینی نتایج متناقضی داشته و دستیابی به نتیجه‌گیری‌های بی‌طرفانه در این زمینه دشوار است.

جامعه‌شناسی به بررسی ارزش در سطح اجتماعی می‌پردازد و از ابزارهایی مانند نظریه ارزش، هنجارهای اجتماعی و مفهوم آنومی — یعنی حالتی که در آن هنجارهای اجتماعی از هم می‌پاشند — بهره می‌برد. یک نظریه مطرح در روان‌شناسی اجتماعی به نام نظریه مدیریت وحشت می‌گوید که ریشه معنا در انسان، ترس بنیادین از مرگ است؛ ما ارزش‌هایی را برمی‌گزینیم که به ما کمک کنند از یادآوری مرگ بگریزیم.

نظریه‌های دیگری نیز دربارهٔ شیوه ارزیابی انسان‌ها از زندگی‌شان وجود دارند. برای نمونه، نظریه واقع‌بینی افسردگی مدعی است که افراد سالم — برخلاف مبتلایان به افسردگی که زندگی را واقع‌بینانه‌تر می‌بینند — تمایل به خوش‌بینی مبالغه‌آمیز دارند. همچنین فیلسوف دیوید بناتار استدلال می‌کند که ما به‌طور کلی وزن بیشتری به تجربه‌های مثبت می‌دهیم و این باعث می‌شود دیدگاهی بیش از حد خوش‌بینانه نسبت به زندگی داشته باشیم.

پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند که داشتن معنا در زندگی با سلامت جسمی بهتر نیز پیوند دارد. افرادی که زندگی‌شان را معنادارتر می‌یابند، کمتر در معرض ابتلا به بیماری آلزایمر و حمله قلبی و سکته مغزی هستند و بیشتر عمر می‌کنند. شواهد همچنین نشان می‌دهند که هدفمندی در زندگی در مراحل اولیه اختلال شناختی اندکی کاهش می‌یابد.

در سال ۲۰۱۴، سرویس سلامت ملی بریتانیا یک برنامه پنج‌مرحله‌ای برای بهزیستی روانی بر پایه زندگی معنادار توصیه کرد که مراحل آن عبارت‌اند از:

1. ارتباط با جامعه و خانواده
2. ورزش بدنی
3. یادگیری مادام‌العمر
4. کمک به دیگران
5. ذهن‌آگاهی نسبت به جهان پیرامون

خاستگاه و ماهیت حیات زیستی

دی‌ان‌ای حاوی دستورالعمل‌های ژنتیکی برای رشد و کارکرد همه موجودات زنده شناخته‌شده است.

سازوکارهای دقیق خودزایی هنوز ناشناخته‌اند. از میان فرضیه‌های برجسته می‌توان به دنیای آران‌ای (مبتنی بر مولکول‌های RNA که خودشان را تکثیر می‌کنند) و فرضیه جهان آهن-گوگرد (سوخت‌وساز بدون نیاز به اطلاعات ژنتیکی) اشاره کرد. نظریه فرگشت توضیح می‌دهد که چگونه موجودات زنده گوناگون در طول تاریخ از طریق جهش ژنتیکی و انتخاب طبیعی پدید آمده‌اند. در پایان سده بیستم، زیست‌شناسانی چون جرج ویلیامز، ریچارد داوکینز و دیوید هیگ بر پایه دیدگاه ژن‌محور فرگشتی به این نتیجه رسیدند که اگر کارکرد اصلی‌ای برای حیات وجود داشته باشد، همانا تکثیر دی‌ان‌ای و بقای ژن‌هاست. جیمز واتسون در پاسخ به پرسش ریچارد داوکینز دربارهٔ اینکه «همه اینها برای چیست»، گفت: «فکر نمی‌کنم برای چیزی باشیم. ما فقط فرآورده‌های فرگشت هستیم.»

هرچند دانشمندان موجودات زنده را به‌طور گسترده مطالعه کرده‌اند، تعریف دقیق زندگی همچنان چالش‌برانگیز است. از منظر فیزیکی، می‌توان گفت حیات «از آنتروپی منفی تغذیه می‌کند» — یعنی موجودات زنده با جذب انرژی از محیط، نظم درونی خود را در برابر بی‌نظمی حفظ می‌کنند. زیست‌شناسان به‌طور کلی بر این باورند که موجودات زنده سامانه‌های خودسازمان‌دهی هستند که هم‌ایستایی — یعنی حفظ تعادل درونی — را برقرار نگه می‌دارند، متابولیسم انرژی لازم برای ادامه حیات را فراهم می‌آورد و تولیدمثل تداوم آن را در طول نسل‌ها تضمین می‌کند. موجودات زنده معمولاً به محرک‌های محیطی واکنش نشان می‌دهند و اطلاعات ژنتیکی از نسلی به نسل دیگر تغییر می‌کند و از این رهگذر سازگاری از طریق فرگشت را ممکن می‌سازد.

عوامل تکثیرشونده غیرسلولی، به‌ویژه ویروس‌ها، معمولاً موجود زنده به‌شمار نمی‌روند، زیرا نمی‌توانند به‌تنهایی تولیدمثل کنند یا سوخت‌وساز داشته باشند. البته این دسته‌بندی کاملاً ساده نیست، چراکه برخی انگل‌ها و درون‌همزیست‌ها نیز قادر به زندگی مستقل نیستند. اخترزیست‌شناسی امکان وجود اشکال گوناگون حیات در دیگر جهان‌ها را بررسی می‌کند، از جمله ساختارهایی که شاید از موادی غیر از دی‌ان‌ای ساخته شده باشند.

همه اشکال حیاتی که امروز می‌شناسیم دارای یک مولکول اطلاعاتی خودتکثیرشونده (ژنوم) هستند و چنین مولکولی احتمالاً جزء ذاتی هر حیاتی است. از این رو، نخستین اشکال حیات نیز احتمالاً چنین مولکولی داشته‌اند — شاید RNA یا شاید مولکولی ابتدایی‌تر. توالی‌های ژنومی در همه موجودات زنده کنونی حاوی اطلاعاتی هستند که بقا، تولیدمثل و توانایی به دست آوردن منابع لازم را بهبود می‌بخشند و چنین توالی‌هایی احتمالاً در مراحل نخستین فرگشت حیات پدیدار شده‌اند.

پیشنهاد شده است که هم فرگشت در حیات و هم نظم‌یافتن در سامانه‌های فیزیکی از یک اصل بنیادین مشترک پیروی می‌کنند که پویایی داروینی نامیده می‌شود. این اصل با بررسی چگونگی پیدایش نظم در یک سامانه فیزیکی ساده و غیرزیستی صورت‌بندی شد و سپس به مولکول‌های کوچک RNA تکثیرشونده و از آنجا به اشکال پیچیده‌تر حیات بسط یافت. نتیجه این بود که فرایند بنیادین نظم‌آفرین در هر دو حالت اساساً یکسان است.

خاستگاه و سرنوشت نهایی جهان

گاه‌شمار انبساط جهان، که در آن فضا به‌صورت مقطعی در هر زمان با بخش‌های دایره‌ای نمایش داده شده است. در سمت چپ، انبساط چشمگیر تورم کیهانی؛ در مرکز، انبساط شتاب‌دار جهان (مفهوم هنری؛ نه زمان و نه اندازه به مقیاس واقعی نیستند).

هرچند نظریه مه‌بانگ هنگام معرفی با تردیدهای فراوانی روبه‌رو شد، اکنون با شواهد مستقل متعددی پشتیبانی می‌شود. با این حال، فیزیک کنونی تنها می‌تواند جهان نخستین را از حدود ۱۰^−۴۳ ثانیه پس از مه‌بانگ توصیف کند — که زمان صفر با دمای بی‌نهایت برابر است — و برای درک رویدادهای پیش از آن، به نظریه گرانش کوانتومی نیاز است. با این وجود، فیزیک‌دانان بسیاری دربارهٔ آنچه پیش از این مرز بوده گمانه‌زنی کرده‌اند. برای نمونه، یک تفسیر این است که مه‌بانگ به‌صورت تصادفی رخ داده و با در نظر گرفتن اصل انسان‌نگر، گاه به وجود چندجهانی تعبیر می‌شود.

سرنوشت نهایی جهان — و به‌طور ضمنی بشریت — به‌صورت وضعیتی فرضی تصور می‌شود که در آن حیات زیستی سرانجام ناپایدار خواهد شد؛ مانند مرگ گرمای کیهان، مه‌گسست یا مه‌رمب.

کیهان‌شناسی نظری مدل‌های گوناگونی را برای خاستگاه و سرنوشت جهان فراتر از نظریه مه‌بانگ بررسی می‌کند. یکی از روندهای اخیر، مدل‌هایی است که در آن‌ها «جهان‌های نوزاد» درون سیاه‌چاله‌ها پدید می‌آیند و مه‌بانگ ما یک سفیدچاله در درون یک سیاه‌چاله در جهانی دیگر است. نظریه‌های دنیاهای چندگانه نیز ادعا می‌کنند که هر امکانی در مکانیک کوانتومی در جهان‌های موازی به وقوع می‌پیوندد.

پرسش‌های علمی دربارهٔ ذهن

ماهیت و خاستگاه خودآگاهی و ذهن در علم به‌شدت مورد بحث است. شکاف تبیینی معمولاً با مسئله دشوار آگاهی یکسان دانسته می‌شود و پرسش اختیار نیز از اهمیت بنیادین برخوردار است. این موضوعات بیشتر در حوزه‌های علوم شناختی، علوم اعصاب (مانند علوم اعصاب اختیار) و فلسفه ذهن بررسی می‌شوند، هرچند برخی زیست‌شناسان فرگشتی و فیزیک‌دانان نظری نیز به این موضوع پرداخته‌اند.

رویکردهای تقلیل‌گرایی و ماده‌باوری حذف‌گرا، مانند الگوی پیش‌نویس‌های چندگانه آگاهی، بر این باورند که آگاهی را می‌توان به‌طور کامل از طریق علوم اعصاب و کارکردهای مغز انسان توضیح داد و نیازی به توضیح‌های فراتر از ماده نیست.

از سوی دیگر، برخی دانشمندان مانند آندری لیندا بر این باورند که خودآگاهی، همانند فضازمان، ممکن است ویژگی‌های بنیادین مستقل خود را داشته باشد و ادراکات درونی فرد می‌توانند به همان اندازه واقعی — یا حتی واقعی‌تر از — اشیاء مادی باشند. فرضیه‌های آگاهی و فضازمان، آگاهی را با توصیف «فضایی از عناصر آگاه» تبیین می‌کنند که اغلب شامل ابعاد اضافی متعددی است. نظریه‌های الکترومغناطیسی آگاهی مسئله پیوند آگاهی را با این استدلال حل می‌کنند که میدان الکترومغناطیسی تولیدشده توسط مغز، حامل واقعی تجربه آگاهانه است؛ هرچند دربارهٔ جزئیات این نظریه و ارتباط آن با سایر کارکردهای ذهن اختلاف نظر وجود دارد. نظریه‌های ذهن کوانتومی از مکانیک کوانتومی برای توضیح ویژگی‌های خاص ذهن بهره می‌گیرند و توضیح اختیار از طریق پدیده‌های کوانتومی را جایگزینی برای موجبیت‌گرایی می‌دانند.

پاراسایکولوژی

بر پایه دیدگاه‌هایی که آگاهی را فراتر از ماده می‌دانند، برخی وجود یک آگاهی کیهانی را مطرح کرده‌اند و ادعا می‌کنند که آگاهی «بنیاد همه هستی» است. حامیان این دیدگاه به گزارش‌های پدیده‌های فراهنجار، به‌ویژه ادراک فراحسی و توانایی‌های سایکیک، به‌عنوان شواهدی برای مستقل بودن آگاهی از ماده استناد می‌کنند. پژوهشگران پاراسایکولوژی برای اثبات وجود این پدیده‌ها آزمایش‌های گوناگونی انجام داده‌اند، اما نتایج به‌دست‌آمده ممکن است ناشی از ضعف در کنترل آزمایش‌ها باشد و توضیح‌های دیگری نیز داشته باشد.

ماهیت معنا در زندگی

ریکر و پل تی پی وانگ معنای شخصی را این‌گونه تعریف می‌کنند: «آگاهی از نظم، انسجام و هدف در هستی فرد، تلاش برای رسیدن به اهداف ارزشمند و دستیابی به آن‌ها، و احساس رضایتی که از این راه به دست می‌آید». در سال ۲۰۱۶، مارتلا و استگر معنا را در سه مؤلفه خلاصه کردند: انسجام، هدف و اهمیت. در مقابل، وانگ راه‌حل چهار مؤلفه‌ای برای پرسش معنا در زندگی پیشنهاد کرده که چهار مؤلفه هدف، درک، مسئولیت و بهره‌مندی (PURE) را دربرمی‌گیرد:

1. باید یک هدف ارزشمند یا مهم در زندگی برگزینی.
2. باید درک کافی از اینکه چه کسی هستی، زندگی چه چیزی از تو می‌خواهد، و چگونه می‌توانی نقش مهمی ایفا کنی، داشته باشی.
3. تو و تنها تو مسئول این تصمیم هستی که چه نوع زندگی‌ای می‌خواهی داشته باشی و چه چیزی هدف ارزشمند زندگی‌ات را می‌سازد.
4. تنها زمانی از احساس عمیق اهمیت و رضایت بهره‌مند خواهی شد که مسئولیت تعیین سرنوشت را پذیرفته و فعالانه به دنبال هدف ارزشمند زندگی باشی.

