فیزیک پزشکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فیزیک پزشکی
تصویری از یک بیمار با روش پت اسکن

فیزیک پزشکی نام یک رشته کاربردی[۱] در علوم پایه پزشکی است که مفاهیم و کاربرد مجموعه علوم فیزیک را در تشخیص و درمان پزشکی بررسی می‌کند.[۲][۳][۴]

این شاخه از دانش، علوم پرتودرمانی، محافظت از پرتو، پرتوشناسی تشخیصی (و زیرشاخه‌های آن همانند سی تی اسکن، ام آر آی و غیره)، و پزشکی هسته‌ای را در بر می‌گیرد،[۵] اما از نظر حرفه و پیشه از مهندسی پزشکی و بیوفیزیک مستقل است. تحصیلکردگان و دانش‌آموختگان این شاخهٔ علمی در خدمات بالینی در مراکز درمانی، کنترل کیفیت و محافظت از تشعشع، پژوهش و توسعه، و فعالیت‌های دانشگاهی (همانند آموزش رزیدنت‌های پزشکی) به کار مشغول می‌شوند.[۵] رشد فیزیک پزشکی و زیرشاخه های آن در سالهای اخیر با سیر صعودی روبرو بوده است. بطور نمونه تصویربرداری مولکولی که یکی از زیرشاخه‌های فرعی این رشته‌است، امروزه به تنهایی یک صنعت پنج میلیارد دلاری است.[۶]

حرفه فیزیک پزشکی بصورت فعلی، ریشه در سال‌های پایانی قرن نوزدهم و کشف رادیواکتیویته و پرتوهای یونیزان دارد. به ویژه، سه جایزه نوبل به سال‌های ۱۹۰۱ (فیزیک)، ۱۹۵۲ (فیزیک)، و ۱۹۴۳ (شیمی) تاثیر مستقیمی در پیدایش این شاخه از دانش داشتند، در حالیکه از سوی دیگر، فیزیک پزشکی به نوبهٔ خود مسبب سه جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی به سال‌های ۱۹۷۹، ۱۹۷۷، و ۲۰۰۳ گردیده‌است.[۷]

در ایران نیز در همان بدو تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس این دانش توسط متخصصین ایرانی در کشور آغاز گشت.[۸] تربیت نیروی متخصص فیزیکدان پزشکی مستلزم تحصیلات فراتر از کارشناسی است.[۹] در ایران این رشته هنوز یک رشته نوپاست، ولی با این حال همانند سایر کشورها در حال گسترش و فعالیت است.

امروزه بیش از ۱۸٬۰۰۰ فیزیکدان پزشکی بطور رسمی در سرتاسر جهان مشغول به کار هستند، و در حالی که بطور سنتی فیزیک رشته‌ای تحت تسلط مردان بوده‌است، زنان موفقی نیز توانسته‌اند در فیزیک پزشکی موفقیت‌های چشمگیری را به نام خود ثبت کنند.[۱۰] بطور مثال، از میان افرادی که برای به رسمیت شناخته شدن این رشته در سازمان بین المللی کار زحمت فراوان کشیدند می‌توان اعظم نیرومند-راد از دانشگاه جرجتاون را نام برد.[۱۱]

تعریف[ویرایش]

نمایی از یک تصویر ترکیبی موسوم به PET/CT که از رادیوایزوتوپ فلور-۱۸ استفاده می‌کند.

دانشکده پزشکی دانشگاه کنتاکی فیزیک پزشکی را شاخه‌ای کاربردی از دانش فیزیک تعریف می‌کند که با کاربرد پرتوهای یونیزان و غیریونیزان، در تشخیص و درمان بیماری‌ها استفاده می‌شود.[۱۲] فیزیک پزشکی بصورت عملی یا نظری می‌تواند به طور مستقیم با معاینه بیماران، تشخیص، و درمان بیماری‌ها مرتبط شود.[۱۳]

