پیمان آماسیه
   بالا: پرچم امپراتوری عثمانی (چپ) و ایران صفوی (راست) پایین: پذیرایی از فرستادهٔ صفوی، فرخزاد بیگ، توسط سلطان سلیمان قانونی در جریان مذاکرات صلح آماسیه. نگارهای از سلیماننامه (۱۵۵۸). | |
| نوع پیمان | پیمان صلح دوجانبه |
|---|---|
| تاریخ امضا | ۲۹ مه ۱۵۵۵ میلادی (۸ رجب ۹۶۲ قمری) |
| مکان امضا | آماسیه، آناتولی (ترکیهٔ امروزی) |
| مذاکرهکنندگان |
|
| امضاکنندگان | شاه طهماسب یکم (ایران صفوی) سلیمان یکم (امپراتوری عثمانی) |
| طرفها | ایران صفوی امپراتوری عثمانی |
| زبانها | فارسی و ترکی عثمانی |
| نتیجه | پایان جنگ صفویان و عثمانی (۱۵۳۲–۱۵۵۵)؛ برقراری صلح به مدت ۲۳ سال |
| تغییرات سرزمینی |
|
پیمان آماسیه (فارسی: پیمان آماسیه؛ ترکی استانبولی: Amasya Antlaşması) معاهدهای صلح بود که در ۲۹ مه ۱۵۵۵ میلادی (۹۶۲ قمری) میان شاه طهماسب یکم صفوی و سلطان سلیمان قانونی امپراتوری عثمانی در شهر آماسیه (واقع در آناتولی، ترکیهٔ امروزی) به امضا رسید. این پیمان به بیش از دو دهه جنگ متناوب میان دو امپراتوری پایان داد و نخستین معاهدهٔ رسمی تعیین مرزهای میان ایران و عثمانی به شمار میآید. اگرچه بخشهای مهمی از میانرودان و غرب ارمنستان و گرجستان به تصرف عثمانی درآمد، اما استقامت و هوشمندی شاه طهماسب در برابر لشکرکشیهای گستردهٔ سلطان سلیمان، موجودیت دولت صفوی را تثبیت کرد و حاکمیت ایران بر آذربایجان و شرق قفقاز را به رسمیت شناخت.
پیشزمینه
[ویرایش | اشتراکگذاری]از زمان نبرد چالدران در ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ قمری)، روابط ایران صفوی و عثمانی درگیر خصومت و جنگهای پیدرپی بود. سلطان سلیمان که در غرب امپراتوری خود به موفقیتهای بزرگی دست یافته بود، تهدید صفویان را از پای درآورندنی میدید. انگیزههای مذهبی (حذف تشیع از آناتولی) و سیاسی (گسترش قلمرو به شرق)، او را به چهار لشکرکشی بزرگ به ایران واداشت.[۱]
در مقابل، شاه طهماسب که از نظر شمار سپاهیان و تجهیزات بهویژه توپخانه در موضع ضعیفتری قرار داشت، با درایت نظامی از رویارویی مستقیم با سپاه پرشمار عثمانی پرهیز میکرد. او با تکیه بر راهبرد زمین سوخته، آذوقه، آب و منابع را در مسیر پیشروی دشمن نابود میساخت و با تاکتیکهای جنگ و گریز، آنان را در کوهستانهای ارمنستان و آذربایجان فرسوده مینمود.[۲] سرما، گرسنگی و ناآشنایی با جغرافیای منطقه، هر چهار لشکرکشی را به عقبنشینی کشاند و سلطان را از دستیابی به پیروزی قطعی ناامید ساخت.[۳]
گفتوگوهای صلح
[ویرایش | اشتراکگذاری]پس از چهارمین لشکرکشی در ۱۵۵۳–۱۵۵۴ میلادی، خستگی ناشی از جنگ فرسایشی هر دو طرف را فرا گرفت. شاه طهماسب با ارسال نامهای به سلطان سلیمان، ضمن یادآوری بیثمری حملات متعدد عثمانی، پیشنهاد صلح داد و خواستار تأمین امنیت زائران ایرانی عتبات عالیات و مکه و مدینه شد.[۴] سلطان سلیمان که خود با مخالفت سردارانش برای ادامهٔ جنگهای پرهزینه روبرو بود، در اردوگاه آماسیه فرستادهٔ صفوی، فرخزاد بیگ، را به گرمی پذیرفت و با ارسال نامهای صلحآمیز، موافقت خود را با برقراری پیمان اعلام داشت.[۵]
