سطر (شهر)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو


سطر
کشور  ایران
استان کرمانشاه
شهرستان سنقر
بخش کلیائی
نام(های) قدیمی ظاهراً «سه ر ته ل»
سال شهرشدن ۱۳۸۴[۱]
مردم
جمعیت ۱۰٬۲۹۱ نفر
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۶۸۰
اطلاعات شهری
ره‌آورد تخمه آفتابگردان. روغن حیوانی
پیش‌شماره تلفنی ۰۸۳۴۸۸۳

شهر سَطَر یکی از شهرهای تازه‌تأسیس استان کرمانشاه و مرکز بخش کلیایی در شهرستان سنقر و کلیایی است.

جمعیت این شهر بنا بر سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران، برابر ۱۰٬۲۹۱ نفر است.[۲]

شهر سطر در سمت باختر شهر سنقر و بر سر راه سنقر به کامیاران قرار دارد. فاصله این شهر از شهرهای کرمانشاه، سنندج و همدان تقریباً به یک اندازه است. این در حالی است که جاده‌های دسترسی سطر به کامیاران، دهگلان و سنندج کیفیت مطلوبی ندارند.[۳]

سطر

وجه تسمیه[ویرایش]

گویا سطر تخفیف و سپس ابدال واژه کوردی سرتل باشد، به معنای گل سر سبد یا بر بلندای تل و تپه.[۴]

مردم[ویرایش]

سطر مهم‌ترین کانون سکونت کلیایی بوده و هست. با توجه به تصور زندگی ایل و کوچ نشینی به نظر می‌رسد اسکان دائمی کلیایی‌ها در سطر ناشی از یک مرحلهٔ یکجانشینی مربوط به عهد افشاریان یا زندیان بوده است؛ نظر معمرین نیز با تکیه بر شنیده ها از گذشتگان این امر را تأیید می کند. طبق نظر آن ها، مردمان سطر قبل از یکجانشینی، بین دشت ذهاب و دشت کلیایی ییلاق و قشلاق داشته اند. این بدان معنی است که جریان زندگی یکجانشینی، ماقبل افشاریان یا زندیان نیز در مناطقی از کلیایی و از جمله سطر وجود داشته است. وجود چشمه‌های پرآب و زمین‌های کشاورزی مرغوب مهمترین نیاز و جاذبه برای یکجانشینی است که اینها در سطر فراهم بوده است. از سوی دیگر برخی محققین، کلیایی را به عنوان نامی کهن تر برای این منطقه (و نه ناشی از حضور طایفه یا ایل خاص) پذیرفته‌اند؛ از جمله این افراد محمد یاوری از طایفه بیگوند کلیایی است. ایشان همچنین طایفه بیگوند را اصالتاً از کوردهای عراق می داند که حکومت خود بر عمده کلیایی را از شاه عباس صفوی گرفته اند. ایشان حتی خصوصیات ظاهری، چهره و قامت خوانین طایفه بیگوند را متفاوت از سایر خوانین سنقر و کلیایی همچون فیله کوری می داند.[۵]

زبان[ویرایش]

گویش کردی کلیایی.

عموماً لهجه کلیایی در گروه گویش کوردی جنوبی و کلهری قرار می گیرد. واژگان گویش کلیایی غالباً مشترک با واژگان کلهری هستند با این تفاوت که تأثیری متقابل از گویش کوردی میانی گرفته اند؛ به عبارت دیگر لهجه کلیایی نیز تأثیر قابل توجهی بر لهجه و دایره واژگان مناطق پیرامون خود (کوردی کلهری و سورانی، لکی و ترکی سنقری) داشته است که این تأثیر متقابل بین زبان ها و لهجه های مجاور جغرافیایی امری بدیهی است. ترکی رایج در شهر سنقر، خود لهجه متمایز از لهجه های دیگر زبان ترکی است و در دسته بندی ها در گروه لهجه های ترکی ایرانی قرار می گیرد. لغات ترکی سنقری و حتی تلفظ برخی مصوت ها و صداهای آن با لهجه های مختلف ترکی قرابت دارد اما با این وجود ترکی سنقری لهجه ای متمایز و مخصوص شهر سنقر است. اولین سکونت مردمان تورک در شهر سنقر ظاهراً مربوط به دوره سلجوقی است. شهرستان سنقر و کلیایی 82 هزار نفر جمعیت دارد که طی دو دهه جمعیت آن کاهش چشمگیری داشته است. مردم شهر سنقر با جمعیت حدود 44 هزار نفر به دو لهجه کوردی کلیایی و تورکی سنقری سخن می گویند و روستاهای اطراف، کورد هستند.