دانشگاه پردیو فیزیک پزشکی را بصورت زیر تعریف می‌کند:[۱۴] «شاخه‌ای کاربردی از فیزیک است که با کاربردهای انرژی برای تشخیص و درمان بیماری‌ها سر و کار دارد. همچنین با الکترونیک پزشکی، مهندسی زیست، و فیزیک بهداشت (کنترل و محافظت از پرتو) رابطه نزدیکی دارد». دانشگاه دوک در ایالت کارولینای شمالی فیزیک پزشکی را چنین تعریف و توصیف می‌کند:[۷]

  • کاربرد علم فیزیک در نیازهای پزشکی.
  • عهده دار پایه‌های فنی علومی چون رادیولوژی، آنکولوژی پرتویی، و پزشکی هسته‌ای.
  • ساخته شده بر پایه‌های علم فیزیک، اما با پیکر دانش و پژوهشی مجزا.
  • علمی مجزا از بیوفیزیک.
  • در برگیرنده روشهای تجربی و نظری، اما ذاتاً یک رشتهٔ کاربردی.

تقسیم‌بندی[ویرایش]

در اکثر کشورهای جهان، فیزیک پزشکی امروزه از نظر حرفه عمدتاً به دو شاخهٔ تصویربرداری پزشکی و پرتودرمانی تقسیم می‌گردد. با این حال فیزیک پزشکیِ نوین گسترهٔ قابل توجهی از دانش‌ها و فناوری‌های متفاوتی را پوشش می‌دهد و در بر گیرندهٔ موضوعات و مباحث متعددی از رادیوبیولوژی گرفته تا دزیمتری تا پردازش سیگنال در ام‌آرآی است. لذا دشوار بتوان مرزهای مشخصی را برای آن تعریف کرد. اما عموماً فیزیک پزشکی را از نظر آکادمیک به چهار دسته مختلف طبقه بندی می‌کنند[۱۵][۱۶][۱۷] که مشخصات هر یک از این بخش‌ها جداگانه در متون زیر آمده‌اند. رابطهٔ متقابل این شاخه‌ها با یکدیگر را می‌توان با نمودار ون زیر نمایش داد:

Medical Physics.svg
رابطه شاخه‌های فیزیک پزشکی با یکدیگر:

۱. روش‌های تصویرسازی مولکولی، پت اسکن، اسپکت، و غیره
۲. برکی‌تراپی و دیگر روش‌های پرتودهی از داخل[پانویس ۱]
۳. روش‌های ترکیبی همانند «درمان با هدایت تصویری»[پانویس ۲]
۴. فیزیک بهداشت و محافظت از پرتو، و نیز مباحثی از دزیمتری و رادیوبیولوژی.

پرتوشناسی تشخیصی[ویرایش]

فیزیک پرتوشناسی تشخیصی[پانویس ۳]: در این شاخه از فیزیک پزشکی، با مدالیتههایی همچون سی تی اسکن، ام آر آی (تصویر برداری تشدید مغناطیسی)، سونوگرافی، ماموگرافی، فلوروسکوپی، و رادیوگرافی معمولی می‌توان سر و کار داشت.[۱۸] فیزیک پرتوشناسی زیرمجموعهٔ این شاخه از فیزیک پزشکی است. طراحی و ضمانت کارکرد صحیح[پانویس ۴] و کنترل کیفیت اینگونه دستگاه‌ها بر عهدهٔ متخصصین فیزیک پزشکی می‌باشد.[۱۹]

حفاظت در برابر پرتوها[ویرایش]

یک پزشک در حال تعیین پارامترهای تشعشعی [پانویس ۵] برای یک بیمار به روش برکی‌تراپی

فیزیک بهداشت یا حفاظت تشعشعی[پانویس ۶]: در این شاخه از فیزیک پزشکی بر روی مباحثی تمرکز می‌شود که سروکار با محاسبات کنترل کیفیت و به‌ویژه دزیمتری و شرایط محافظت از پرتوهای یونیزان در محیط‌های متفاوت دارد.[۲۰] طراحی سیستم‌های حفاظتی در بخش‌های رادیوتراپی و پرتوافکن در بیمارستانها، وضع قوانین و پروتوکول‌های کار با رادیوایزوتوپهای گوناگون و ضایعات هسته‌ای در سطح کشوری، و حتی مسئولیت ضمانت سامانه‌های پوششی[پانویس ۷] و حفاظتی راکتورهای هسته‌ای از وظایف کارشناسان فیزیک بهداشت می‌باشد.[۲۱]