بدین ترتیب، احساس اهمیت همه ابعاد معنا را در بر می‌گیرد و عاملی جداگانه نیست.

هرچند بیشتر پژوهشگران معنا در زندگی را احساسی درونی و ذهنی می‌دانند، بیشتر فیلسوفان — مانند تادئوس متز و دانیل هیبرون — معتقدند که معیارهای عینی و ملموسی نیز برای تعیین آنچه زندگی را معنادار می‌کند وجود دارد. وانگ نیز پیشنهاد کرده که معنادار بودن زندگی نه‌تنها به احساسات درونی، بلکه مهم‌تر از آن، به این بستگی دارد که آیا تلاش فرد برای رسیدن به هدف و زندگی او در کل، از نظر اخلاقی معنادار است یا نه.

پژوهش‌های میان‌رشته‌ای دربارهٔ معنای زندگی

ارتباط محیط خانوادگی و معنای زندگی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که محیط خانوادگی دوران کودکی تأثیر عمیقی بر احساس معنا در بزرگسالی دارد. یکی از واسطه‌های مهم این ارتباط، احساس تنهایی است. کودکانی که در محیط‌هایی با فرزندپروری سرد، بی‌توجهی یا بدرفتاری بزرگ می‌شوند، در بزرگسالی بیشتر با تنهایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و زندگی خود را کم‌معناتر ارزیابی می‌کنند. در مقابل، محیط خانوادگی گرم و ایمن از نظر عاطفی، احساس تعلق را در کودک پرورش می‌دهد و این احساس تعلق در بزرگسالی با درک بالاتری از معنای زندگی همراه است.

تنهایی و معنای زندگی

پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده‌اند که تنهایی و طرد شدن اجتماعی تهدیدی جدی برای احساس معنا در زندگی است. افرادی که تجربه طرد شدن از یک رویارویی اجتماعی داشته‌اند، بیشتر تمایل دارند زندگی را به‌طور کلی بی‌معنا بدانند. پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که افراد مبتلا به تنهایی مزمن، زندگی خود را کم‌معناتر ارزیابی می‌کنند. از این رو، پیوندهای اجتماعی و احساس تعلق از مهم‌ترین عوامل در شکل‌گیری احساس معنای زندگی به‌شمار می‌روند.

ثروت و معنای زندگی

پژوهش‌های انجام‌شده در مقیاس جهانی نشان می‌دهند که میان ثروت ملی و احساس معنای زندگی رابطه‌ای معکوس وجود دارد. در پژوهشی که داده‌های بیش از ۱۴۰۰۰۰ نفر از ۱۳۲ کشور را بررسی کرد، مشخص شد که ساکنان کشورهای ثروتمندتر رضایت بیشتری از زندگی گزارش می‌کنند، اما احساس معنای کمتری دارند. یک تبیین احتمالی این است که با افزایش ثروت، دینداری کاهش می‌یابد و از آنجا که دین یکی از منابع اصلی معنا در زندگی است، این کاهش به احساس بی‌معنایی بیشتر می‌انجامد. این پژوهش همچنین نشان داد که کشورهای فقیرتر با وجود رضایت کمتر از زندگی، نرخ خودکشی پایین‌تری دارند که با احساس معنای بیشتر در زندگی مرتبط است.

دین و معنای زندگی

رابطه میان ایمان دینی و احساس معنای زندگی از دیرباز مورد توجه پژوهشگران بوده است. جان گری می‌نویسد: «در مسیحیت، تاریخ نمی‌تواند بی‌معنا باشد: این یک نمایش اخلاقی است که با شورش علیه خدا شروع می‌شود و با آخرین داوری به پایان می‌رسد.» برخلافِ سنت‌هایِ باستانیِ خاورمیانه که معنای زندگی را به اقتدارِ سیاسی و جغرافیایی گره می‌زدند، یهودیت با محوریت قرار دادنِ مفهومِ "عهد" (Covenant)، روایتِ جدیدی از رنج ارائه داد. در این نگاه، رنج نه نشانهٔ خذلانِ الهی، بلکه بخشی از یک فرآیندِ تاریخی برای تأدیب و آزمونِ وفاداری تلقی می‌شد. این تحولِ الهیاتی، زیربنایِ تاب‌آوریِ روایتی در ادیانِ ابراهیمیِ بعدی را فراهم کرد که در آن، معنایِ وجودیِ فرد از موفقیت‌هایِ زمینی مستقل گشت.

یکی از دلایل تداوم و گستردگی نفوذ ادیان ابراهیمی در ارائه معنای زندگی، توانایی آن‌ها در ایجاد "انسجام روایتی" است. برخلاف نظریات انتزاعی فلسفی، این ادیان زندگی را در قالب یک داستان کلان تعریف می‌کنند که در آن رنج‌های فردی و بحران‌های اجتماعی، نه حوادثی تصادفی، بلکه اجزایی از یک نقشه الهی یا نبرد کیهانی میان حق و باطل تلقی می‌شوند. این ساختار روایتی علاوه بر پاسخ به نیازهای وجودی فرد، با ترسیم مرزهای هویتی روشن، باعث افزایش تاب‌آوری و انسجام گروهی در برابر ناملایمات تاریخی شده است.

یکی از چالش‌های بنیادین در این زمینه، مسئله جایگاه انسان در کیهان است. استیون هاوکینگ این چالش را چنین بیان کرده است: «علم به ما می‌گوید که بشر فقط یک تفاله شیمیایی در سیاره‌ای با اندازه متوسط است که به دور یک ستاره بسیار متوسط در حومه بیرونی یکی از صد میلیارد کهکشان می‌چرخد.» در برابر این تصویر از ناچیزی انسان در برابر کیهان، دین با پیوند دادن انسان به موجودی نامتناهی، احساس اهمیت کیهانی را در او زنده می‌کند. ارنست بکر، انسان‌شناس فرهنگی، در کتاب «انکار مرگ» (۱۹۷۳) استدلال کرد که ایمان دینی مردم را از این نتیجه‌گیری که انسانیت از نظر کیهانی بی‌اهمیت است بازمی‌دارد.

روی بامایستر در کتاب «معنای زندگی» بر اساس بررسی یافته‌های تجربی به این نتیجه رسیده که معنادار بودن زندگی توسط چهار عامل اصلی شکل می‌گیرد: هدف، کارآمدی، ارزش و عزت نفس مثبت. او دربارهٔ نقش دین می‌نویسد که دین می‌تواند هر چهار نیاز به معنا را برآورده کند و احتمالاً مطمئن‌ترین منبع معنا در زندگی است، هرچند تنها منبع آن نیست. بامایستر همچنین هشدار می‌دهد که افول دین در جوامع مدرن ممکن است یافتن معنا را برای بسیاری دشوارتر کند.

پژوهشگران دو مسیر اصلی را برای تأثیر دین بر احساس معنا شناسایی کرده‌اند: نخست «فرضیه اهمیت اجتماعی» که بر نقش جوامع دینی در ایجاد پیوندهای اجتماعی و احساس تعلق تأکید دارد، و دوم «فرضیه اهمیت کیهانی» که بر نقش دین در پیوند دادن انسان با هستی‌ای فراتر از خود تمرکز دارد.

فرزندآوری و معنای زندگی

از دیدگاه زیست‌شناسی فرگشتی، یکی از تبیین‌های معنای زندگی تداوم ژنتیکی از طریق فرزندآوری است. بر اساس این دیدگاه، ژن‌ها جاودانه‌اند و نقش موجودات زنده انتقال آن‌ها به نسل‌های بعدی است. با این حال، این تبیین با چالش‌های جدی روبه‌روست. بسیاری از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ بشر مانند سقراط، لئوناردو داوینچی، جین آستن و فلورانس نایتینگل فرزند بیولوژیکی نداشتند، اما تأثیر ماندگار و عمیقی بر بشریت گذاشتند. این واقعیت نشان می‌دهد که معنای زندگی را نمی‌توان صرفاً به فرزندآوری فروکاست. از منظر اخلاقی، زندگی وقف‌شده به آموزش، خلاقیت، خدمت به دیگران یا حفاظت از محیط زیست نیز می‌تواند به همان اندازه معنادار باشد. برخی پژوهشگران همچنین استدلال کرده‌اند که از دیدگاه فرگشتی بلندمدت، کنترل جمعیت و حفاظت از محیط زیست ممکن است برای بقای گونه انسانی اهمیتی بیش از افزایش فرزندآوری داشته باشد.

دیدگاه‌های فلسفی غرب

دیدگاه‌های فلسفی دربارهٔ معنای زندگی، ایدئولوژی‌هایی هستند که زندگی را بر حسب آرمان‌ها یا انتزاعات تعریف‌شده توسط انسان تبیین می‌کنند.

فلسفه یونان باستان

افلاطون‌گرایی

مقالهٔ اصلی: فلسفه افلاطونی

افلاطون، شاگرد سقراط، یکی از نخستین و تأثیرگذارترین فیلسوفان بود. شهرت او از ایدئالیسمش در باور به وجود مسئله کلیات سرچشمه می‌گیرد. نظریه اشکال او پیشنهاد می‌کند که کلیات به‌صورت فیزیکی مانند اشیاء وجود ندارند، بلکه به‌صورت صور آسمانی وجود دارند. در گفت‌وگوی جمهور، شخصیت سقراط فرم خوب را توصیف می‌کند. نظریه او دربارهٔ عدالت در روح با مفهوم شادکامی مرتبط با پرسش معنای زندگی پیوند دارد. در فلسفه افلاطونی، معنای زندگی در دستیابی به بالاترین شکل دانش نهفته است که همان صورت خیر است و همه چیزهای خوب و عادلانه از آن سودمندی و ارزش می‌گیرند.

ارسطوگرایی

مقالهٔ اصلی: اخلاق ارسطویی

ارسطو، شاگرد افلاطون، استدلال می‌کرد که دانش اخلاقی دانشی قطعی (مانند متافیزیک و معرفت‌شناسی) نیست، بلکه دانشی عمومی است. از آنجا که اخلاق یک رشته نظری محض نیست، فرد باید برای «خوب» شدن مطالعه و تمرین کند؛ بنابراین کسی که می‌خواست فضیلتمند شود، نمی‌توانست صرفاً بخواند که فضیلت چیست، بلکه باید از طریق اعمال فضیلتمندانه، فضیلتمند می‌بود. برای این منظور، ارسطو آنچه را که فضیلتمندانه است چنین تعریف کرد:

هر مهارت و هر پژوهشی، و به همین ترتیب هر عمل و انتخاب عملی، گمان می‌رود که خیری را به‌عنوان هدف خود دارد. به همین دلیل است که خیر به‌درستی به‌عنوان هدف همه تلاش‌ها تعریف شده است [...] همه چیز با هدفی انجام می‌شود و آن هدف «خیر» است.

— اخلاق نیکوماخوس ۱٫۱

اما اگر عمل الف برای رسیدن به هدف ب انجام شود، آنگاه هدف ب نیز هدفی خواهد داشت، و این زنجیره ادامه خواهد یافت تا چیزی این تسلسل را متوقف کند. راه‌حل ارسطو خیر اعلی است که به خاطر خودش مطلوب است؛ یعنی خودش غایت است و برای رسیدن به خیر دیگری مطلوب نیست، بلکه همه «خیرهای» دیگر به خاطر آن مطلوبند. دستیابی به این غایت مستلزم خوشروانی است که معمولاً به «شادکامی»، «بهزیستی»، «شکوفایی» و «برتری» ترجمه می‌شود.

بالاترین خیر در همه امور عملی چیست؟ دربارهٔ نام آن، توافق تقریباً کاملی وجود دارد؛ زیرا تحصیل‌کرده و تحصیل‌نکرده یکسان آن را شادکامی می‌نامند و شادکامی را با زندگی خوب و زیستن موفقیت‌آمیز یکی می‌دانند. اما دربارهٔ معنای شادکامی اختلاف نظر دارند.

— اخلاق نیکوماخوس ۱٫۴

کلبی‌گری

مقالهٔ اصلی: مکتب کلبیون

آنتیستنس، شاگرد سقراط، نخستین کسی بود که مضامین کلبی‌گری را تبیین کرد و گفت هدف زندگی، زیستنی است که با طبیعت هماهنگ باشد و بر فضیلت استوار باشد. شادکامی به خودکفایی و تسلط بر نگرش ذهنی بستگی دارد؛ رنج ناشی از داوری‌های نادرست دربارهٔ ارزش است که هیجانات منفی و منش پست را پدیدمی‌آورد. زندگی کلبی‌مسلکانه خواسته‌های متعارف برای ثروت، قدرت، تندرستی و شهرت را رد می‌کند و از دارایی‌هایی که در پیگیری امور متعارف به دست می‌آیند آزاد است. انسان‌ها به‌عنوان موجوداتی عاقل می‌توانند از طریق تمرین و زیستن به شیوه‌ای طبیعی به شادکامی دست یابند. جهان به‌طور یکسان متعلق به همه است و رنج ناشی از داوری‌های نادرست دربارهٔ ارزش‌ها بر اساس سنت و قراردادهای جامعه شکل می‌گیرد.

کورنایی‌گری

مقالهٔ اصلی: مکتب کورنایی

آریستیپوس، شاگرد سقراط، مکتب سقراطی نخستینی را بنیان گذاشت که تنها بر یک جنبه از آموزه‌های سقراط تأکید می‌کرد؛ اینکه شادکامی یکی از اهداف عمل اخلاقی است و لذت بالاترین خیر است. این جهان‌بینی لذت‌گرایانه است که در آن ارضای جسمانی شدیدتر از لذت ذهنی ارزش‌گذاری می‌شود. کورنایی‌ها ارضای فوری را به سود بلندمدت ترجیح می‌دهند و انکار لذت را ناشادکامی‌آور می‌دانند.