حوزه‌های زبان کردی بر طبق مناطق جغرافیایی مختلف عبات اند از:

اگر از کرانهٔ دریاچهٔ ارومیه ودقیقا از حد فاصل مناطق "دیزه دولی" و "سیندوس" خطی را آغاز و پس از عبور از "اشنویه" آن را به شمال "رواندز" متصل کنیم و پس از آن به سمت مغرب، تا رسیدن به "اکیری"، "دهوک"، "زاخو" و "شینگار" وعبور از حد واسط "قمیشلی" و"هسکه" امتداد دهیم و پس از گذشتن از جنوب"دربازیه " مستقیماً به "آفرین" و "کوه کورمانجاً وصل کنیم؛ همچنین اگر خط دیگری را از ناحیهٔ غرب "همدان" آغاز و پس از گذشتن از ناحیهٔ شمال "کرمانشاه" تا کرانهٔ دجله امتداد دهیم، این دو خط بریده همهٔ مناطقی را که در آنها به زبان کُردی تکلم می‌شود به سه بخش تقسیم می‌کنند که در هر بخش آن، یکی از گویشهای زبان کُردی، غالب است.

  1. ' گویش شمالی': در شمال خط یکم واقع واین زیر گویشها را در بر می‌گیرد؛ هرکی، دری (با فارسی دری اشتباه نشود) شکاک، جلالی (بایزیدی)، هکاری، بوتی، جزیری، آفرینی، دمبلی، بادینی.
  2. 'گویش میانی': در جنوب خط اول و شمال خط دوم واقع و با خطی پررنگ مشخص می‌شود که به آن سورانی می‌گویند. اما در حقیقت سورانی زیر گویشی از گویش میانی است. دراین ناحیه این زیر گویش‌ها وجود دارند؛ مکریانی، سورانی، سلیمانی، جافی، سنندجی، گروسی و…
  3. 'گویش جنوبی': درجنوب خط دوم، گویش جنوبی، گویش غالب است که این زیر گویشها را دربر می‌گیرد؛ کلیایی، کرمانشاهی، کلهری، ایلامی، پیروندی، لَکی و …

پوشش مردمان[ویرایش]

اکنون در سطر و منطقه کلیایی، شلوار کوردی (جافی) و کفش کوردی (کلاش) را می‌توان نهایت شباهت به پوشش کوردی دانست. قبلاً لباس زنان کاملاً کوردی بوده است. زنان پوشش سر را «سه روین» می‌نامند. و اکنون زنان لباس و پوشش رسمیت یافته سایر شهرهای ایران را دارند. پوشش خوانین کلیایی به ویژه طایفه بیگوند، در عهد قاجار ترکیبی از لباس رسمی قجری و دستار کوردی می‌باشد.

پوشش کلیایی ها بی شک بی شباهت به پوشش سایر ایلات کورد کرمانشاهان نبوده است. مطالب زیر توصیف پوشش کوردهای استان کرمانشاه است: « قدیمی ترین لباس محلی کرمانشاه از جنس  نمدی است که شاید قدمت چند هزار ساله دارد و از شواهد برمی آید که پیشینه استفاده از این لباس ها به زمان دامپروری و غارنشینی برسد. این لباس محلی قدیمی ترین لباس در مناطق عشایری است که در انواع کرک، فرجی و کله بان است و در گذشته بلندی و کوتاهی این لباس نشان دهنده جایگاه فرد در جامعه بوده است. کلاهی که مردان کرد در قدیم می پوشیدند شامل گه گور، نمدی و دست چن بود. گه گور کلاهی شبیه کلاه های دوره قاجار است که دور آن را با بندی می پیچند. کلاه نمدی از نمد درست می شود و کلاه دست چن، سوزن دوزی می شود. کمربند لباس های کردی از جنس چرمی و پارچه ای است و بستن این کمربند آدابی به همراه داشته است.

قدمت استفاده از شلوار کردی (شلوار جافی) به دوران اشکانی می رسد و این نوع شلوار بر سنگ نگاره های مجموعه جهانی بیستون حجاری شده است. لباس بانوان شامل سربند، کلاه، کمرچین، پیراهن، جلیقه و شلوار است. پوشش سربند بانوان کرد در کرمانشاه ۳ نوع است که شامل کت، گل ونی و سرون می شود و زنان و دختران براساس سن و جایگاه یک نوع از این سربندها را به سر می بندند. گل ونی به خاطر وجود رنگ های شاد، مخصوص دختران جوان است و خانم های میان سال از سربندهایی به رنگ تیره و قهوه ای استفاده می کنند.[۶]

پوشش خوانین متأخر کلیایی، امامقلی خان امیری (سردار اشرف، متوفا به سال 1310 ه.ش)
پوشش قدیم بانوان کلیایی (عکس از شیر زنان طایفه حیدری بیگوند، سورن آباد)

معیشت مردمان[ویرایش]

کشاورزی و دامپروری.

دشت سطر با داشتن زمین‌های کشاورزی یک دست و مرغوب غالباً به صورت دیم کشت شده و می‌شود. سد سلیمانشاه با هدف آبیاری بخشی از زمین‌های دشت سطر و تأمین آب مصرفی سنقر احداث شده است. دامپروری نیز بخش عمده ای از درآمد جمعیت قابل توجهی از ساکنان بوده است.