بنا بر منابع، این نامهها که سند اصلی پیمان را تشکیل میدهند، تصریح میکنند که صلح تا زمانی پایدار خواهد ماند که ایرانیان خلف وعده نکنند.[۵]
مفاد پیمان
[ویرایش | اشتراکگذاری]پیمان آماسیه برای نخستین بار مرزهای دو امپراتوری را بهطور شفاف ترسیم کرد و مقرر داشت:[۶][۷]
- تقسیم ارضی: غرب ارمنستان و غرب گرجستان (شامل سامتسخه باختری) به عثمانی واگذار شد و شرق ارمنستان و شرق گرجستان (شامل سامتسخه خاوری) در اختیار ایران باقی ماند.[۸]
- میانرودان: عثمانیها مالکیت خود را بر بخش اعظم عراق عرب، از جمله بغداد، و دسترسی به خلیج فارس تثبیت کردند، در حالی که ایران تبریز، تمامی نواحی شمالغربی خود در قفقاز، داغستان و آذربایجان را حفظ نمود.[۹]
- مناطق حائل: شهرهای ارزروم، شهر زور و وان به عنوان مناطق حائل تعیین شدند و قارص نیز بیطرف اعلام گردید و استحکامات آن تخریب شد.[۱۰][۱۱]
- حقوق زائران: عثمانی متعهد شد امنیت زائران ایرانی را در مسیر مکه و مدینه و نیز زیارتگاههای شیعی در کربلا، نجف و بغداد تأمین کند و از اخذ عوارض غیرقانونی جلوگیری نماید.[۱۲][۱۳]
- محدودیتهای مذهبی: در مقابل، صفویان پذیرفتند که از لعن و نفرین خلفای سهگانه (ابوبکر، عمر و عثمان) و نیز عایشه، همسر پیامبر اسلام، خودداری کنند. این شرط که در پیمانهای بعدی نیز تکرار شد، برای شاه طهماسب سنگین و تحقیرآمیز تلقی میشد.[۱۴]
مرز تعیینشده از کوههای تقسیمکنندهٔ گرجستان شرقی و غربی عبور کرده، از میان ارمنستان میگذشت و سپس از دامنههای غربی زاگرس تا خلیج فارس امتداد مییافت.[۱۵]
پیامدها و اهمیت
[ویرایش | اشتراکگذاری]پیمان آماسیه آغازگر یک دورهٔ ۲۰ ساله صلح و آرامش در مرزهای غربی ایران بود. این عهدنامه، موجودیت سیاسی و جغرافیایی ایران صفوی را در برابر امپراتوری عثمانی به رسمیت شناخت و برای نخستین بار چارچوبی حقوقی به مرزهای دو کشور بخشید.[۱۶] تعیین مناطق حائل و بیطرفی قارص، الگویی برای توافقهای مرزی بعدی شد. بسیاری از مفاد این پیمان، بهویژه در زمینهٔ حقوق زائران و محدودیتهای مذهبی، در معاهدات بعدی نظیر عهدنامه زهاب (۱۶۳۹ میلادی) نیز تکرار گردید و تا سدهها بر مناسبات دو همسایه سایه افکند.[۱۵]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ Shaw, Stanford J (1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey (in English). Vol. 1. Cambridge University Press. p. 95–6. ISBN 9780521291637.
- ↑ Farrokh, Kaveh (2011). Iran at War: 1500-1988 (in English). Bloomsbury Publishing. p. 45–46. ISBN 978-1-78096-240-5.
- ↑ مجربی، حسن (۱۳۹۷). «بررسی عوامل تأثیرگذار در انعقاد معاهده صلح آماسیه در مرزهای غربی ایران». پژوهشنامه مطالعات مرزی. ۶ (۲): ۲۵۶–۲۷۴.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ منجم باشی، احمد دده. تاریخ منجم باشی. ترجمهٔ نصرتالله ضیائی.
- 1 2 روملو، حسن. عبدالحسین نوایی (ویراستار). احسن التواریخ. ج. ۳.