اپیکوریسم

مقالهٔ اصلی: اپیکوریسم

اپیکور، شاگرد افلاطونی پامفیلوس ساموسی، آموزش می‌داد که بزرگ‌ترین خیر در جست‌وجوی لذت‌های متواضعانه برای رسیدن به آرامش و رهایی از ترس (آتاراکسی) از طریق دانش، دوستی و زندگی فضیلتمندانه و معتدل نهفته است. درد جسمانی از طریق شناخت کارکردهای جهان و محدودیت‌های خواسته‌های فرد از بین می‌رود. رهایی از درد و رهایی از ترس با هم، شادکامی در بالاترین شکل آن هستند. لذت‌جویی ستوده‌شده اپیکور از لذت‌های ساده، پرهیزی شبه‌زاهدانه از جنس و اشتها است:

«وقتی می‌گوییم… که لذت هدف و مقصود است، منظورمان لذت‌های ولخرج یا لذت‌های شهوانی نیست، آن‌گونه که برخی از روی نادانی، تعصب یا تحریف عمدی می‌فهمند. منظور ما از لذت، نبود درد در بدن و نبود اضطراب در روح است. نه نوشیدن‌های پی‌درپی و عیاشی، نه شهوت جنسی، نه لذت از ماهی و سایر نعمت‌های سفره مجلل است که زندگی لذت‌بخش می‌آفریند؛ بلکه استدلال هوشیارانه، جست‌وجوی دلایل هر انتخاب و پرهیز، و دور کردن باورهایی است که بزرگ‌ترین آشوب‌ها را در روح پدیدمی‌آورند.»

معنای زندگی اپیکوری جاودانگی و عرفان را رد می‌کند؛ روح وجود دارد، اما مانند بدن فانی است. زندگی پس از مرگ وجود ندارد، با این حال نیازی به ترس از مرگ نیست، زیرا «مرگ برای ما هیچ نیست؛ چراکه آنچه از هم می‌پاشد احساسی ندارد و آنچه احساس ندارد برای ما هیچ است.»

رواقی‌گری

مقالهٔ اصلی: رواقی‌گری

زنون رواقی، شاگرد کراتس تبی، مکتبی را بنیان گذاشت که می‌آموزد زیستن بر اساس عقل و فضیلت، هماهنگی با نظم الهی جهان است که از طریق شناخت فرد از لوگوس جهانی، یعنی عقل، به‌عنوان ارزشی بنیادین برای همه انسان‌ها حاصل می‌شود. معنای زندگی «رهایی از رنج» از طریق آپاتیا (یونانی: απαθεια) است، یعنی عینی بودن و داشتن «داوری روشن»، نه بی‌تفاوتی.

دستورالعمل‌های اصلی رواقی‌گری فضیلت، عقل و قانون طبیعی هستند که برای پرورش خویشتن‌داری شخصی و استواری ذهنی به‌عنوان ابزاری برای غلبه بر هیجانات مخرب رعایت می‌شوند. رواقی در پی خاموش کردن هیجانات نیست، بلکه تنها می‌کوشد از آشفتگی‌های هیجانی دوری کند و از طریق تمرین پیگیر منطق، تأمل و تمرکز به داوری روشن و آرامش درونی دست یابد.

بنیاد اخلاقی رواقی این است که «خیر در حالت روح نهفته است» که خود در حکمت و خویشتن‌داری نمود می‌یابد و بدین ترتیب بهزیستی معنوی فرد را ارتقا می‌دهد: «فضیلت در اراده‌ای است که با طبیعت هماهنگ است.» این اصل در روابط شخصی فرد نیز به‌کار می‌رود: «از خشم، حسادت و رشک آزاد باش.»

فلسفه روشنگری

اطلاعات بیشتر: فلسفه روشنگری

عصر روشنگری و استعمار هر دو ماهیت فلسفه اروپایی را دگرگون کردند و آن را به سراسر جهان صادر نمودند. تقدیم و فرمانبرداری از خدا تا حد زیادی جای خود را به مفاهیم حقوق طبیعی سلب‌ناپذیر و توانایی‌های عقل داد و آرمان‌های جهانی عشق و همدردی به مفاهیم مدنی آزادی، برابری و شهروندی تبدیل شدند.

معنای زندگی نیز تغییر کرد و کمتر بر رابطه انسان با خدا و بیشتر بر رابطه میان افراد و جامعه‌شان تمرکز یافت. این دوره نظریه‌هایی دارد که هستی معنادار را با نظم اجتماعی یکسان می‌دانند.

کانتی‌گری

کانتی‌گری فلسفه‌ای است بر پایه آثار ایمانوئل کانت در فلسفه اخلاق، معرفت‌شناسی و متافیزیک. کانت به خاطر نظریه اخلاق وظیفه‌گرایانه‌اش شناخته می‌شود که در آن یک تکلیف اخلاقی واحد، یعنی «امر مطلق»، از مفهوم وظیفه استخراج می‌شود. کانتی‌ها بر این باورند که همه اعمال بر اساس برخی قواعد یا اصول زیربنایی انجام می‌شوند و برای اینکه اخلاقی باشند، باید از امر مطلق پیروی کنند.

به بیان ساده، آزمون این است که فرد باید قاعده را جهانی کند، یعنی تصور کند که همه مردم این‌گونه عمل می‌کنند، و سپس ببیند که آیا هنوز می‌توان بدون تناقض بر اساس آن عمل کرد. کانت در مبانی، مثال کسی را می‌زند که می‌خواهد پولی قرض کند بدون اینکه قصد بازپرداخت آن را داشته باشد. این تناقض است زیرا اگر قاعده‌ای جهانی می‌بود، هیچ‌کس دیگر پول قرض نمی‌داد چون می‌داند هرگز پس داده نخواهد شد. بر اساس نظر کانت، قاعده این عمل به تناقضی در قابلیت تصور می‌انجامد و بدین ترتیب با وظیفه کامل در تناقض است.

کانت همچنین انکار کرد که پیامدهای یک عمل به هر نحوی به ارزش اخلاقی آن کمک می‌کنند؛ استدلال او این بود که جهان فیزیکی خارج از کنترل کامل فرد است و بنابراین نمی‌توان او را مسئول رویدادهایی دانست که در آن رخ می‌دهند.

فلسفه سده نوزدهم

اطلاعات بیشتر: فلسفه سده نوزدهم

نخستین کاربرد انگلیسی عبارت «معنای زندگی» در Sartor Resartus (۱۸۳۳–۱۸۳۴) توماس کارلایل ظاهر شد: «زندگی ما از هر سو با ضرورت احاطه شده است؛ با این حال، معنای زندگی چیزی جز آزادی، جز نیروی ارادی نیست: از این رو ما در جنگیم؛ در آغاز، به‌ویژه، نبردی سخت.»

فایده‌گرایی

ریشه‌های فایده‌گرایی را می‌توان تا اپیکور ردیابی کرد، اما به‌عنوان مکتب فکری، این نظریه به جرمی بنتام نسبت داده می‌شود که دریافت «طبیعت بشر را زیر فرمان دو ارباب حاکم قرار داده است: درد و لذت»؛ سپس از این بینش، قاعده سودمندی را استخراج کرد: «خیر هر چیزی است که بیشترین شادکامی را برای بیشترین تعداد مردم به ارمغان آورد». او معنای زندگی را به‌عنوان «اصل بیشترین شادکامی» تعریف کرد.

برجسته‌ترین مدافع بنتام، جیمز میل بود، فیلسوف برجسته روزگار خود و پدر جان استوارت میل. میل جوان‌تر بر اساس اصول بنتام تربیت شد، از جمله رونویسی و خلاصه‌کردن بخش زیادی از آثار پدرش.

هیچ‌انگاری

هیچ‌انگاری پیشنهاد می‌کند که زندگی فاقد معنای عینی است.

فریدریش نیچه هیچ‌انگاری را به‌عنوان تهی کردن جهان، و به‌ویژه هستی انسانی، از معنا، هدف، حقیقت قابل فهم و ارزش بنیادین توصیف کرد؛ به‌طور خلاصه، هیچ‌انگاری فرایند «بی‌ارزش شدن بالاترین ارزش‌ها» است. نیچه هیچ‌انگاری را نتیجه طبیعی ایده خدا مرده است می‌دید و با اصرار بر اینکه این چیزی است که باید بر آن غلبه کرد، با زیر سؤال بردن ارزش‌های زندگی‌ستیز هیچ‌انگارانه، معنا را به زمین بازگرداند.

برای مارتین هایدگر، هیچ‌انگاری جنبشی است که در آن «هستی» فراموش می‌شود و به ارزش تبدیل می‌گردد، به عبارت دیگر، تقلیل هستی به ارزش مبادله‌ای. هایدگر، همسو با نیچه، در اصطلاح «خدا مرده است» منبع بالقوه‌ای برای هیچ‌انگاری می‌دید:

اگر خدا، به‌عنوان بنیاد و هدف فراحسی همه واقعیت، مرده باشد؛ اگر جهان فراحسی ایده‌ها قدرت الزام‌آور، و فراتر از آن، قدرت حیات‌بخش و سازنده‌اش را از دست داده باشد، آنگاه دیگر چیزی باقی نمی‌ماند که انسان به آن چنگ بزند و خود را بر اساس آن جهت‌دهی کند.

فیلسوف فرانسوی آلبر کامو مدعی است که ابزوردگی شرایط انسانی در این است که مردم در جهانی که فاقد ارزش‌ها و معنای بیرونی است و نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت است، به دنبال آن‌ها می‌گردند. کامو از هیچ‌انگاران ارزشی مانند بیگانه می‌نویسد، اما همچنین از ارزش‌ها در جهانی هیچ‌انگارانه سخن می‌گوید؛ اینکه مردم می‌توانند بکوشند «هیچ‌انگاران قهرمان» باشند، با شأن در برابر پوچی زندگی کنند، با «قداست دنیوی»، همبستگی برادرانه، و در برابر بی‌تفاوتی جهان شورش کرده و از آن فراتر روند.

فلسفه سده بیستم

اطلاعات بیشتر: فلسفه سده بیستم

برتراند راسل گفت: «زندگی خوب زندگی‌ای است که از عشق الهام گرفته و با دانش هدایت شود.»

دوران کنونی شاهد تغییرات بنیادی در مفاهیم رسمی و عامیانه از ماهیت انسان بوده است. دانشی که علم مدرن آشکار کرده، رابطه بشر با جهان طبیعی را به‌طور مؤثری بازنویسی کرده است. پیشرفت‌های پزشکی و فناوری انسان‌ها را از محدودیت‌ها و دردهای مهم دوران‌های پیشین رهانیده‌اند؛ و فلسفه، به‌ویژه پس از چرخش زبانی، نحوه درک روابط مردم با خود و یکدیگر را دگرگون کرده است. پرسش‌های دربارهٔ معنای زندگی نیز دستخوش تغییرات بنیادی شده‌اند، از تلاش برای ارزیابی مجدد هستی انسانی بر اساس مفاهیم زیستی و علمی مانند عمل‌گرایی و اثبات‌گرایی منطقی، تا کوشش‌هایی برای نظریه‌پردازی دربارهٔ معناسازی به‌عنوان فعالیتی شخصی و فردمحور در اگزیستانسیالیسم و انسان‌گرایی سکولار.

عمل‌گرایی

عمل‌گرایی در اواخر سده نوزدهم در ایالات متحده پدید آمد و عمدتاً به حقیقت می‌پرداخت و معتقد بود که «تنها در کشمکش با محیط» است که داده‌ها و نظریه‌های برگرفته از آن‌ها معنا می‌یابند، و پیامدها، مانند سودمندی و کاربردی بودن، نیز از مؤلفه‌های حقیقت هستند. افزون بر این، عمل‌گرایی معتقد است که هر چیزی که سودمند و کاربردی است لزوماً درست نیست و استدلال می‌کند که آنچه در درازمدت بیشترین سهم را در بیشترین خیر انسانی دارد، درست است. در عمل، ادعاهای نظری باید به‌طور عملی قابل تأیید باشند، یعنی باید بتوان آن‌ها را پیش‌بینی و آزمایش کرد، و در نهایت نیازهای بشر باید پژوهش عقلانی انسان را هدایت کند.

فیلسوفان عمل‌گرا پیشنهاد می‌کنند که درک عملی و کاربردی از زندگی مهم‌تر از جست‌وجوی حقیقت انتزاعی غیرعملی دربارهٔ زندگی است. ویلیام جیمز استدلال کرد که حقیقت را می‌توان ساخت، نه یافت. از نظر یک عمل‌گرا، معنای زندگی تنها از طریق تجربه قابل کشف است.

خداباوری

مقالهٔ اصلی: خداباوری فلسفی

خداباوران معتقدند خداوند جهان را آفریده و در این کار هدفی داشته است. آن‌ها همچنین بر این باورند که انسان‌ها معنا و هدف زندگی‌شان را در هدف خداوند از آفرینش می‌یابند. برخی خداباوران علاوه بر این معتقدند که اگر خدایی وجود نداشت که به زندگی معنا، ارزش و هدف نهایی بدهد، زندگی پوچ می‌بود.

