ایزدبانو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از خدای مؤنث)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

ایزدبانو، خدای‌بانو یا الهه به خدایان زنانه‌ای گفته می‌شود که پرستش آنها در میان جوامع باورمند به ادیان چندخدایی کهن رواج داشته است. مردمان پیش از تاریخ با هدف نزدیکی به سرچشمه‌های نیروی باروری یا برای به‌دست آوردن خوشنودی و همکاری ایزدبانوان، تندیس‌هایی از آنان ساخته‌اند و به نیایش‌گاه‌ها هدیه یا در کنار مردگانشان دفن کرده‌اند. این رسم در دوران تاریخی نیز با وجود پایه‌ریزی ادیان و آداب نو به گونه‌ای آراسته‌تر ادامه یافته است.ايزدبانوان مورد پرستش در جهان باستان، بیشتر نگاهبان زمين و آب‌ها و در ارتباط با عشق، باروری و حاصل‌خیزی بوده‌اند. از تندیس‌ها یا نشانه‌های آنان در آيين‌های باروری زمين، دام و انسان، آيين‌های بلوغ، درمان‌بخشی زنان سترون و ياری بانوان به هنگام زايمان نیز استفاده می‌شده[۱]

ایزد بانوان در بسیاری از فرهنگ‌ها و مذاهب، به ویژه مذاهب چندخدایی وجود دارند. ایزیس، حاثور، موت و نفتیس ایزدبانوان مشهور مصر باستان هستند. معروف‌ترین خدایان زن در میان‌رودان، ایشتار و نینلیل بودند که در بابل هم مورد پرستش قرار می‌گرفتند. در یونان باستان ۴ الهه به نام‌های گایا، هرا، آفرودیته و آتنا اهمیت بیش‌تری داشتند. در عربستان پیش از اسلام، عزی، منات و لات ایزدبانوان مورد پرستش مردم عرب بودند. در بین هندوها هنوز پرستش خدایان مؤنث رواج دارد. خدایان زن در هندوگرایی، گاه برخوردار از روحیه زنانه، آرام و مهربان پنداشته می‌شوند؛ در موارد دیگر ایزدبانوان همچون نابودکنندگان ترسناکی ظاهر می‌شوند. در هندوگرایی خدایان جنگنجوی زن نیز فراوان‌اند. دورگا، پورانا و دیوی مهم‌ترین ایزدبانوان هندوها هستند[۲].

ایزدبانوان ایرانی[ویرایش]

فرهنگ‌های ساکن فلات ایران از دوران نوسنگی تا پایان دوره ساسانی به گونه‌های متفاوتی ایزدبانوان را ستوده و برای بر سر مهر نگاه‌داشتنشان نیایشگاه و تندیس ساخته‌اند. از مهم‌ترین ایزدبانوان باستانی ایران که در نوشتارهای اوستایی و پهلوی به آنها اشاره شده می‌توان این چند نمونه را نام برد: [۳]

  • آناهیتا: یا اردوی سورا اناهیتا (آب‌های نیرومند بی‌آلایش)، در یشت ویژه خود در اوستا به‌نام آبان یشت، سرچشمه همه آب‌های روی زمین نامیده شده. او منبع همه باروری‌هاست؛ نطفه همه نران و رحم همه مادگان و شیر را در پستان مادران پاک می‌گرداند. او سرچشمه دریای گیهانی است. در متون گوناگون، آناهیتا نیرومند و درخشان، بلندبالا و زیبا، پاک و آزاده توصیف شده است.
  • دَاِنا: دین (دئنا) ایزدبانوی وجدان و خواهر اشی است. او بر چینود به چشم نیکان می آید و نیز ایزدبانوی راه و سفر است.
  • سپنتَ آرمَییتی: یا سپندارمذ، یکی از هفت امشاسپند و ایزدبانوی نگاهبان زمین و زنان پارسا است که آلوده کنندگان زمین، دزدان و ستمکاران را گزند می‌رساند. نام او بر ماه دوازدهم سال و روز پنجم هر ماه نهاده شده.
  • اَمِرتات: یا امرداد، یکی از هفت امشاسپند وایزدبانوی نگاهبان گیاهان و بی مرگی است که بیدادگران نسبت به گیاهان را کیفر می‌دهد.
  • اشی: ارت یا اشی وهی (اشی خوب)، که یشت هفدهم اوستا به او نیاز شده خدای مادینه باروری است که جوانان آماده زناشویی را یاری می‌کند. جانوران نیز در هنگام جفت‌یابی در پناه او هستند. او به زنان زیبایی می‌بخشد، بخت و توانگری می‌دهد ودر خانه برکت پدید می‌آورد.
  • چیستا: ایزدبانوی دانش و فرزانگی است.
  • گئوش اوروَن: یا دُرُواسپ، ایزدبانوی نگهبان چهارپایان مفید است که تخمه آنان را از ماه می‌گیرد و به زمین می‌فرستد.
  • اشتاد: نماد زنانه دادگری است که به همراه زامیاد روان مردگان را در ترازو می‌نهند.

منابع[ویرایش]

  1. طاهری، صدرالدین. ایزد بانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان. روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۹۳، صص ۱۲–۱۳. 
  2. Wikipedia contributors، "Goddess،" Wikipedia، The Free Encyclopedia، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Goddess&oldid=208223419
  3. طاهری، صدرالدین. تنديس‌های ايزدبانوان باروری ايران. نشریه مطالعات اجتماعی - روان‌شناختی زنان، ۱۳۸۹، شماره ۲۴، صص ۴۷–۴۹.