پرتودرمانی[ویرایش]

فیزیک پرتودرمانی[پانویس ۸]: در پزشکی معضلات زیادی (بطور مثال بسیاری از سرطانها) را می‌توان نام برد که توسط پرتوزایی (گاما، الکترون، پروتون، و نوترون) مداوا و یا حتی معالجه می‌شوند. مسئولیت عملکرد و تضمین کارکرد[پانویس ۹] اینگونه سیستم‌ها بر عهدهٔ متخصص رادیو تراپی است.[۲۲] در واقع اغلب شاغلین این رشته عضوی از تیم‌های بالینی غده‌شناسی پرتوی[پانویس ۱۰] هستند.[۲۳] در فرم نوین، متخصصین این رشته اغلب بر روی دستگاه‌های پرتوزایی نظیر چاقوی گاما، سایبر نایف، پروتون درمانی، لیناک، و یا توموتراپی مطالعه و اشتغال دارند، و یا در زمینه‌هایی مثل براکی‌تراپی تخصص می‌گیرند.[۲۴] این نقش و مسئولیتِ متخصصان فیزیک پزشکی، توسط سازمان بهداشت جهانی نیز به رسمیت شناخته شده‌است.[۲۵] روش‌های دیگر همانند پرتودرمانی سرطان با لیزر[پانویس ۱۱] و یا روش‌های حرارتی[پانویس ۱۲] نیز گاهی در این شاخه بررسی می‌شوند.

پزشکی هسته‌ای[ویرایش]

فیزیک پزشکی هسته‌ای[پانویس ۱۳]: با مدالیته‌هایی نظیر اسپکت، پت اسکن، سامانه های ترکیبی همانند پت-سی‌تی و اسپکت-سی‌تی، و نیز روش‌های تصویرسازی مولکولی سرو کار دارد. در حقیقت این شاخه نیز زیرمجموعه‌ای از پرتوشناسی تشخیصی است؛ اما از آنجایی که مکانیزم تولید پرتو در این شیوه بر خلاف منشا فتوالکتریکی و عبوری، منشا نشر یا گسیلِ از داخل[پانویس ۱۴] دارد، این شاخه را اغلب جدا و متمایز از سایر مدالیتههای متعارف در پرتوشناسی دانسته‌اند.[۲۶]

وجه تمایز با مهندسی پزشکی[ویرایش]

از لحاظ علمی و آموزشی[ویرایش]

مرزهای مشخصی بین مهندسی پزشکی و فیزیک پزشکی نمی‌توان تعیین کرد و اغلب بین این دو (و نیز رشته‌های دیگر) طبیعتاً اشتراکات زیادی وجود دارد. اما شاید بتوان گفت که فیزیک پزشکی اساساً یک علم کاربرد در حرفه پزشکی است.[۲۷]

از یک دیدگاه می توان پژوهش و توسعه در مهندسی پزشکی را مسبب پیشرفت سریع تکنولوژی و افزایش روزافزون دستگاه‌های تخصصی در بیمارستان‌ها و کلینیک‌ها دانست. بطور مثال، متخصصین مهندس کسانی هستند که کدهای برنامه های نرم افزاری الگوریتمهای پویشگر ام آر آی را نوشته، مدارهای الکترونیکی قطعه ای از یک دستگاه ماموگرافی را طراحی کرده، و یا پژوهش در ساخت تجهیزات بهتر و پیشرفته تری برای سنجش گلوکز انجام می دهند. اما متخصص فیزیک پزشکی کسیست که کارایی همان الگوریتم جدید پویشگر ام آر آی را برای کاربرد معینی مثل مثلا تصویر برداشتن از دیواره های کرنری قلب[۲۸] می آزماید، یا تلاش برای یافتن روشی بهتر برای ماموگرافی سینه در هنگام پرتودرمانی[۲۹] (مثلا با کم و زیاد کردن انرژی یا جریان پرتوها و یا ابداع شیوه ای جدید) انجام می دهد، و یا سعی در بکارگیری تجهیزات جدید سنجش گلوکز برای پاسخ دادن به سوالات علمی در ماهیچه های بدن[۳۰] می کند.