اگزیستانسیالیسم

مقالهٔ اصلی: معنی وجودی

بر اساس اگزیستانسیالیسم، هر فرد ماهیت و معنای زندگی خود را می‌آفریند؛ زندگی نه توسط خدایی ماورایی تعیین می‌شود و نه توسط اقتداری زمینی، بلکه فرد آزاد است. از این رو، دستورالعمل‌های اخلاقی اصلی فرد عمل، آزادی و تصمیم هستند و بدین ترتیب اگزیستانسیالیسم با خردگرایی و اثبات‌گرایی مخالف است. در جست‌وجوی معنای زندگی، اگزیستانسیالیست به جایی می‌نگرد که مردم در آن معنا می‌یابند و در این مسیر، استفاده از عقل به‌تنهایی به‌عنوان منبع معنا کافی نیست؛ این امر احساسات اضطراب و انگست را پدیدمی‌آورد که در تأمل دربارهٔ اختیار فرد و آگاهی همراه از مرگ تجربه می‌شوند. بر اساس نظر ژان-پل سارتر، وجود مقدم بر ماهیت است؛ ماهیت زندگی فرد تنها پس از آمدن او به هستی پدیدار می‌شود.

سورن کی‌یرکگور استدلال کرد که ابسوردیسم وجود دارد و فرد باید ارزش‌های خود را در جهانی بی‌تفاوت بسازد. می‌توان با تعهد بی‌قیدوشرط به چیزی محدود، معنادار زیست و آن زندگی معنادار را وقف آن تعهد کرد، علی‌رغم آسیب‌پذیری ذاتی در این کار.

آرتور شوپنهاور در پاسخ به «معنای زندگی چیست؟» گفت که زندگی فرد بازتاب اراده اوست و اراده محرکی بی‌هدف، غیرعقلانی و دردناک است. رستگاری، نجات و گریز از رنج در تأمل زیبایی‌شناختی، همدردی با دیگران و ریاضت‌طلبی نهفته است.

برای فریدریش نیچه، زندگی تنها زمانی ارزش زیستن دارد که اهدافی وجود داشته باشند که انسان را به زیستن برانگیزند. بر این اساس، او هیچ‌انگاری را فاقد هدف می‌دید. او بیان کرد که ریاضت‌کشی زیستن فرد در جهان را نفی می‌کند و ارزش‌ها واقعیت‌های عینی نیستند که تعهداتی عقلاً ضروری و جهانی الزام‌آور باشند؛ ارزیابی‌های ما تفسیرند، نه بازتاب جهان آن‌گونه که در خود هست، و بنابراین پرسپکتیویسم صادق است.

ابسوردیسم

مقالهٔ اصلی: ابسوردیسم

"... علی‌رغم یا در مقابله با کل هستی، او می‌خواهد خودش باشد و آن را با خود ببرد، تقریباً در برابر عذابش طغیان می‌کند. چون امیدوار بودن به امکان کمک، چه رسد به کمک به‌واسطه پوچی، که برای خدا همه چیز ممکن است، نه، این کار را نخواهد کرد. و اما جست‌وجوی کمک از هر دیگری، نه، این را به هیچ قیمتی نخواهد کرد؛ ترجیح می‌دهد خودش باشد تا کمک بخواهد، با تمام شکنجه‌های جهنم اگر باید این‌گونه باشد."

سورن کی‌یرکگور، بیماری منتهی به مرگ

در فلسفه ابسوردیستی، پوچی از ناهماهنگی بنیادین میان جست‌وجوی فرد برای معنا و بی‌معنایی ظاهری جهان برمی‌خیزد. انسان‌ها به‌عنوان موجوداتی که در جهانی بی‌معنا به دنبال معنا هستند، سه راه برای حل این معضل دارند. کی‌یرکگور و کامو این راه‌حل‌ها را در آثارشان، بیماری منتهی به مرگ (۱۸۴۹) و افسانه سیزیف (۱۹۴۲)، توصیف می‌کنند:

• خودکشی یا «گریز از هستی»: راه‌حلی که در آن فرد به سادگی به زندگی خود پایان می‌دهد. هم کی‌یرکگور و هم کامو امکان‌پذیری این گزینه را رد می‌کنند.
• باور دینی به قلمرو یا موجودی متعالی: راه‌حلی که در آن فرد به وجود واقعیتی فراتر از پوچی باور دارد و از این رو زندگی را واجد معنا می‌بیند. کی‌یرکگور بیان کرد که باور به هر چیزی فراتر از پوچی مستلزم پذیرش دینی غیرعقلانی اما شاید ضروری چنین چیز ناملموس و تجربه‌ناپذیری است که اکنون معمولاً «جهش ایمان» نامیده می‌شود. با این حال، کامو این راه‌حل را «خودکشی فلسفی» می‌دانست.
• پذیرش پوچی: راه‌حلی که در آن فرد پوچی را می‌پذیرد و حتی آن را در آغوش می‌گیرد و علی‌رغم آن به زیستن ادامه می‌دهد. کامو این راه‌حل را تأیید کرد، به‌ویژه در رمان تمثیلی ۱۹۴۷ خود طاعون، در حالی که کی‌یرکگور آن را «دیوانگی شیطانی» می‌دانست: «بیش از همه از این فکر خشمگین می‌شود که ابدیت ممکن است به ذهنش برسد که بدبختی‌اش را از او بگیرد!»

انسان‌گرایی سکولار

اطلاعات بیشتر: انسان‌گرایی سکولار

بر اساس انسان‌گرایی سکولار، انسان از طریق تولیدمثل نسل‌های پیاپی در مسیر فرگشت به‌عنوان بیانی یکپارچه از طبیعت که خودبه‌خود موجود است، پدید آمده است. دانش بشری از مشاهده، آزمایش و تحلیل عقلانی (روش علمی) سرچشمه می‌گیرد، نه از منابع ماورایی؛ ماهیت گیتی همان است که مردم آن را می‌یابند. همچنین ارزش‌ها و واقعیت‌های ذاتی از طریق «پژوهش خردمندانه» تعیین می‌شوند و از نیاز و منافع انسانی آزموده‌شده از طریق تفکر نقادانه برگرفته می‌شوند. «تا آنجا که می‌دانیم، شخصیت کامل تابعی از موجود زیستی است که در بستری اجتماعی و فرهنگی عمل می‌کند.»

مردم هدف انسانی را بدون تأثیر ماورایی تعیین می‌کنند؛ این شخصیت انسانی است که هدف زندگی انسان را تشکیل می‌دهد و انسان‌گرایی سکولار می‌کوشد آن را پرورش داده و تحقق بخشد: «انسان‌گرایی توانایی و مسئولیت ما را برای زیستن زندگی‌هایی اخلاقی و پربار که به خیر بزرگ‌تر بشریت آرمان دارند، تأیید می‌کند.» انسان‌گرایی در پی ارتقای منفعت شخصی روشن‌بینانه و خیر اجتماعی برای همه مردم است و بر این پیش‌فرض استوار است که شادکامی فرد به‌طور جدایی‌ناپذیری به بهزیستی کل بشریت پیوند خورده، تا حدودی زیرا انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستند که در رابطه میان‌فردی معنا می‌یابند و زیرا پیشرفت فرهنگی به نفع همه کسانی است که در فرهنگ زندگی می‌کنند.

زیرگونه‌های فلسفی پساانسان‌گرایی و ترابشریت امتدادی از ارزش‌های انسان‌گرایانه هستند. باید به پیشرفت انسان و زیست‌محوری (اخلاق) تا بیشترین حد ممکن کمک کرد و کوشید انسان‌گرایی رنسانس را با فرهنگ فناوری-علمی سده بیست‌ویکم آشتی داد. در این پرتو، هر موجود زنده‌ای حق دارد «معنای زندگی» شخصی و اجتماعی خود را تعیین کند.

از دیدگاه روان‌درمانگرانه انسان‌گرایی سکولار، پرسش معنای زندگی را می‌توان به‌صورت «معنای زندگی من چیست؟» بازتفسیر کرد. این رویکرد تأکید می‌کند که پرسش شخصی است و از تمرکز بر پرسش‌های کیهانی یا دینی دربارهٔ هدف فراگیر پرهیز می‌کند. پاسخ‌های درمانی بسیاری به این پرسش وجود دارد. برای نمونه، ویکتور فرانکل از «بازتاب‌زدایی» دفاع می‌کند که اساساً به معنای توقف تأمل بی‌پایان دربارهٔ خود و به جای آن درگیر شدن در زندگی است. در مجموع، پاسخ درمانی این است که خود پرسش «معنای زندگی چیست؟» زمانی که فرد کاملاً درگیر زندگی می‌شود، محو می‌شود؛ آنگاه پرسش به نگرانی‌های مشخص‌تری تبدیل می‌شود مانند «تحت تأثیر چه توهماتی هستم؟»، «چه چیزی توانایی من برای لذت بردن را مسدود کرده است؟» و «چرا عزیزانم را نادیده می‌گیرم؟»

---

اثبات‌گرایی منطقی

اثبات‌گرایان منطقی می‌پرسند: «معنای زندگی چیست؟»، «پرسیدن این پرسش چه معنایی دارد؟» و «اگر ارزش‌های عینی وجود ندارند، آیا زندگی بی‌معناست؟» لودویگ ویتگنشتاین و اثبات‌گرایان منطقی گفتند: «پرسش وقتی در زبان بیان می‌شود بی‌معناست»؛ زیرا در زندگی عبارت «معنای x» معمولاً به پیامدهای x، یا اهمیت x، یا آنچه دربارهٔ x قابل توجه است دلالت دارد؛ بنابراین وقتی مفهوم معنای زندگی با «x» برابر می‌شود، این عبارت بازگشتی و در نتیجه بی‌معنا می‌شود، یا شاید به این واقعیت اشاره دارد که حیات زیستی برای داشتن معنا در زندگی ضروری است.

چیزها در زندگی یک فرد می‌توانند به‌عنوان بخش‌هایی از یک کل معنا و اهمیت داشته باشند، اما معنای مستقل خود زندگی، جدای از آن چیزها، قابل تشخیص نیست. زندگی یک فرد برای خود او و دیگران معنا دارد، چون رویدادهای زندگی از دستاوردها، میراث، خانواده و مانند اینها ناشی می‌شوند، اما گفتن اینکه خود زندگی معنا دارد، سوءاستفاده از زبان است، چون هر نکته اهمیت یا پیامدی تنها در زندگی و برای زندگان مرتبط است. برتراند راسل نوشت که هرچند دریافت که نفرتش از شکنجه شبیه نفرتش از کلم‌بروکلی نیست، هیچ روش تجربی رضایت‌بخشی برای اثبات این امر نیافت:

وقتی می‌کوشیم دقیق باشیم دربارهٔ اینکه منظورمان از اینکه این یا آن «خیر» است چیست، خود را درگیر دشواری‌های بسیار بزرگی می‌یابیم. عقیده بنتام که لذت «خیر» است، مخالفت شدیدی برانگیخت و گفته شد که فلسفه‌ای خوکانه است. نه او و نه مخالفانش می‌توانستند هیچ استدلالی پیش بکشند. در پرسش علمی، شواهدی می‌توان از هر دو سو ارائه داد و در نهایت، یک طرف دیده می‌شود که موضع بهتری دارد، یا اگر این اتفاق نیفتد، پرسش بی‌پاسخ می‌ماند. اما در پرسشی دربارهٔ اینکه این یا آن «خیر نهایی» است، هیچ شواهدی به هیچ طرف وجود ندارد؛ هر مناظره‌کننده‌ای فقط می‌تواند به احساسات خود متوسل شود و از آن ابزارهای بلاغی استفاده کند که احساسات مشابهی را در دیگران برانگیزد… پرسش‌های مربوط به «ارزش‌ها»، یعنی اینکه چه چیزی فی‌نفسه خوب یا بد است، مستقل از آثارش، خارج از قلمرو علم است. فکر می‌کنم در این مورد حق با آن‌هاست، اما به نتیجه‌گیری بیشتری می‌رسم که آن‌ها نمی‌رسند: پرسش‌های مربوط به «ارزش‌ها» کاملاً خارج از قلمرو دانش هستند؛ یعنی وقتی ادعا می‌کنیم این یا آن «ارزش» دارد، ما احساسات خود را بیان می‌کنیم، نه واقعیتی که حتی اگر احساسات شخصی ما متفاوت بود، همچنان درست می‌بود.

پست‌مدرنیسم

اطلاعات بیشتر: پست‌مدرنیسم

اندیشه پست‌مدرنیستی، به‌طور کلی، ماهیت انسان را ساخته‌شده توسط زبان یا ساختارها و نهادهای جامعه بشری می‌داند. برخلاف دیگر گرایش‌های فلسفی، پست‌مدرنیسم به‌ندرت در جست‌وجوی معناهای پیشینی یا ذاتی در هستی انسانی است، بلکه به جای آن بر تحلیل یا نقد معناهای داده‌شده تمرکز می‌کند تا آن‌ها را عقلانی کند یا بازسازی نماید. هر چیزی که در قالب پست‌مدرنیستی شبیه به «معنای زندگی» باشد، تنها در چارچوبی اجتماعی و زبانی قابل فهم است و باید به‌عنوان گریز از ساختارهای قدرتی که از پیش در همه اشکال گفتار و تعامل جای گرفته‌اند، دنبال شود. به‌طور کلی، پست‌مدرنیست‌ها آگاهی از محدودیت‌های زبان را برای گریز از آن محدودیت‌ها ضروری می‌دانند، اما نظریه‌پردازان مختلف دیدگاه‌های متفاوتی دربارهٔ ماهیت این فرایند دارند: از بازسازی رادیکال معنا توسط افراد مانند واسازی، تا نظریه‌هایی که افراد را عمدتاً امتداد زبان و جامعه می‌دانند، بدون استقلال واقعی، مانند پساساختارگرایی.