در گذر زمان[ویرایش]

تاریخ سنقر کلیایی، از زمان کشمکش های بین جانشینان نادرشاه افشار بر سر حکومت ایران بزرگ، تصویر روشن تری نسبت به دوران قبل از آن دارد، به عبارت دیگر مستندات قابل توجهی برای درک تاریخ سنقر و کلیایی و به تبع آن سطر، قبل از این تاریخ وجود ندارد. با این وجود، گمانه زنی هایی برای نمایاندن تاریخ کلیایی قبل از زندیان ارائه شده است که چکیده آن تا زمان علیمراد خان بیگوند کلیایی اینگونه است[۷]: « ایل بیگوند به پاس وفاداری به خاندان صفویه زمانی که علیمردان خان و ابوالفتح خان بختیاری با کریم خان زند پیوند مثلث کرد و لُر را در دفاع از بازماندگان صفوی ( شاه اسماعیل سوم ) به وجود آوردند قدم ارادت پیش نهادند و در اردوی نوین زندیه ادغام شدند. ایل بیگوند که از آغاز قیام شاه اسماعیل صفوی در این طریق سر سپرده بودند به همین مناسبت در مآخذ تاریخی دوره صفویه چون سایر ایلات سرسپرده تحت عنوان قزل باش و در دوره نادری با نام اردوی شاهی و 

امثالهم و در زمان ظهور زندیه ، ایلات وند یا سپاه هزارة زند نامیده می شدند و لشکر فراوان زند متشکل از همین ایلات متحد بودند وگرنه ایلات زندیه خود شاید بیش از دویست سوار نداشتند.

در مقطعی، سلطان سلیم عثمانی (۹۲۶-۹۱۸هـ . ق =۱۵۲۰-۱۵۱۲م) بیش از چهل هزار نفر از طرفداران شاه اسماعیل صفوی ( شیعیان ) را از دم تیغ گذراند، خلیفه و نماینده او را از زندان در آورده و با نامه ای به فارسی تحت عنوان ( بیا و بگو آنچه را دیده ای ) برای شاه ایران فرستاد. نفوذ علمای عثمانی در مناطق غربی ایران بزرگ و عملکرد حوزه های قدرتمند علوم دینیه شافعی که امور مذهبی استان کردستان کنونی را در دست داشت و جزئی از سرزمین پهناور کردنشین ایران را تشکیل می داد موجب گردید که امرا و علما و اهالی آن سامان خط مشی شاه اسماعیل را نپذیرفته و بنابراین تمامی مسیر و مقصد کوچ ایل بیگوند را برای همیشه از طرف شمال محدوده زیستی سد کردند، پس توجه ایل بیگوند به جانب جنوبی زیستگاه کلیایی معطوف شد. ایل بزرگ زنگنه نیز در این زمان به حمایت از نهضت نوپای شاه اسماعیل آغاز کوچی فراگیر را به منطقه کرمانشاهان نهاده بود. ایلات بیگوند و زنگنه از لحاظ سیاسی و اجتماعی بافتی هماهنگ و ارتباطی منسجم داشتند که ناشی از اشتراک عقیده در مسئله پیوستن به شاه اسماعیل و پذیرفتن مذهب تشیع بود.

از این زمان حرکت های تاریخی ایل بیگوند در مناطق مختلف ایران مرکزی و فارس و خراسان و افغانستان برای دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران آغاز گردید و به پاس این حمایت و طرفداری املاک وسیع و حاصلخیز منطقه کلیایی در مقابل آنچه که در زیستگاه زمستانی در شمال کردستان و سلیمانیه در عراق کنونی از دست داده بودند به آنها واگذار گردید . توجه بیش از حد والیان اردلان و امرای ترک ( عثمانی ) در ماورای دیاله به منطقه کلیایی موجب گردید که بیگوندها تا اوایل دوره افشاریه (۱۱۴۸ هـ . ق) و یکپارچگی ایران بزرگ ، یاسای ایلی را در پیش گرفته و بر دوش اسب در سپاه قزلباش روزگار بگذرانند و در این دوران، حکومت منطقه کلیایی که شامل ایل و مرکز و اهالی ثابت ( دهقانان ) است در تواریخ و مآخذ با عنوان سنقر یاد شده است. در زمان شاه صفی (۱۰۳۸ – ۱۰۵۲ هـ . ق) حکومتی به نام سنقر ( ایل بیگوند ) و کلهر در این ناحیه ایجاد و به خوانین زنگنه تفویض شد زیرا سران زنگنه شاهرخ بیگ و شیخعلی خان فرزندان علی بیگ ( آلی بالی بیگ) مورد توجه دربار صفوی بودند و شاهرخ بیگ زنگنه به این مقام منصوب گردید .