- ↑ Atçıl، Zahit (۲۰۱۹). «Warfare as a Tool of Diplomacy: Background of the First Ottoman-Safavid Treaty in ۱۵۵۵». Turkish Historical Review. ۱۰ (۱): ۳–۲۴. doi:10.1163/18775462-01001006.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Köhbach, M. (۱۹۸۹). «AMASYA, PEACE OF». Encyclopaedia Iranica. دریافتشده در ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Mikaberidze، Alexander (۲۰۱۵). Historical Dictionary of Georgia (ویراست ۲). Rowman & Littlefield. ص. xxxi. شابک ۹۷۸-۱۴۴۲۲۴۱۴۶۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566, V.J. Parry, A History of the Ottoman Empire to 1730, ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.
- ↑ Ateş، Sabri (۲۰۱۳). Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, ۱۸۴۳–۱۹۱۴. Cambridge: Cambridge University Press. ص. ۲۰. شابک ۹۷۸-۱۱۰۷۲۴۵۰۸۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Mikaberidze, Alexander Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO, 2011, p. 698.
- ↑ Shaw, Stanford J. (1976), History of the Ottoman Empire and modern Turkey, Volume 1, p. 109. Cambridge University Press.
- ↑ تقیزاده سیس، حمیده؛ امامی خویی، محمدتقی؛ کلهر، محمد (۱۴۰۰). «جایگاه عتبات عالیات در معاهدات ایران و عثمانی: از آماسیه تا کردان». تاریخنامه ایران بعد از اسلام. ۱۲ (۲۶): ۵۱–۵۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Andrew J Newman (11 Apr 2012). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. p. 46. ISBN 9780857716613.
- 1 2 McLachlan, Keith (۲۰۰۰). «BOUNDARIES i. With the Ottoman Empire». Encyclopaedia Iranica. دریافتشده در ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ روحپرور، حمیده (۱۴۰۵). «پیمان آماسیه: چگونه ایران و عثمانی حقوق بینالملل مدرن را بنیان نهادند». حیات کاشانه ما (۱): ۱۲۸.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده)
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- Stanford J, Shaw (1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey (in English). Vol. 1. Cambridge University Press. ISBN 9780521291637.
- Kaveh, Farrokh (2011). Iran at War: 1500-1988 (in English). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-78096-240-5.
- Atçıl، Zahit (۲۰۱۹). «Warfare as a Tool of Diplomacy: Background of the First Ottoman-Safavid Treaty in ۱۵۵۵». Turkish Historical Review. ۱۰ (۱): ۳–۲۴. doi:10.1163/18775462-01001006.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - Köhbach, M. (۱۹۸۹). «AMASYA, PEACE OF». Encyclopaedia Iranica.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - McLachlan, Keith (۲۰۰۰). «BOUNDARIES i. With the Ottoman Empire». Encyclopaedia Iranica.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - مجربی، حسن (۱۳۹۷). «بررسی عوامل تأثیرگذار در انعقاد معاهده صلح آماسیه در مرزهای غربی ایران». پژوهشنامه مطالعات مرزی. ۶ (۲): ۲۵۳–۲۷۴.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - تقیزاده سیس، حمیده؛ امامی خویی، محمدتقی؛ کلهر، محمد (۱۴۰۰). «جایگاه عتبات عالیات در معاهدات ایران و عثمانی: از آماسیه تا کردان». تاریخنامه ایران بعد از اسلام. ۱۲ (۲۶): ۴۵–۶۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - روحپرور، حمیده (۱۴۰۵). «پیمان آماسیه: چگونه ایران و عثمانی حقوق بینالملل مدرن را بنیان نهادند». حیات کاشانه ما (۱): ۱۲۸.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - منجم باشی، احمد دده. تاریخ منجم باشی. ترجمهٔ نصرتالله ضیائی.
- روملو، حسن. عبدالحسین نوایی (ویراستار). احسن التواریخ. ج. ۳.
ایران صفوی (۱۷۳۶–۱۵۰۱) | |
|---|---|
| سران کشور | |
| ایدئولوژی و مذهب |
|
| تاریخ سیاسی | |
| تاریخ نظامی | |
| فرهنگ و تمدن | |
| جستارهای وابسته | |