همه‌خداانگاری طبیعت‌گرا

بر اساس همه‌خداانگاری طبیعت‌گرا، معنای زندگی در مراقبت و توجه به طبیعت و محیط زیست نهفته است.

شناخت تجسم‌یافته

درک تجسمی از پایه عصبی هیجان، گفتار و شناخت برای درک ماهیت اندیشه بهره می‌گیرد. عصب‌روان‌شناسی شناختی نواحی مغزی ضروری برای این توانایی‌ها را شناسایی کرده و مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهند که ژن FOXP2 بر انعطاف‌پذیری عصبی تأثیر می‌گذارد که زیربنای روانی زبان است.

جرج لیکاف، استاد زبان‌شناسی شناختی و فلسفه، این دیدگاه را مطرح می‌کند که استعاره‌ها معمولاً پایه معنا هستند، نه منطق دستکاری نمادهای کلامی. رایانه‌ها از برنامه‌نویسی منطقی برای پرس‌وجوی مؤثر از پایگاه‌های داده استفاده می‌کنند، اما انسان‌ها به شبکه عصبی آموزش‌دیده متکی هستند. فلسفه‌های پست‌مدرن که از نامعینی زبان نمادین برای انکار معنای قطعی استفاده می‌کنند، کسانی را نادیده می‌گیرند که احساس می‌کنند می‌دانند چه می‌گویند و احساس می‌کنند مخاطبانشان نیز می‌دانند. انتخاب استعاره درست به اندازه کافی فهم مشترک ایجاد می‌کند تا بتوان پرسش‌هایی مانند معنای زندگی را دنبال کرد. دانش بهتر از کارکرد مغز باید به درمان‌های بهتری بینجامد که مغزهای سالم‌تری پدیدآورند. وقتی با آموزش مؤثرتر ترکیب شود، ارزیابی شخصی درستی از معنای زندگی فرد باید امری ساده باشد.

دیدگاه‌های فلسفی شرق آسیا

اطلاعات بیشتر: فلسفه چینی، فلسفه ژاپنی، و ایکیگای

موئیسم

اطلاعات بیشتر: موئیسم

فیلسوفان موئیست بر این باور بودند که هدف زندگی، عشقی جهان‌شمول و بی‌طرفانه است. موئیسم فلسفه‌ای از مراقبت بی‌طرفانه را ترویج می‌کرد: انسان باید به‌طور برابر نسبت به همهٔ افراد دیگر توجه داشته باشد، فارغ از رابطهٔ واقعی‌اش با آنان. ابراز این نوع توجه بی‌تمایز، در اندیشهٔ موئیستی انسان را عادل می‌سازد. این دفاع از بی‌طرفی مورد حملهٔ دیگر مکاتب فلسفی چینی قرار گرفت، به‌ویژه کنفسیوس‌گرایی که باور داشت هرچند عشق باید بی‌قیدوشرط باشد، اما نباید بی‌تمایز باشد. برای مثال، کودکان باید نسبت به والدین خود عشقی بیشتر از غریبه‌های تصادفی داشته باشند.

کنفسیوس‌گرایی

اطلاعات بیشتر: کنفسیوس‌گرایی

کنفسیوس‌گرایی طبیعت انسانی را در چارچوب نیاز به انضباط و آموزش درک می‌کند. از آنجا که انسان تحت تأثیر نیروهای مثبت و منفی قرار دارد، کنفسیوسیان هدف را در دستیابی به فضیلت از طریق روابط قوی و استدلال، و نیز به حداقل رساندن تأثیرات منفی می‌بینند. این تأکید بر زندگی عادی در نقل‌قولی از اندیشمند کنفسیوسی تو وی-مینگ چنین بیان شده است: «ما می‌توانیم معنای نهایی زندگی را در وجود عادی انسانی تحقق بخشیم.»

قانون‌گرایی

اطلاعات بیشتر: قانون‌گرایی (فلسفه چینی)

قانون‌گرایان معتقد بودند که جست‌وجوی هدف زندگی تلاشی بی‌معنا است. از نظر آنان، تنها دانش عملی ارزشمند است، به‌ویژه آنچه به کارکرد و عملکرد دولت مربوط می‌شود.

دیدگاه‌های فلسفی ایران

فلسفه ایرانی سنتی مستقل است که نه در چارچوب فلسفه غرب می‌گنجد و نه در فلسفه شرق آسیا. این سنت فکری با تأثیرپذیری از فلسفه یونان، به‌ویژه ارسطو و افلاطون، مسیر خاص خود را پیموده و با اندیشه اسلامی و عرفانی درآمیخته است.

فلسفه مشاء

فیلسوفان مشاء با تکیه بر عقل و استدلال، معنای زندگی را در کمال عقلانی و اتصال به مبدأ هستی جستجو می‌کردند.

فارابی

ابونصر فارابی (۸۷۲–۹۵۰ میلادی) معنای زندگی را در مفهوم سعادت خلاصه می‌کند. او سعادت را دو نوع می‌داند: سعادت دنیوی که از طریق زندگی در مدینه فاضله و مشارکت اجتماعی به دست می‌آید، و سعادت حقیقی که در اتصال عقل فعال نهفته است. از نظر فارابی انسان موجودی اجتماعی است و معنای زندگی بدون جامعه و همزیستی با دیگران ممکن نیست. رئیس مدینه فاضله کسی است که هم به کمال عقلی رسیده و هم توانایی رهبری جامعه به سوی سعادت را دارد. این دیدگاه تأثیر آشکاری از ارسطو دارد اما فارابی آن را با اندیشه اسلامی درآمیخته و به سنتی مستقل تبدیل کرده است.

ابن سینا

ابن سینا (۹۸۰–۱۰۳۷ میلادی) با تمثیل انسان معلق در هوا یا همان «انسان پرنده» نشان می‌دهد که آگاهی و هویت انسان مستقل از جسم است. از این نقطه نتیجه می‌گیرد که معنای زندگی در شناخت نفس است. نفس انسانی سه مرتبه دارد: نباتی، حیوانی و ناطقه، و کمال انسان در پرورش نفس ناطقه و رسیدن به عقل مستفاد یعنی اتصال به عقل فعال است. مرگ در نگاه ابن سینا پایان نیست؛ نفس پس از جدایی از بدن به حیات خود ادامه می‌دهد و سعادت یا شقاوت ابدی او بسته به میزان کمالی است که در این زندگی کسب کرده است.

فلسفه اشراق

سهروردی

شهاب‌الدین سهروردی (۱۱۵۵–۱۱۹۱ میلادی)، بنیان‌گذار حکمت اشراق، معنای زندگی را در بازگشت به نور تعریف می‌کند. در جهان‌بینی او هستی یعنی نور و تاریکی، و انسان پاره‌ای از نور الهی است که در ظلمت ماده گرفتار شده است. زندگی معنادار یعنی سفر از تاریکی به سوی نور محض یا همان خداوند. این سفر از طریق ریاضت، تأمل و تجربه اشراقی ممکن است، نه صرفاً از راه استدلال عقلی. سهروردی برخلاف فیلسوفان مشاء معتقد بود عقل به تنهایی کافی نیست و شهود قلبی و تجربه درونی برای درک معنای هستی ضروری است. او این حکمت را «حکمت خسروانی» می‌نامید و آن را میراث فیلسوفان باستانی ایران می‌دانست.

حکمت متعالیه

ملاصدرا

ملاصدرا (۱۵۷۲–۱۶۴۰ میلادی) جامع‌ترین و پیچیده‌ترین دیدگاه فلسفی ایرانی دربارهٔ معنای زندگی را ارائه داده است. نظریه حرکت جوهری او اساس فلسفه‌اش است؛ یعنی هستی ثابت نیست و همه چیز از جمله نفس انسان در حال شدن و تحول دائمی است. معنای زندگی از این منظر فرایند شدن است، نه رسیدن به یک نقطه ثابت. انسان باید از طریق این حرکت جوهری از مرتبه طبیعت به مرتبه عقل و از عقل به مرتبه الهی صعود کند. جمله معروف او «النفس جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء» بیانگر این است که نفس در آغاز مادی است اما در بقای خود روحانی می‌شود. ملاصدرا با درآمیختن فلسفه مشاء، حکمت اشراق و عرفان اسلامی، دستگاه فکری یکپارچه‌ای پدیدآورد که در آن معنای زندگی نه در گریز از جهان، بلکه در تعالی از درون جهان جستجو می‌شود.

تصوف و عرفان ایرانی

در تصوف ایرانی، معنای زندگی در سفر بازگشت به اصل خویش و استحاله از «خودِ مجازی» به «خودِ حقیقی» خلاصه می‌شود. بر اساس اصل «وحدت وجود»، انسان مظهر صفات الهی است که در حجاب کثرت و منی گرفتار شده است. غایت زندگی، عبور از مراحل طلب، عشق و معرفت برای رسیدن به مقام «فنا» یعنی از میان رفتن خودخواهی و «بقا» یعنی زیستن با آگاهی الهی است. در این مکتب، زندگی فرصتی است برای صیقل دادن آینه دل تا حقیقت ازلی در آن تجلی یابد و انسان به مقام «انسان کامل» نائل شود. از دیدگاه عارفانی چون مولوی و عطار، زندگی بدون عشق معنایی ندارد؛ چراکه عشق تنها نیرویی است که می‌تواند پیوند میان خالق و مخلوق را بازسازی کند.

نگاه خیامی

دیدگاه حکیم عمر خیام دربارهٔ معنای زندگی، بر پایه ندانم‌گویی و غنیمت شمردن لحظه استوار است. در جهان‌بینی او، از آنجا که آغاز و انجام هستی بر انسان پوشیده است و تلاش‌های عقلانی برای درک «راز دهر» به حیرت می‌انجامد، معنای زندگی در فرارفتن از حسرتِ گذشته و بیمِ آینده تعریف می‌شود. خیام معنای زیستن را در «حالِ استمراری» و درک لذت‌های ساده زندگی جستجو می‌کند و زندگی را فرصتی استثنایی و تکرارناپذیر می‌داند که نباید در جستجوی معانی موهوم هدر رود. برخلاف دیدگاه‌های سنتی، خیام با یادآوری مداوم مرگ و بازگشت انسان به خاک، بر ارزشِ حیات تأکید می‌کند و «بی‌معنایی» جهان را مجوزی برای خلق معنای شخصی از طریق شادمانی و آزاداندیشی می‌بیند.

دیدگاه‌های دینی

دیدگاه‌های دینی دربارهٔ معنای زندگی، آن دسته از ایدئولوژی‌هایی هستند که زندگی را بر حسب هدفی ضمنی توضیح می‌دهند که توسط انسان تعریف نشده است. بر اساس منشور مهربانی که توسط بسیاری از سازمان‌های دینی و سکولار برجستهٔ جهان امضا شده، هستهٔ دین قاعده طلایی است: «با دیگران چنان رفتار کن که می‌خواهی با تو رفتار شود.»الگو:دقیق‌تر کارن آرمسترانگ، بنیان‌گذار این منشور، به آموزهٔ ربه هیلل که در شبات ۳۱ا:۶ از تلمود ثبت شده اشاره می‌کند: جوهر تورات به‌سادگی نیک‌رفتاری با دیگران است؛ «بقیه صرفاً تفسیر است.» این به معنای کاستن از اهمیت تفسیر نیست، و آرمسترانگ مطالعه، تفسیر و آیین را ابزارهایی می‌داند که از طریق آن افراد دیندار درونی‌سازی کرده و قاعدهٔ طلایی را در زندگی خود به کار می‌بندند.

مزدیسنا

در جهان‌بینی زرتشتی، معنای زندگی در قالب یک مشارکت کیهانی برای پاسداری از نظم هستی (اشه) تعریف می‌شود. هستی صحنه نبرد میان «اشه» (راستی و نظم) و «دروج» (دروغ و آشفتگی) است و انسان به عنوان موجودی صاحب اختیار، وظیفه دارد با انتخاب «اندیشه، گفتار و کردار نیک»، به اهورامزدا در مسیر پاکسازی جهان از شر یاری رساند. از این منظر، زندگی نه یک رنج، بلکه مأموریتی برای تحقق «فرشگرد» (نوگردانی جهان) است؛ وضعیتی که در آن با تلاش انسان‌ها، جهان به کمال نخستین خود بازمی‌گردد. برخلاف رویکردهای زاهدانه، در این آیین، شادمانی و آبادانی زمین بخشی از غایت وجودی انسان محسوب می‌شود.

ادیان ابراهیمی

نمادهای سه دین بزرگ ابراهیمی: یهودیت، مسیحیت، و اسلام.

اطلاعات بیشتر: ادیان ابراهیمی

یهودیت

در یهودیت و فلسفه یهودی، معنای زندگی ارتقای جهان مادی (عبری: עולם הזה‎، آوانگاری: olam ha-zeh، ت. «این جهان») و آماده‌سازی آن برای عصر مسیحایی (no: יְמוֹת הַמָשִׁיחַ‎، آوانگاری: ye'moht ha-mashiaḥ) و فرجام‌شناسی یهودی (no: עולם הבא‎، آوانگاری: olam ha-ba، ت. «جهان آینده») است. مشارکت در تیکون عولم (no: תִּיקּוּן עוֹלָם‎، ت. «اصلاح جهان») بخشی از تحقق فرجام‌شناسی یهودی است. Olam ha-ba همچنین می‌تواند به‌طور کلی به زندگی پس از مرگ اشاره داشته باشد، و دربارهٔ ترتیب رویدادهای آخرالزمانی یهودی اختلاف نظر وجود دارد. با این حال، در حالی که رستگاری فردی یکی از مؤلفه‌های یهودیت است، تمرکز آن بر کنش‌های معنوی‌شدهٔ جمعی (میان انسان‌ها) و فردی (میان انسان و خدا) در این جهان است.