پس از مرگ کریم خان زند به سال ۱۱۹۳ ق در شیراز ، خاندان زند و متحدین آنها به سبب عدم لیاقت بازماندگان او دچار هرج و مرج و آشفتگی و اختلاف آرا شدند ، به طوری که در همین سال چهار تن از سران زندیه ، ابوالفتح خان ، علی مرادخان ، محمدعلی خان و صادق خان (۱۱۹۳ – ۱۱۹۶) یکی پس از دیگری بر سریر سلطنت تکیه زدند و تنها وفای به عهد متحدین زندیه ( ایلات وند ) و علاقة آنان به ایران و استقلال آن بود که بازماندگان کریم خان را تنها نگذاشتند. لطفعلی خان زند هم هیچ وقت از روی شعور و تدبیر و تمهید حرکت نمی کرد تا این که از میان رفت . در این دوران الله قلی خان زنگنه که برای تصاحب تاج و تخت ایران چیزی کم نداشت به دعوی سلطنت افتاد . او به جای عملکرد سیاسی و ایجاد اتحاد و همبستگی با همسایگان به تحریک محمد رشید بیگ وکیل کردستانی برای سرکوبی خسروخان اردلان که علی رغم نظر خان زنگنه از در مسالمت در آمده و اظهار اطاعت می کرد مصمم به حمله بر سنندج و محال اردلان گردید . ایل بیگوند آن عده که در کرمانشاهان مانده بودند و ریاست آنها با نصیر خان کلیایی برادر علی همت خان بود ؛ در راه هدف الله قلی خان به امید به سلطنت رسیدن زنگنه پس از زندیه با او هم داستان شدند؛ اما هیچ گاه موفق نشدند و مقدر نبود. آن طور که در متن تواریخ درباره این مسئله آمده است با هیچ عقل و منطقی، شکست اردوی بیشمار الله قلی خان زنگنه با امکانات بیش از حد تصور آن، از سپاه اندک خسرو خان اردلان قابل تصور نبود اما خسرو خان با تمام کمبودها پیروز گردید و صاحب همه چیز شد .

صاحب تحفه ناصری در برخوردهای نصیرخان کلیایی در این نبرد می نویسد: خسرو خان، خان احمد خان پسرش و میرزا یوسف وزیر را با دویست سوار ابوابجمعی به پیش قراولی مأمور نموده و از آن طرف الله قلی خان زنگنه هم محمد رشید بیگ وکیل و نصیر خان کلیایی و هزار سوار آزموده را از جلو اردو فرستاده از قضا نیمی از شب گذشته پیش قراولان هر دو لشگر به هم برخورده خان احمدخان و میرزا یوسف با نهایت جلادت و مردانگی بر آنها حمله آورد جمعی را مقتول و مجروح و برخی را اسیر کرده بقیه سواران زنگنه تاب مقاومت نیاورده به جانب اردوی الله قلی خان رفتند. در صف آرایی دو سپاه در روز بعد، الله قلی خان نظر به سستی سپاه کردستان کرده، با دو هزار سوار پیش آمده و به محمد رشید بیگ و نصیر خان کلیایی اجازه داد که بر سپاه والی حمله ببرند ، وکیل و نصیر خان متهورانه به سپاه کردستان یورش برده ، خان احمدخان و ... که در رشادت و دلیری همسر نداشته با سواران جمعی خود برگشته و قدم به میدان جانبازی گذاشته به قشون الله قلی خان حمله برده جمعی را قتیل و بعضی را دستگیر و بقیه را مغلوب و منهزم نمودند؛ الله قلی خان نیز با تمام رشادت توسط یکی از افراد عادی سپاه خسرو خان دستگیر شده و سرش از تن جدا می گردد. محمد رشید بیگ و نصیر خان نیز اسیر می شوند. پس از این واقعه کلیایی و سراسر کرمانشاهان در تصرف خسرو خان اردلان قرار می گیرد. و چون به طرف ملایر و تویسرکان و گزاز و فراهان و گلپایگان و ... پیشروی می کند ، جعفر خان زند به یاری ایلات ( وند ) به جلوگیری از او آمده با اینکه طوایف باجلان و نانکلی خود را به قلب سپاه زده باعث هزیمت خسرو خان شدند اما عاقبت جعفر خان مغلوب گردید و روز پنج شنبه ۲۴ شهر شعبان ۱۲۰۰ ق خسرو خان اسیران سپاه زندیه و سایر گرفتاران را با جواهرات سلطنتی که از جعفر خان گرفته بود، به حضرت شهریار آقا محمد خان با عریضه چاکرانه فرستاد و به طرف کردستان در مراجعت آمد و آقا محمد خان فرمانی بر تحسین و تهنیت این فتح و تفویض ولایت سنقر و کلیایی به افتخار خسرو خان صادر نمود ... . محمد شاه قاجار در مقابل طرفداران محمد حسین میرزای حشمت الدوله حکمران کرمانشاهان ( کلهر و زنگنه ) به تجدید حیات ایلی و تشکیلات سیاسی آنها اقدام کرد . با استقرار دولتشاه، ایل بیگوند در تکرار تاریخ حماسه نهضت شاه اسماعیل صفویه را تجدید کردند و در نبرد با کهیا پاشا سردار عثمانی صفی خان و علی مراد خان کلیایی ( فرزندش ) با سواران ایل بیگوند و طوایف ابوابجمعی آنها که مقدمه الجیش بودند، کهیا پاشا را به اسارات در آوردند و فتح بغداد با خوانین موصوف و سواران آنها و ایلات زنگنه و کلهر که در رکاب ظفر انتساب آن شاهزاده عالی مکان بوده اند واقع گردید.»