ویژگی تعیین‌کنندهٔ یهودیت، پرستش یک خدا در یهودیت یگانه، نامفهوم، تنزیه‌شده، یکپارچه و تجزیه‌ناپذیر است که جهان را آفریده و اداره می‌کند. نزدیکی با خدا در وحدت‌گرایی یهودی از طریق نماز (یهودیت)، مطالعه تورات، آیین‌های فرهنگی یهودی، و پایبندی به میتزوا (فرامین الهی) حاصل می‌شود. در یهودیت سنتی، خداوند در جریان ده فرمان، عهد (کتاب مقدس) ویژه‌ای با قوم اسرائیل برقرار کرد و ۶۱۳ فرمان تورات را عطا نمود. «تورات» شامل تورات مکتوب و تورات شفاهی است که در طول نسل‌ها گسترش یافته، و نیز دیگر کتاب‌های کتاب مقدس عبری، میدراش، دیگر ادبیات خاخامی و هلاخا را در بر می‌گیرد. قوم یهود به‌عنوان «پادشاهی از کاهنان و امت مقدس» و «نور در میان ملت‌ها» در نظر گرفته می‌شود که دیگر ملت‌ها را به رعایت قوانین اخلاقی-دینی خود، یعنی قوانین هفت‌گانه نوح، ترغیب می‌کند. عصر مسیحایی به‌عنوان کمال این مسیر دوگانه به سوی خدا دیده می‌شود.

پایبندی یهودی شامل دستورات اخلاقی و آیینی، ایجابی و سلبی است. مذاهب یهودی مدرن در مورد ماهیت، اهمیت و تأکید بر mitzvot اختلاف دارند. فلسفه یهودی تأکید می‌کند که خداوند متأثر یا منتفع نمی‌شود، بلکه فرد و جامعه از نزدیک شدن به خدا سود می‌برند. عقل‌گرای ابن میمون فرامین اخلاقی و آیینی الهی را پایه‌ای ضروری اما ناکافی برای درک فلسفی خدا، همراه با عشق و خشایت او می‌دانست. از جمله ارزش‌های بنیادین اخلاق یهودی در تورات می‌توان به جست‌وجوی عدالت، شفقت، صلح، مهربانی، کار سخت، رفاه، فروتنی و آموزش اشاره کرد. جهان آینده که در زمان حال آماده می‌شود، یهودیان دیندار را به پیوندی جاودانه با خدا ارتقا می‌دهد. سیمئون عادل می‌گوید: «جهان بر سه چیز استوار است: بر تورات، بر عبادت، و بر اعمال محبت‌آمیز.» سیدور بیان می‌کند: «متبارک است خدای ما که ما را برای جلال خود آفرید … و حیات جاودان را در درون ما نهاد.» در این زمینه، تلمود می‌گوید: «هر آنچه خدا انجام می‌دهد، برای خیر است»، حتی رنج.

عرفان یهودی کابالا معانی باطنی مکملی برای زندگی ارائه می‌دهد. علاوه بر آنکه یهودیت رابطه‌ای حلولی با خدا (یعنی خداباوری شخصی) فراهم می‌کند، در کابالا، آفرینش معنوی و مادی تجلی پارادوکسیکال جنبه‌های درون‌ماندگار وجود خدا (خدافراگیردانی) است که با شکینا (جنبهٔ مؤنث الهی) مرتبط است. پایبندی یهودی سفیروت (صفات الهی) را در عوالم بالا متحد می‌کند و هماهنگی را به آفرینش بازمی‌گرداند. در کابلال لوریانی، معنای زندگی، اصلاح مسیحایی جرقه‌های شکستهٔ شخصیت الهی است که در وجود مادی تبعید شده‌اند (پوسته‌های کلیفات)، از طریق اعمال پایبندی یهودی. بدین‌وسیله، در یهودیت حسیدی «خواست» نهایی و اساسی خداوند، آشکارسازی ذات الهی فراگیر در ماده است که توسط انسان از درون قلمرو فیزیکی محدودش تحقق می‌یابد، آنگاه که بدن به روح حیات می‌بخشد.

مسیحیت

تندیس مسیح نجات‌دهنده در ریو دو ژانیرو نمادی از مسیحیت است که مفهوم جست‌وجوی رستگاری از طریق عیسی را نشان می‌دهد.

مسیحیت ریشه در یهودیت دارد و بخش بزرگی از هستی‌شناسی خود را با این دین مشترک است. باورهای مرکزی مسیحیت از آموزه‌های عیسی مسیح چنان‌که در عهد جدید آمده، سرچشمه می‌گیرند. هدف زندگی در مسیحیت، جست‌وجوی رستگاری الهی از طریق فیض خدا و شفاعت مسیح است. عهد جدید بیان می‌کند که خدا می‌خواهد هم در این زندگی و هم در زندگی پس از مرگ با انسان رابطه داشته باشد، و این تنها در صورتی ممکن است که فرد نجات یابد.

در نگاه مسیحی، انسان به تصویر خدا آفریده شد و کامل بود، اما هبوط باعث شد که نسل آدم و حوا گناه نخستین و پیامدهای آن را به ارث ببرند. مصائب عیسی، تصلیب عیسی و رستاخیز مسیح وسیله‌ای برای فراتر رفتن از این وضعیت ناپاک فراهم می‌کنند (نامه به رومیان ۶:۲۳). این بازسازی از گenus، «انجیل» نامیده می‌شود.

رسول پولس در سخنرانی خود در آرئوپاگوس در آتن معنای زندگی را چنین توضیح می‌دهد: «و او از یک خون، هر قوم انسان را پدیدآورد تا بر تمام روی زمین ساکن شوند، و زمان‌های مقرر و حدود مسکن ایشان را تعیین کرد، تا خداوند را بطلبند، شاید او را بجویند و بیابند، هرچند از هیچ‌یک از ما دور نیست.»

فرقه‌های مسیحی

فرایند دستیابی به نجات از طریق مسیح و حفظ رابطه با خدا در میان فرقه‌های مختلف مسیحی متفاوت است، اما همه بر ایمان به مسیح و انجیل به‌عنوان نقطهٔ آغاز بنیادین تکیه دارند. نجات از طریق ایمان به خدا در نامه به افسسیان ۲:۸–۹ آمده است: «زیرا به فیض، از راه ایمان نجات یافته‌اید؛ و این از شما نیست، بلکه عطای خداست؛ نه از اعمال، تا هیچ‌کس فخر نکند.» انجیل تأکید می‌کند که از طریق این باور، مانعی که گناه میان انسان و خدا ایجاد کرده از میان برداشته می‌شود، و به مؤمنان اجازه داده می‌شود تا نوزایی یابند و دلی تازه مطابق ارادهٔ خدا در آنان نهاده شود، با توانایی زیستن عادلانه در پیشگاه او. این همان چیزی است که اصطلاح «رستگاری در مسیحیت» تقریباً همیشه به آن اشاره دارد.

در الهیات اصلاح‌شده، باور بر این است که هدف زندگی، جلال دادن به خدا است. در تعلیم‌نامه وست‌مینستر کوتاه، که اعتقادنامه‌ای مهم برای مسیحیان اصلاح‌شده است، نخستین پرسش چنین است: «غایت اصلی انسان چیست؟» پاسخ: «غایت اصلی انسان جلال دادن به خدا و بهره‌مند شدن از او تا ابد است.» خدا از انسان می‌خواهد از شریعت اخلاقیِ مکشوف پیروی کند: «خداوند، خدای خود را با تمامی دل و تمامی جان و تمامی قوت و تمامی ذهن خود محبت نما؛ و همسایهٔ خود را همچون خویشتن.»

تعلیم‌نامه بالتیمور به پرسش «چرا خدا تو را آفرید؟» چنین پاسخ می‌دهد: «خدا مرا آفرید تا او را بشناسم، او را دوست بدارم و در این جهان به او خدمت کنم، و در بهشت برای همیشه با او سعادتمند باشم.»

معنای زندگی در کلیسای کاتولیک در کاتشیسم کلیسای کاتولیک، بند ۲۹۴، توضیح داده شده است: جهان برای تجلی و انتقال جلال خدا وجود دارد، در حالی که انسان برای رؤیت سعیده (دیدن خدا چهره‌به‌چهره در بهشت) آفریده شده است. بند ۶۰۱ همین کاتشیسم معنای زندگی عیسی را چنین بیان می‌کند: تحقق کتاب مقدس، به‌ویژه طرح نجات.

مورمونیسم (کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان) می‌آموزد که هدف زندگی در زمین، کسب دانش و تجربه و دستیابی به شادی است. مورمون‌ها باور دارند که انسان‌ها واقعاً فرزندان روحانی خداوند پدر هستند و بنابراین توان پیشرفت برای شبیه شدن به او را دارند. آنان تعلیم می‌دهند که خدا به فرزندان خود امکان آمدن به زمین را داد — مرحله‌ای اساسی در رشد آنان — جایی که بدن فانی همراه با آزادی انتخاب، محیطی برای یادگیری و رشد فراهم می‌کند. هبوط آدم به‌عنوان لغوِ ناخواستهٔ طرح اولیهٔ خدا دیده نمی‌شود؛ بلکه تقابل موجود در زندگی فانی، عنصری ضروری از طرح الهی است، زیرا فرایند تحمل و غلبه بر چالش‌ها، دشواری‌ها و وسوسه‌ها فرصت‌هایی برای کسب حکمت و نیرو فراهم می‌آورد و بدین‌سان انسان می‌آموزد که نیکی را برگزیند و بدی را رد کند.

از آنجا که خدا عادل است، به کسانی که در زندگی فانی انجیل را نیاموخته‌اند اجازه می‌دهد پس از مرگ در جهان ارواح آن را دریافت کنند، تا همهٔ فرزندان او فرصت بازگشت و زیستن با خدا و رسیدن به کمال خود را داشته باشند.

یک گفتمان الهیاتی مسیحی معاصر تفسیر می‌کند که عیسی نشان می‌دهد هدف زندگی، ارتقای پاسخ دلسوزانهٔ ما به رنج انسانی است؛ با این حال، دیدگاه رایج مسیحی این است که انسان‌ها از طریق ایمان به کفارهٔ مرگ عیسی بر صلیب، عادل شمرده می‌شوند.

اسلام

نیایش یک زائر در مسجدالحرام، مکه

در اسلام، هدف نهایی انسان، پرستش آفرینندهٔ خود، الله، از طریق شناخت نشانه‌های او و سپاسگزاری با عشق و اخلاص است. این امر از طریق پیروی از دستورالعمل‌های الهی که در قرآن و سنت پیامبر اسلام آمده (به‌جز در فرقهٔ قرآنیان) تحقق می‌یابد. زندگی دنیوی آزمونی است که جایگاه نزدیکی انسان به خدا را در آخرت تعیین می‌کند. انسان یا در جنت به خدا و محبتش نزدیک خواهد بود، یا در جهنم از او دور.

برای خشنودی خدا، همهٔ مسلمانان باید به خدا، وحی‌های او، فرشتگان در اسلام، پیامبران در اسلام و «روز قیامت در اسلام» ایمان داشته باشند. قرآن هدف آفرینش را چنین توصیف می‌کند: «پربرکت است آن‌که فرمانروایی به دست اوست، و او بر هر چیزی تواناست؛ همان‌که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید، و او شکست‌ناپذیرِ آمرزنده است» (قرآن ۶۷:۱–۲)، و «و جن و انس را نیافریدم مگر برای آن‌که مرا عبادت کنند» (قرآن ۵۱:۵۶). اطاعت، گواه توحید در ربوبیت، اسماء و صفات خداست. زندگی دنیوی آزمون است؛ نحوهٔ رفتار انسان تعیین می‌کند که روحش به بهشت می‌رود یا به دوزخ. با این حال، در روز داوری تصمیم نهایی تنها با خداست.

ارکان اسلام وظایفی هستند که بر هر مسلمان واجب‌اند: شهادتین (گواهی ایمان)، نماز (اسلام), زکات، روزه در اسلام (در رمضان)، و حج (زیارت مکه). این‌ها از متون حدیث، به‌ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم، اخذ شده‌اند.

باورها میان مکاتب کلامی متفاوت است. در اهل سنت و احمدیه، مفهوم تقدیر قضا و قدر است. در شیعه دوازده‌امامی، مفهوم تقدیر با عدل الهی پیوند دارد. در نگاه باطنیِ تصوف، جهان تنها برای خشنودی خدا وجود دارد و آفرینش نوعی بازی بزرگ است که در آن خدا بزرگ‌ترین پاداش است.

دیدگاه صوفیانه دربارهٔ معنای زندگی از حدیث قدسیای ناشی می‌شود که می‌گوید: «من گنجی پنهان بودم و دوست داشتم شناخته شوم، پس آفرینش را آفریدم تا شناخته شوم.» یکی از تفسیرهای این دیدگاه آن است که معنای زندگی برای فرد، شناخت ماهیت خداست و هدف کل آفرینش، آشکار ساختن آن ماهیت و اثبات ارزش آن به‌عنوان گنج نهایی، یعنی خدا، است. این حدیث به شیوه‌های گوناگون تفسیر شده، از جمله توسط عبدالبهاء در بهائیت و در فصوص‌الحکم ابن عربی. به‌گفتهٔ شیخ ابراهیم نیاس، عبادت خدا به‌طور نزدیک با معرفت پیوند دارد؛ بنابراین کمال شناخت سالک از خدا مشروط به دستیابی او به معرفت است.

آیین بهائی

بهائیت بر یگانگی نوع بشر تأکید دارد. از دید بهائیان، هدف زندگی بر رشد معنوی و خدمت به انسانیت متمرکز است. انسان‌ها موجوداتی ذاتاً روحانی در نظر گرفته می‌شوند. زندگی در این جهان مادی فرصت‌های گسترده‌ای برای رشد، پرورش فضایل و صفات الهی فراهم می‌کند، و مظهر ظهور (پیامبران خدا) از سوی خدا فرستاده شده‌اند تا این فرایند را تسهیل کنند.

ادیان جنوب آسیا

اطلاعات بیشتر: ادیان هندی و فلسفه هندی

فلسفه‌های هندو

اطلاعات بیشتر: هندوئیسم، فلسفه هندو، و دهرم

یک اُم طلایی نوشته‌شده به دیواناگری. اُم در ادیان هندوئیسم، جین (دین) و بودیسم مقدس است.

هندوئیسم مجموعه‌ای دینی با باورها و سنت‌های بسیار است. از آنجا که هندوئیسم پیش از نیاز به نام‌گذاری به‌عنوان دینی جداگانه، مدت‌ها شیوهٔ ابراز زندگی پرمعنا بوده، آموزه‌های آن ذاتاً تکمیلی، متقابلاً مکمل، عموماً غیرانحصارطلب، پیشنهادی و مداراجو هستند. بیشتر هندوان بر این باورند که آتمن (روح، جان) —خویشتنِ راستین فرد— جاودانه است. بخشی از این باور ریشه در اندیشهٔ هندو دربارهٔ رشد معنوی در طول جان‌های بسیار دارد و اهداف زندگی باید با پایهٔ رشد فرد هماهنگ باشند.

چهار غایت ممکن برای زندگی انسان وجود دارد که به «پرشارت‌ها» شهرت دارند (از کم‌اهمیت‌تر تا مهم‌تر):

1. کام (آرزو، خواسته، عشق و لذت حسی)،
2. آرتا (ثروت، رونق، شکوه)،
3. دهرم (راستی، وظیفه، اخلاقیات، فضیلت، فلسفه اخلاق) که شامل مفاهیمی مانند آهیمسا (پرهیز از خشونت) و ساتیا (حقیقت) است،

۴) موکشا (رهایی؛ یعنی نجات از سامسارا، چرخهٔ تناسخ).

در همهٔ مکاتب هندو، معنای زندگی با مفاهیم کارما (کنش علی)، سامسارا (چرخهٔ زایش و باززایی) و موکشا (رهایی) گره خورده است. وجود به‌عنوان سیرِ آتمن (مشابه مفهوم غربی «روح») در طول جان‌های بسیار و حرکت نهایی آن به سوی رهایی از کارما درک می‌شود. اهداف ویژهٔ زندگی عموماً تحت پوشش یوگاها (تمرین‌ها) یا دهرم (زیست درست) بزرگتری قرار می‌گیرند که هدفشان ایجاد تناسخ‌های مساعدتر است، هرچند در این زندگی نیز کارهای نیک‌انجام می‌شود. مکاتب سنتی هندو اغلب دواها را می‌پرستند که تجلیات ایشوارا (خداوند شخصی یا برگزیده) هستند؛ این دواها به‌عنوان اشکال ایده‌آلی گرفته می‌شوند تا با آن‌ها یکی شد —به‌مثابهٔ پیشرفت معنوی.

به‌اختصار، هدف، درک حقیقت بنیادین دربارهٔ خود است. این اندیشه در ماهاواکیاها («تات توآم آسی» — «تو آنی»، «آهام برهمن آسی»، «پرژنانام برهمن» و «آیام آتما برهمن» — «این آتما برهمن است») بیان شده است.

مکاتب آدوایتا و دوایتا در هندوئیسم

اطلاعات بیشتر: آدواط ودانتا و دوایت ودانتا

مکاتب بعدی وداها را بازنویسی کردند تا بر برهمن، «یگانه بدون دوم»، به‌عنوان چهرهٔ محوری شبیه خدا متمرکز شوند.

در یکتاپرستیِ آدواط ودانتا، آتمان سرانجام از برهمن تفکیک‌ناپذیر است و هدف زندگی شناخت یا درک این است که آتمن (روان) فرد با برهمن یکسان است. در اوپانیشادها، هر کس که کاملاً از آتمان به‌عنوان هستهٔ خویشتن آگاه شود، هویت با برهمن را درک می‌کند و بدین‌سان موکشا (رهایی، آزادی) را به‌دست می‌آورد.

دوایت ودانتا و دیگر مکاتب باکتی تفسیری دوگانه‌باوری دارند. برهمن به‌عنوان وجودی برتر با شخصیت و صفات آشکار دیده می‌شود. آتمان برای وجودش به برهمن وابسته است؛ معنای زندگی، دستیابی به موکشا از طریق عشق به خدا و به‌واسطهٔ فیض اوست.

ویشنوپرستی

ویشنوپرستی شاخه‌ای از هندوئیسم است که باور اصلی آن شناسایی ویشنو یا نارایانا به‌عنوان یگانهٔ خداوند برتر است. این باور در تقابل با سنت‌های مرکزیت‌یافته به کریشنا مانند والابها، نیمبارکا و گاودی‌یا است که در آن‌ها کریشنا یگانهٔ خداوند برتر و منشأ همهٔ آواتاراها پنداشته می‌شود.

الهیات ویشناوی شامل باورهای محوری هندوئیسم مانند یکتاپرستی، تناسخ، سامسارا، کارما و نظام‌های گوناگون یوگا است، اما با تأکید ویژه بر اخلاص (باکتی) به ویشنو از راه باکتی یوگا، که اغلب شامل سرودن نام ویشنو (بهجان)، مدیتیشن بر شکلی او (دهارانا) و به‌انجام رساندن پرستش الهی (پوجا) است. تمرین‌های پرستش ایزد عمدتاً بر متنی چون پنچاراترا و گوناگون سمحیتاها استوار است.

مکتب فکری پرطرفداری به نام گاودی‌یا ویشنووییسم، مفهوم آچینتیا بدها ابدها را می‌آموزد. در آن، کریشنا به‌عنوان یگانهٔ خداوند راستین پرستش می‌شود و همهٔ موجودات زنده، اجزای ابدی و شخصیت برتر خداوند کریشنا هستند؛ بنابراین مقام تشکیلاتی یک موجود زنده، خدمت به پروردگار با عشق و اخلاص است. هدف زندگی انسانی به‌ویژه، فراتر رفتن از شیوهٔ حیوانی خوردن، خوابیدن، جفت‌گیری و دفاع است و به‌کارگیری هوش برتر برای احیای رابطهٔ گم‌شده با کریشنا.

جینیسم

اطلاعات بیشتر: جینیسم و فلسفه جینی

جین (دین) دینی است که در هند باستان ریشه دوانیده و نظام اخلاقی‌اش خودانضباطی را بر هر چیز دیگر ارجح می‌داند. از رهگذر پیروی از آموزه‌های ریاضت‌طلبی تیرتانکارا، یک انسان به موکشا دست می‌یابد. جینیسم جهان را به موجودات زنده و بی‌جان تقسیم می‌کند. تنها هنگامی که موجود زنده به بی‌جان دلبسته شود، رنج پدیدار می‌شود؛ بنابراین شادی نتیجهٔ خودگریزی و رهایی از اشیای بیرونی است. پس می‌توان گفت معنای زندگی آن است که از بدن فیزیکی برای دستیابی به خودشناسی و رهایی استفاده کنیم.

جین‌ها باور دارند هر انسان در برابر کارهای خود مسئول است و همهٔ موجودات زنده جانّی ابدی، جیوا، دارند. جین‌ها همهٔ ارواح را برابر می‌دانند، زیرا همگان پتانسیل رهایی و دستیابی به موکشا را دارند. دیدگاه جینی دربارهٔ کارما این است که هر کنش، هر واژه و هر فکر بر روح اثر می‌گذارد.

جینیسم شامل پایبندی سخت به آهیمسا (یا «اهیمسا»)، گونه‌ای پرهیز از خشونت است که فراتر از گیاه‌خواری می‌رود. جین‌ها غذایی که با بی‌رحمی غیرضروری به‌دست آمده بپذیرند. بسیاری سبک زندگی شبیه به وگانیسم را به‌خاطر خشونت مزارع لبنی مدرن پیش می‌گیرند و برخی فهرست سبزیجات ریشه‌ایها را از رژیم خود حذف می‌کنند تا جان گیاهانی که از آن‌ها می‌خورند حفظ شود.

بودیسم

پیکرهٔ گوتاما بودا

بودیسم نخستین

بودیست‌ها تمرین پذیرش ذهن‌آگاهی، رنج (دوکا) و نیک‌بودیِ حاضر در زندگی را پیش می‌برند. آن‌ها تمرین می‌کنند تا علت‌های رنج و نیک‌بودی را در زندگی ببینند. برای نمونه، یکی از علت‌های رنج، دلبستگی ناسالم به اشیای مادی یا نامادی است. سوتراها و تانتراهای بودایی دربارهٔ «معنای زندگی» یا «هدف زندگی» سخن نمی‌گویند، بلکه دربارهٔ پتانسیل زندگی انسانی برای پایان دادن به رنج سخن می‌رانند؛ مثلاً از رهگذر پذیرش (و نه سرکوب یا انکار) هوس‌ها و دلبستگی‌های مفهومی. دستیابی و تکمیل بی‌میلی فرایندی چندمرحله‌ای است که سرانجام به حالت نیروانا می‌انجامد. نیروانا یعنی رهایی هم از دوکا و هم از باززایی.

ترآوادا عموماً نزدیک به تمرین بودایی نخستین پنداشته می‌شود. این مکتب مفهوم ویبهاججوادا (زبان پالی) را ترویج می‌کند که به‌معنای لغوی «آموزش تحلیل» است و می‌گوید بینش باید از تجربهٔ متقاضی، کاوش انتقادی و استدلال به‌دست آید، نه از ایمان کور. با این حال، سنت ترآوادین بر پند گرفتن از خردمندان نیز تأکید می‌ورزد و دریافت چنین پندی و ارزیابی تجربیات خود را دو آزمون برای داوری دربارهٔ تمرین‌ها می‌داند. غایت ترآوادینی، رهایی (یا آزادی) از رنج، مطابق با چهار حقیقت شریف است. این رهبانیت در دستیابی به نیروانا یا «بازگشایی» تحقق می‌یابد که تناسخ، تولد، پیری، بیماری و مرگ را نیز پایان می‌بخشد. راه دستیابی به نیروانا، پیروی و تمرین راه اصیل هشتگانه است.

بودیسم مهایانا

اطلاعات بیشتر: مهایانا

مکاتب بودایی مهایانا، دیدگاه سنتی (که هنوز در ترآوادا تمرین می‌شود) دربارهٔ رهایی از رنج فردی (دوکا) و دستیابی به بیداری (نیروانا) را کمرنگ‌تر می‌کنند. در مهایانا، بودا به‌عنوان وجودی ابدی، تغییرناپذیر، غیرقابل‌تصور و حضور مطلق پنداشته می‌شود. اصول بنیادین آموزهٔ مهایانا بر دوپایه استوار است: امکان رهایی همگانی از رنج برای همهٔ موجودات، و وجود طبیعت بودایی متعالی که گوهر ابدی بودا در همهٔ موجودات زنده حاضر، ولی پنهان و ناشناخته است.

مکاتب پرستشی مانند بودیسم پاک‌بوم به یاری بوداهای آسمانی متوسل می‌شوند—فردانی که جان‌های بسیار را در صرفِ انباشتن کارمای مثبت گذرانده‌اند و از آن انباشت برای یاری همگان بهره می‌برند.

آیین سیک

پیروان آیین سیک مأمورند از آموزه‌های ده گورو آیین سیک یا رهبران روشنگر، و همچنین از کتاب مقدس به نام گورو گرانث صاحب پیروی کنند که شامل آثار گزیدهٔ بسیاری از فیلسوفان با پیش‌زمینه‌های socio-اقتصادی و دینی گوناگون است.

گوران سیک می‌گویند رستگاری از راه‌های گوناگون روحانی به‌دست می‌آید؛ بنابراین سیک‌ها انحصاری بر رستگاری ندارند: «خداوند در هر قلبی سکونت دارد و هر قلب راه خود را برای رسیدن به او دارد.» سیک‌ها باور دارند همهٔ مردم در پیشگاه واهی‌گورو یکسان‌اند. سیک‌ها ارزش‌های اخلاقی و روحانی خود را با جست‌وجوی دانش متوازن می‌کنند و هدفشان ترویج زندگی‌ای از صلح و برابری، و همچنین کنش مثبت است.

یک ویژگی متمایز کلیدی آیین سیک، مفهوم غیر-انسان‌انگاری خداست، تا جایی که می‌توان خدا را همان گیتی پنداشت (پانته‌ایسم). بنابراین سیک‌ها زندگی را فرصتی برای درک این خدا و نیز کشف الوهیتی که در هر فرد نهفته است می‌بینند. اگرچه درک کامل خدا فراتر از توان انسان است، گورو نانک خدا را کاملاً ناشناختنی ندانست و تأکید کرد که باید از «چشم درون» یا «دل» انسان دیده شود: پیروان باید مدیتیشن کنند تا به سمت روشن‌گرایی پیش روند و مقصد نهایی یک سیک، از دست دادن کامل اِگو در عشق به پروردگار و در نهایت ادغام در آفرینندهٔ قادر متعال است. نانک بر وحی از طریق مدیتیشن تأکید کرد، زیرا کاربرد دقیق آن امکان ارتباط بین خدا و انسان‌ها را فراهم می‌آورد.