مطالب فوق برگرفته از کتاب شهریاران کورد و قول مشهور مورخین در باب تاریخ کلیایی و سنقر، از آغاز حکومت شاه اسماعیل صفوی تا عهد محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار است. در واقع علی همت خان و نصیر خان بیگوند کلیایی با همراهی سایر ایلات غرب مرکزی نقش قابل توجهی در به قدرت رسیدن و تثبیت حکومت زندیان داشته اند. از آن پس نام فوج کلیایی بیشتر از پیش بر سر زبان ها می افتد، به گونه ای که در دوره قاجاریان، حرکات قابل توجهی از سوی فوج کلیایی در قالب ارتش ایران و در جریان جنگ های هرات و زد و خوردهای گاه و بی گاه ایران و عثمانی رخ می دهد. از جمله خوانین مورد توجه دربار قاجار، علیمراد خان کلیایی بوده که ناصرالدین شاه فرمان ایل بیگی کلیایی را به او تفویض کرده بود [۸]. علیمراد خان در سطر سکونت داشته و بنای حمام سطر از یادگارهای اوست.

در جریان جنگ هرات چون محمد یوسف میرزا به عنوان حاکم از سوی دولت ایران به سال ۱۲۷۲ هـ . ق در هرات به حکومت نشست ، دوست محمد خان حاکم کابل و قندهار پس از دست یکی کردن با انگلیس قصد استیلا بر هرات داشت. محمد یوسف میرزا از حسام السلطنه حاکم خراسان یاری خواست ولی پس از رسیدن سپاه ایران محمد یوسف میرزا راه خیانت رفت. این بار حسام السلطنه، خود به هرات حرکت نمود و آن شهر را در محاصره گرفت . هرات از رمضان ۱۲۷۲ تا ۲۵ صفر ۱۲۷۳ در محاصره سپاه ایران بود و در این مدت با وجود تهدیدات انگلیس و کوشش های دوست محمد خان، حسام السلطنه از آنجا دست برنداشت تا عاقبت در ۲۰ صفر ۱۲۷۳ حصار مستحکم هرات گشوده شد . در این محاصره و تصرف، سواران کلیایی به فرماندهی اسدالله خان سرتیپ بیگوند شرکت داشتند ، رضاقلی خان هدایت می نویسد : کلبعلی خان افشار با فوج کنگاور و کلیایی و فوج خدابنده لو از سمت برج فیل خانه به خدنگ دیده ی مور و مار می دوختند. بدین گونه سواران وطن دوست ایرانی و سرداران جان نثار آنان از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب برای استقلال ، سربلندی و تمامیت ارضی ایران اسب تاختند و شمشیر زدند ، کشتند و کشته شدند و آرمانی جزء سربلندی وطن و سرکوبی خصم نداشتند[۹].

بعد از استقرار مجدد حکومت مشروطه، اهالی رنجدیدة کلیایی از ظلم و بیدار و چپاول زندگی خود به دست فرمانفرما و ایادی او به جان آمده بودند. با توجه به هواداری مصلحتی فرمانفرمااز دولت مشروطه ، عده ای از خوانین کلیایی (از جمله حسن پاشاخان، سردار اشرف و امیر امجد) در این برهه جبهه مخالف او را تقویت کرده و به حمایت از سالارالدوله (مدعی حکومت و مخالف دولت مشروطه) قیام نمودند .

بعد از دفع سالارالدوله توسط دولت مرکزی و هواداران آنها (از جمله بختیاری ها)، جنگهای داخلی به علت اختلافات سران طایفه بیگوند، دامنگیر مردمان کلیایی شد. در یک سو امیر امجد و در مقابل او فتح السلطان فرهنگ (ساکن در سطر) و طرفداران آنها قرار داشتند که این درگیری ها صدمات قابل توجه و حتی در مقطعی آوارگی مردم سطر (در پی حکومت یافتن امیر امجد بر سنقر و کلیایی از سوی حکومت مرکزی) را در پی داشت و در پی آن، ورود فرهنگ و افراد و اهالی او به منطقه سنجابی با درگیری های ایل سنجابی و قوای روس مستقر در کرمانشاه مصادف می شود و رشادت های قابل توجهی از سوی فرهنگ و سواران او در سنجابی (در برابر قوای اشغالگر روس) نمایان می شود.در رثای این جنگاوری شعر زیر از شاعر محلی ناشناس به جای مانده: «وه مله ی چوتاو تا مله ی مئ کوش / ئاقه خان چری طاماز خان بوکوش/ ئاقه خانم روو طاماز خانم روو/ کاریل یه کایک فه ت سولطانم روو».

امان الله خان فرهنگ، از خوانین متأخر و مؤثر ایل کلیایی؛ سطر (متوفا به سال 1339 ه.ش)

استاد اردشیر کشاورز شرح دقیقی از شرایط ایلات غرب مرکزی از جمله ایل کلیایی و اقدامات خوانین مطرح در مقطع زمانی جنگ اول جهانی ارائه می دهد: " حوالی پدیده جنگ جهانی اوّل و بعد از رخ داد جنگ که غرب کشور، کردستان و کرمانشاهان آماج تهاجم نیروهای روس تزاری قرار گرفت، ‌در غرب کشور دوره ای به وجود آمد که در گذر عُمر تاریخ با عنوان دوره هرج و مرج یا عصر عشایری شناخته شده است. بنا به آنچه مستندات تاریخی حکایت دارد، با توجّه به حضور نیروهای بیگانه درگیر در جنگ، تعدادی از سران و سرداران عشایری یا در گروه هواداران روس و انگلیس و اقمار آنان با عنوان متفقین قرار گرفتند، یا همراه آلمان و عثمانی به عنوان کشورهای محور یا متحدین شدند. و لذا در آن برهه از زمان حَسَب ماه هایی از سال 1333 و 1344 هجری قمری عباس خان سردار رشید کردستانی و سنجرخان نرانی و همراهان آنان در حوالی روستاهای فقیه سلیمان با قوای روس به فرماندهی مامانوف وارد جنگ شده و ضربات سختی را بر نیروهای ژنرال روسی که در سنندج موضع گرفته و مستقر بودند وارد کردند. در کرمانشاهان نیز با ورود نمایندگان کمیته دفاع ملّی به کرمانشاه طرح تشکیل اردویی عشایری جهت مقابله احتمالی روس ها که در جبهه های قم و ساوه سرگرم جنگ های شدید و سخت با نیروهای ملی و محلی و ژاندارم بودند،‌ مدّ نظر قرار گرفت و بر این اساس مقرر شد که به حمایت از آلمان و عثمانی با تامین سلاح کافی و تعلیمات صحیح و تعیین وجوه معاش جهت نیروهای عشایری، اردویی شکل گیرد که حداقل نفرات آن سه هزار نفر باشد و لذا روسای عشایر کرمانشاهان پذیرفتند تا نسبت تامین سواران جنگجوی عشایری به این صورت اقدام نماید. ایل سنجابی ششصد سوار- کلهر ششصد سوار- گوران چهارصد سوار- کلیایی دویست سوار- احمدوند بهتویی پنجاه سوار و ... و همچنین دویست و پنجاه پیاده از کرند آماده رویارویی گردیدند.

در چنان وضعیتی که روس ها آماده می شدند نیروهای ملّی را در جبهه های مختلف از سر راه خود برداشته و در نهایت به واسطه محاصره ی چهارده هزار نیروی انگلیسی به فرماندهی ژنرال تاونشند در کوت العماره عازم آن منطقه شده و با ایده شکست نیروهای سرهنگ علی احسان بیگ، شهرهای غربی کشور را در نوردیده و پشت سر بگذارند، دچار این بیم و واهمه نیز بودند که مبادا در آن اوضاع و احوال قشون عثمانی و احیاناً سربازان آلمانی از طریق کرمانشاه و همدان به مهاجرین پیوسته و به اتفاق عشایر ایرانی و قوای ژاندارمری و داوطلبان ملّی، محلی و عشایری عزم تهران کرده و نقشه ی تسخیر پایتخت را به مرحله اجرا بگذارند. به هر روی جنگ بزرگ که روز به روز جهان آن روزگار را بیشتر از پیش به کام آتش خود فرومی بُرد و در آن وضعیت حاد و خطرناک اروپا و آسیا و بخشی از آفریقا عملا درگیر جنگ رویاروی بود، آلمان هم بر آن بود با عبور از خاک ایران و ورود هیئت هایش به افغانستان و راهی شدن به شبه قاره هند، دامنه آتش جنگ را به آسیای مرکزی و آسیای میانه بکشاند تا شرق دور نیز از این لهیب آتش جنگ در امان نماند اما حایل تمامی مناطقی که ذکر شد، کشور ایران بود که کشور و دربار و شاه و مستوفی الممالک رئیس الوزرا آن همچنان پیرو سیاست بی طرفی اعلام شده در اوّلین سال شروع جنگ بودند.