ادیان شرق آسیا

تائوئیسم

تائوئیسم کیهان‌زایی بر نیاز همهٔ موجودات دارای شعور و همهٔ انسان‌ها برای بازگشت به «اصیل» یا پیوند دوباره با «یگانگی» جهان از راه خودپرورش و خودشناسی تأکید می‌ورزد. همهٔ پیروان باید حقیقت نهایی را درک کنند و با آن هم‌آهنگ باشند.

تائوئیست‌ها باور دارند همهٔ چیزها سرانجام از تایی‌جی و تائو سرچشمه گرفته‌اند و معنای زندگی برای پیروان، درک ماهیت موقتی وجود است. «فقط درون‌نگری می‌تواند به ما کمک کند تا ژرف‌ترین دلایل زیستن خود را بیابیم … پاسخ ساده در درون خود ماست.»

شینتو

شینتو دین بومی ژاپن است. شینتو به معنای «راه کامی» است، اما دقیق‌تر، می‌توان آن را «چهارراه الوانی» پنداشت که در آن کامی راه خود را برمی‌گزیند. این «چهارراه الوانی» نشانهٔ آن است که کل جهان روح الوانی است. این بنیاد اختیار، یعنی انتخاب راه، به معنای آن است که زندگی فرایندی خلاق است.

شینتو می‌خواهد زندگی زندگی کند، نه بمیرد. شینتو مرگ را آلودگی می‌بیند و زندگی را قلمرویی می‌داند که روح الوانی در آن خود را از طریق رشد درستِ ذاتی تطهیر می‌کند. شینتو می‌خواهد زندگی فردی انسان برای همیشه بر زمین ادامه یابد، به‌عنوان پیروزی روح الوانی در حفظ شخصیت عینی‌اش در عالی‌ترین اشکال. حضور شر در جهان، آن‌گونه که شینتو می‌اندیشد، طبیعت الهی را با تحمیل مسئولیت به الوانیت برای توانایی رهایی از رنج انسانی در حالی که از انجام این کار امتناع می‌ورزد، بی‌آبرو نمی‌کند. رنج‌های زندگی، رنج‌های روح الوانی در جست‌وجوی پیشرفت در جهان عینی هستند.

ادیان نوپدید

ادیان نوپدید بسیاری در شرق آسیا وجود دارند و برخی میلیون‌ها پیرو دارند: چئوندوئیسم، تنری‌کیو، کائوداییسم و سنگاو-نو-ایه. ادیان نوپدید معمولاً توضیحات منحصربه‌فردی برای معنای زندگی دارند. برای مثال، در تنری‌کیو، انتظار می‌رود فرد زندگی شادمانه‌ای را از طریق مشارکت در تمرین‌هایی که برای خود و دیگران شادی می‌آفرینند، بگذراند.

نماهای محبوب

«معنی زندگی چیست؟» برخی از پاسخ‌های رایج عبارتند از:

شناخت توانایی‌ها و دنبال کردن آرمان‌ها

• دنبال کردن رؤیاها.
• وقف کردن زندگی به چیزی ماندگارتر.
• ایستادن برای چیزی مهم و ایجاد تفاوتی که نشان دهد واقعاً زیسته‌ای.
• گسترش توانایی‌های خود در طول زندگی.
• تبدیل شدن به انسانی که همیشه آرزویش را داشتی.
• تلاش برای بهترین نسخه شدن از خود.
• جستجوی خوشبختی و شکوفا شدن.
• انسانی واقعی بودن.
• گذاشتن تمام وجود در احساسات، کار و باورها.
• دنبال کردن یا پذیرفتن سرنوشت خود.
• رسیدن به خوش‌روانی و شکوفایی روح.

تکامل و بقا

• فرگشت و تکامل.
• حفظ جان و زیستن تا جای ممکن، از جمله از راه‌های علمی دستیابی به جاودانگی.
• تمدید حیات یا به تأخیر انداختن مرگ.
• بیشینه کردن انتقال ژن از طریق انتخاب طبیعی، با داشتن فرزندان زیاد یا از راه خویشاوندان.
• تولید مثل؛ «رؤیای» هر سلول این است که به دو سلول تبدیل شود.

جستجوی دانش و حکمت

• گسترش درک از جهان.
• یادگیری هرچه بیشتر در طول زندگی.
• جستجوی حکمت و دانش و آرام کردن ذهن برای دوری از رنج ناشی از نادانی.
• روبه‌رو شدن با ترس‌ها و پذیرفتن درس‌هایی که زندگی می‌آموزد.
• یافتن معنا یا هدف در زندگی.
• یافتن دلیلی برای زیستن.
• درک ماهیت واقعیت برای رفع آشفتگی‌های ذهنی.

فلسفه اخلاق

• دنیا را بهتر از آنچه یافتی ترک کن.
• بیشتر بده تا آنچه می‌گیری.
• کمک به پایان دادن به رنج.
• تلاش برای برابری اجتماعی.
• به چالش کشیدن ظلم.
• بازتوزیع درآمد و ثروت.
• سخاوتمند بودن.
• کمک به بهزیستی و روحیه دیگران.
• یاری رساندن به دیگران.
• خلاق و نوآور بودن.
• بخشیدن و گذشت از خطاهای دیگران.
• مسئولیت‌پذیر، محترم و صادق بودن.
• صلح‌جویی.

دانته و بئاتریس خدا را به عنوان نقطه‌ای از نور می‌بینند که توسط فرشتگان احاطه شده است. از گوستاو دوره، کمدی الهی

معانی مربوط به دین

• انسان اهمیت دارد؛ بشریت رابطه‌ای ویژه با نیرویی برتر دارد و زندگی ما بخشی از نقشه‌ای بزرگ‌تر است.
• رسیدن به بالاترین بهشت و قرار گرفتن در پیشگاه الهی.
• داشتن روحی پاک و تجربه حضور خدا.
• شناختن خدا یا رسیدن به اتحاد با او.
• دوست داشتن چیزی بزرگ‌تر و مقدس‌تر از خودمان.
• دوست داشتن خدا و همه آفریده‌هایش.
• ستایش خدا و بهره‌مند شدن از او تا ابد.
• گسترش دین و به اشتراک گذاشتن آن با دیگران.
• عدالت، مهربانی و فروتنی در برابر خدا.
• پر کردن زمین و آباد کردن آن. (Genesis 1:28)
• خدمت به بشریت، آماده شدن برای ملاقات با خدا، انتخاب نیکی بر بدی و داشتن شادی.
• [خداوندی] که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که چه کسی نیکوکار است. ^{[قرآن ملک ۲]}
• عبادت خدا و ورود به بهشت در آخرت.

دوست داشتن، احساس کردن و لذت بردن از زندگی

• دوست داشتن دیگران، هرچه بیشتر.
• ارزش نهادن به هر لحظه شادی‌بخش.
• جستجوی زیبایی در همه اشکالش.
• لذت بردن از زندگی و دوری از درد.
• دلسوزی و همدردی با دیگران.
• دوست داشتن دیگران تا آنجا که توان داریم.
• خوردن، نوشیدن و شادی.

قدرت و برتری

• اراده قدرت و برتری جستن.
• حکومت بر جهان.
• شناخت و تسلط بر طبیعت و جهان.
• کمک به شکوفاتر شدن زندگی تا حد ممکن.

زندگی معنا ندارد

• زندگی انسان معنا و هدف واقعی ندارد، زیرا وجود انسان از سر تصادف است و هر چیز تصادفی هدفی ندارد.
• زندگی معنایی ندارد، اما ما به عنوان انسان تلاش می‌کنیم معنا یا هدفی به آن ببخشیم تا وجود خود را توجیه کنیم.
• در زندگی هیچ نکته‌ای وجود ندارد و دقیقاً همین است که آن را منحصربه‌فرد می‌کند.

نباید به دنبال درک معنای زندگی بود

• معنای زندگی آنقدر عمیق است که از درک ما خارج است.
• اگر همه عمر به دنبال معنای زندگی باشی، هرگز زندگی نخواهی کرد.
• معنای زندگی، فراموش کردن جستجوی معنای زندگی است.
• انسان نباید بپرسد معنای زندگی‌اش چیست، بلکه باید بداند که خود او است که زیر پرسش است. زندگی از هر کس حساب می‌خواهد و تنها پاسخ درست، مسئولیت‌پذیری است.

مفاهیم مرتبط

بحران وجودی

بحران وجودی نوعی بحران معنا است که از این احساس سرچشمه می‌گیرد که زندگی فاقد معناست. این احساس می‌تواند به کشمکش درونی بینجامد، چراکه میل به یافتن معنا در انسان ریشه‌ای عمیق دارد. در ادبیات اگزیستانسیالیسم، تعارض میان این میل و فقدان ظاهری معنا در جهان، ابسوردیسم نامیده می‌شود. این تعارض تا حدودی در زندگی همه وجود دارد، اما در بحران وجودی به شکلی حاد بروز می‌کند و پیامدهای منفی‌ای چون استرس، اضطراب، ناامیدی و افسردگی به دنبال می‌آورد. در موارد جدی‌تر، این حالت‌ها عملکرد روزمرهٔ فرد را مختل می‌کنند. با این حال، همین رنج می‌تواند فرد را به روبه‌رو شدن با پرسش‌های بنیادی وادارد و زمینه‌ساز رشد شخصی و دگرگونی مثبت در شیوهٔ زندگی شود.

درمانگران معمولاً بحران وجودی را با کمک به بیمار در کشف معنای زندگی درمان می‌کنند. تمایز مهمی که در این زمینه مطرح است، تفاوت میان معنای شخصی و معنای کیهانی است. معنای کیهانی به هدف کلی هستی و چرایی حضور انسان در جهان مربوط می‌شود. یکی از راه‌های برون‌رفت از بحران وجودی، یافتن پاسخی رضایت‌بخش به این پرسش است؛ پاسخی که اغلب در قالب باورهای دینی و اعتقاد به موجودی الهی ظاهر می‌شود که جهان را برای هدفی خاص آفریده است. رویکرد دیگر برای حل بحران وجودی این است که معنا را نه در کیهان، بلکه در زندگی شخصی جستجو کنیم. این روش معمولاً شکلی سکولارتر دارد: درمانگر به فرد کمک می‌کند تا دریابد چه چیزی برایش اهمیت دارد و چرا زندگی‌اش ارزش زیستن دارد. در این مسیر، فرد ممکن است کشف کند که زندگی‌اش از راه‌هایی چون وقف خود به خانواده یا حرفه‌اش می‌تواند معنادار باشد. این رویکرد می‌تواند بحران وجودی را تسکین دهد یا برطرف کند، حتی اگر پرسش بزرگ‌تر دربارهٔ معنای عمیق‌تر پشت همه چیز همچنان بی‌پاسخ بماند.

اهمیت

فیلسوف آلمانی فردریش نیچه گفته است: «کسی که دلیلی برای زندگی کردن دارد، تقریباً می‌تواند هر ناملایمی را تحمل کند.» پرسش از معنای زندگی پیوند نزدیکی با این پرسش دارد که چه چیزی اهمیت دارد. این پیوند در آن‌جا آشکار می‌شود که یافتن معنا در زندگی اغلب با وقف خود به هدفی والا همراه است. با این حال، برخی نظریه‌پردازان استدلال کرده‌اند که این دو مفهوم یکسان نیستند. این تمایز از آن‌جا ناشی می‌شود که جستجوی معنای زندگی معمولاً هدفی تحسین‌برانگیز و مرتبط با خودتعالی شمرده می‌شود.

نظریه‌پردازان مختلف مهم بودن را به معنای تأثیرگذاری بر جهان و ایجاد تغییر دانسته‌اند. برخی تنها شرط می‌گذارند که این تأثیر به اندازه کافی بزرگ باشد، و برخی دیگر افزوده‌اند که این تغییر باید بر ارزش کلی جهان نیز اثر بگذارد. این اغلب با بهزیستی سنجیده می‌شود: درجه اهمیت یک چیز به میزان تأثیر آن بر رفاه موجودات ذی‌شعور بستگی دارد. البته داشتن هدفی مشخص برای اهمیت داشتن ضروری نیست؛ گاهی چیزی ممکن است به‌طور تصادفی اهمیت پیدا کند، بدون آنکه هدف بالاتری در کار باشد. برای نمونه، شخصی ممکن است ناخواسته موجب اثر پروانه‌ای گسترده‌ای شود و زندگی‌اش به دلیل پیامدهای آن اهمیت یابد، بی‌آنکه به معنا یا هدفی عمیق‌تر دست یافته باشد.

تفاوت دیگر این است که جستجوی معنای زندگی معمولاً نزد نظریه‌پردازان اقدامی مثبت و ارزشمند شمرده می‌شود، در حالی که اهمیت می‌تواند هم مثبت باشد و هم منفی. الکساندر فلمینگ نمونه‌ای از اهمیت مثبت است؛ کشف پنی‌سیلین توسط او به درمان بیماری‌های باکتریایی بی‌شماری انجامید. در مقابل، آدولف هیتلر نمونه‌ای از اهمیت منفی است، چراکه سیاست‌هایش رنج گسترده‌ای برای مردم بی‌شماری به بار آورد.

منابع

• Theology of the Old Testament. Oxford University Press. ۲۰۱۷. شابک 9780190644321. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)
• Religion and the Meaning of Life. Oxford University Press. ۲۰۱۶. شابک 9780198743071. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)
• Exploring the Meaning of Life. Wiley-Blackwell. ۲۰۱۳. شابک 9781405199926. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |نام‌خانوادگی= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)