آلمان برای شکستن بن بست ایجاد شده بر آن بود تا با اعزام هیئت ها و میسیونرهای سیاسی و نظامی در سراسر خاک کشور ایران زمینه یک قیام ملّی و شورش عمومی را در تمام نقاط کشور ایران پدید آورند و در راس چنین ایده و اندیشه ای آتاشه میلی تر یا وابسته نظامی سفارت آلمان در ایران شخصی به نام (کُنت کانی تس) بود که به انجام اقداماتی عمومی در سطح ولایات و ایالات ایران و ایلات و عشایر دست زد و امیدواریش هم به نیروهای عشایری بود که تحت امر روسای ایلات و عشایر فراهم آورده بود. او خوب هم می دانست با توجّه به دور بودن نیروهای آلمانی از جبهه های جنگ غرب کشور، امیدی به وصول جنگ افزارهای آلمانی تا پیش از رسیدن به سال 1916میلادی نیست و بر این اساس مصمم بود با همین آمادگی ضرباتی ناگهانی را به روس ها وارد کرده تا شاید مانع از تهاجم و یورش روس ها شود، امّا خواندیم که روسیان بخش هایی از کشور ایران را آماج تهاجم و تصرف خود قرار داده بودند. "کانی تس" توسط نیروهای عشایری که در غرب کشور فراهم آورده بود، در زمستان سال 1334 هجری قمری گذرگاه های شمالی را تحت نفوذ قرار داد و ضمن سازمان دهی و آموزش نیروهای ایرانی در پشت جبهه، هیئت هایی را به میان عشایر کرمانشاهان و کردستان اعزام کرد.

در کرمانشاهان در راس ایل کلهر سلیمان خان امیراعظم و عباس خان امیر معظم پسر و نوه ی داوود خان کلهر و پسران شیر محمدخان صمصام الممالک سنجابی، قاسم خان سردار ناصر،‌ علی اکبر خان سردار مقتدر و حسین خان سالار ظفر سنجابی از موفقیت اجتماعی و عشایری برتری برخوردار بودند. در منطقه کلیایی حسینقلی خان امیرامجد کلیایی و امان الله خان فتح السلطان و دیگرانی حضور داشتند که در دسته بندی های حمایت از متفقین و متحدین وارد شده بودند، از جمله سلیمان خان امیر اعظم کلهر از روس و انگلیس و عباس خان امیر معظم از آلمان و عثمانی طرفداری می کردند، پسران شیرخان سنجابی هوادار آلمان و عثمانی بودند و اصولا عشایر سنجابی تنها ایلی بودند که به صورت متحد و یک پارچه از آلمان و عثمانی حمایت می کردند و در این راه سختی ها و مصایب بسیاری دیدند.

در منطقه سنقر و کلیایی، امیر امجد، هوا خواه روس و انگلیس و فتح السلطان طرفدار آلمان و عثمانی بودند و ... بر این مبنا و جهاتی دیگر کفه ی قدرت در ناحیه غرب کشور به نفع آلمان و عثمانی می چربید. اول اینکه کرمانشاهان و کردستان از ابتدای جنگ به صورت منطقه نفوذ آلمانی ها درآمده بود و عامل آن نیز مسیو شونمان کنسول آلمان در اراک بود که محل سازمانی خود را ترک کرده و در کرمانشاه اقامت گزیده بود و همو بود که ترتیب ورود سلاح های آلمانی را از خطوط شمن دفرهای مرزی کشور ایران و خاک بین النهرین که در گستره ی ارضی امپراتوری عثمانی قرار داشت داده بود. این سلاح ها بعد از تخلیه با چهارپایان به داخل خاک ایران حمل و در کاروان سراهای قصرشیرین از جمله کاروان سرای هارون یهودی، انبار می شد تا در زمان مقتضی بین افراد عشایری تقسیم شود. چنین اقدامی از جانب شونمان آلمانی، مضاعف بر دیگر اقدامات وی در غرب کشور محسوب می شد که از جمله می توان به ریشه کن کردن کلیّه عوامل اختلافی در منطقه و در نهایت بیرون کردن کنسول های روس و انگلیس از کرمانشاه و همدان از محل های آنان بود اشاره کرد، مضاف بر این موارد، ‌ورود عثمانی ها و استقرار قشون آن ها در نواحی غرب کشور ایران، عامل دیگری بود که موقعیت ماموران آلمانی و طرفداران سیاست آلمان را تقویت می کرد و لذا چنین عواملی موجب گردید، تا آلمان ها صفحات غرب کشور را به عنوان مناسب ترین پایگاه سیاسی و نظامی خود برگزینند و در اجرای اقدامات سیاسی و نظامی مشترک ملّیون ایرانی و عوامل آلمانی، کردستان و کرمانشاهان به صورت کلی، منطقه ای محسوب شد که به موجب آن ماموران آلمانی وظیفه یافتند با همکاری کمیته دفاع ملّی و قوای ژاندارمری و نیروهای عشایری، منطقه را از وجود کلّیه عناصر غیر مطمئن پاک و سازمان های حساس را تحت کنترل خود در آورند".[۱۰]

در نهایت، شرایط جنگ جهانی اول به سود طرفداران قوای محور (آلمان و ...) نبوده و فرهنگ تحت نظر روس ها در کرمانشاه ساکن می شود. اما تلگراف زیر نگرانی حاکم کرمانشاه را از گسستن امورات عشایری سطر و کلیایی با ادامه ماندن فرهنگ در کرمانشاه نشان می دهد. نهایتا فرهنگ با وساطت روحانیون ذی نفوظ قباله حکومت سطر را باز می یابد و به منطقه بر می گردد.

تلگراف حکومت کرمانشاه به وزارت داخله نمره ۲۹۲ ، ۱۱ شعبان ۱۳۳۵ . راجع به ارتفاع محظورات خارجی و استحلاض فتح السلطان شرح مبسوطی به جناب ژنرال پاوانف فرمانده کل قشون دولت بهیه روس نوشته و مراتب را بعد به عرض حضور مبارک تقدیم خواهد داشت ولی اجمالاً عرض می کنم معاملات نظام اناً فاناً و مأمورین خارجه خیلی شدید و وخیم است و می ترسم عاقبت اسباب زحمت بزرگی فراهم شده رشته امورات عشایری از هم گسیخته گردد [6].

روستاها[ویرایش]

  • جوب کبودسفلی
  • جوب کبودعلی
  • چرخلان
  • چشمه قط
  • چهارملان
  • سیردوله
  • سیرکوه
  • تلخستان
  • باباشیخ علی
  • قلعه حاج امین
  • گلویج
  • چشمه طوران
  • بَروسان
  • شورآباد
  • چشمه قلعه
  • بابا شیخ علی
  • داشتیبلاغ و ...

آب و هوا[ویرایش]

آب و هوای منطقه کلیایی و سطر، سرد و خشک می باشد؛ زمستان آن سرد و طولانی است؛ تابستانش گرم و کوتاه، بهارش وحشی و پاییز آن خسته کننده‌ است. زمستان این منطقه از اواسط نوامبر (آبان) شروع شده تا اواخر آوریل (فروردین) ادامه دارد و ماه ژانویه (دی) سردترین ماه سال است و در این ماه متوسط حداقل دمای هوا به ۴/۱۱- درجه سانتی‌گراد و روزهای یخبندان آن در سال به ۱۰۹ روز می‌رسد. تیر و مرداد گرم‌ترین ماه‌های سال می‌باشند[۱۱].

جاذبه های طبیعی و تاریخی سطر و بخش کلیایی[ویرایش]

- سد جامیشان

- سراب گلویج

- سیمنلی واقع در دربند سطر

- دره زیبا و رودخانه کانی پری

- طبیعت کوهستانی خانقاه

-حمام سطر (بنای آن به دست علیمراد خان به عهد محمد شاه یا اوایل حکومت ناصرالدین شاه صورت گرفته است)

- پل امجدی بر روی رودخانه گاورود

- قلعه عزت اله خان در روستای سیرکوه

مشاهیر سطر و ایل کلیایی[ویرایش]

- علی همت خان بیگوند کلیایی (نقش قابل توجه در حکومت زندیان و مورد احترام ایل زند؛ نهایتا در عهد باباخان فتحعلی شاه به گلوله توپ کشته شد )

- علیمراد خان بیگوند کلیایی ( نقش چشمگیر در جنگ هرات)

- میرزا شفیع خان کلیایی (شاعر دوره قاجار)

- امان اله خان فرهنگ ( از جمله خوانین مطرح در مقابله با افواج روس حاضر در منطقه کرمانشاهان)

- حسین قلی خان امیر امجد

- علی اکبر خان امجدی

- پرویز فرهنگ

- هوشنگ امجدی

- حسین کیهانی، قهرمان دو 3000 متر با مانع آسیا در سال 2017

منابع[ویرایش]

  1. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وب‌گاه رسمی وزارت کشور ایران. بازبینی‌شده در امرداد ۱۳۹۲. 
  2. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  3. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳.
  4. سنقر در گندم زار کلیایی
  5. یادنامه ایل کلیایی، محمد یاوری بیگوند
  6. معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه. kurd blogfa. 
  7. امیرحسین زنگنه منش، برگرفته از شهریاران کورد. 1394/14/10. 
  8. سلطانی، محمد علی. تاریخ ایلات و طوایف کرمانشاهان. 
  9. امیرحسین زنگنه منش. 
  10. سرویس فرهنگی اجتماعی کورد پرس
  11. مویدی، کیومرث. سنقر در گندمزار کلیایی.