به عبارت دیگر، در حالیکه تمرکز مهندسی پزشکی روی تکنیک، بهبودسازی، و فناوری خودِ تجهیزات پزشکی و تحقیقات مربوط به آن است،[۳۱] فیزیک پزشکی یک «دانش انتقالی»[پانویس ۱۵] و یک «حرفهٔ کاربردی»[پانویس ۱۶] محسوب می‌گردد.[۳۲] در واقع فیزیک پزشکی با استفاده از فناوری بدست آمده از مهندسی پزشکی، سعی در پاسخ گفتن به پرسش‌هایی دارد که محتاج درک همزمان عمیق‌تری از علم فیزیک و آناتومی و فیزیولوژی بدن انسان دارد. برای همین است که فیزیک پزشکی اغلب در زمره رشته های پایه پزشکی و در نتیجه از زیرشاخه های دانشکده های علوم پزشکی محسوب می گردد.

بطور نمونه، سوالاتی که در حیطه مطالعات فیزیک پزشکی می‌توان دید سوالاتی مثل این‌ها هستند:

این در حالیست که در مهندسی پزشکی، موضوعات نمونه بیشتر از قبیل مهندسی بافت، مهندسی سلول و مولکول، بیوانفورماتیک، فناوری نانو، و اعضای مصنوعی هستند.[۳۷]

از لحاظ اشتغال[ویرایش]

بر خلاف لحاظ علمی که در آن بین مهندسی پزشکی و فیریک پزشکی اشتراکات متعددی وجود دارد، در کشورهای پیشرفته از لحاظ اشتغالی بین این دو فرقهای مشخص و معینی وجود دارد. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا اشتغال در فیزیک پزشکی را حول سه محور تعریف کرده[۳۸]:

  1. خدمات بالینی در محیط های بیمارستانی و مراکز درمانی
  2. پژوهش
  3. آموزش و تدریس رزیدنت ها و نیروهای جدید

محور اول (خدمات بالینی) نوعی اشتغال است که فقط یک فیزکدان پزشکی قادر و (از لحاظ قانونی) مجاز به آن می‌باشد، و دیگر متخصصین رشته‌های دیگر (همانند مهندسین پزشکی و غیره) برای اشتغال در این حرفه نیاز به تحصیلات (دوره رزیدنسی) و مجوز ویژه (مثلا اخذ گواهینامه بورد رادیولوژی آمریکا) دارند، که به این موضوع در بخشهای آتی این مقاله به تفصیل اشاره شده است.

تاریخچه[ویرایش]

گوردون آیزاک، نخستین بیماری که توسط یک لیناک در ۱۹۵۷ برای رتینوبلاستوما معالجه گردید.[پانویس ۱۸]

تلاش های اولیه[ویرایش]

تاریخ پیوند بین فیزیک و پزشکی بسیار فراتر از تصور عام در زمان به عقب باز می گردد. در واقع فیزیک پزشکی بسته به اینکه چگونه تعریف شود بین ۱۰۰ تا ۵۰۰۰ سال قدمت دارد.[۳۹] قدیمی ترین نمونه از کاربرد فیزیک در پزشکی را می توان در پاپیروس موسوم به ادوین اسمیت [پانویس ۱۹] یافت.[۴۰] این سند که بین سنوات ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در مصر باستان نوشته شده شرحی است مبتنی بر چگونگی سوزاندن[پانویس ۲۰] یک دمل یا ابسه سینه با کمک حرارت. چندی بعد، پزشک معروف یونان باستان، بقراط حکیم، برای نخستین بار روشی را برای سنجش دمای بدن ابداع نمود که شباهت به روشهای ترموگرافی امروزی دارد، و از این لحاظ می توان این را کهنترین نمونه تصویربرداری تشخیصی در تاریخ محسوب کرد.[۴۱] همچنین میتوان از ابن هیثم نام برد که برای نخستین بار توصیفی صحیح با فیزیک نور از چگونگی کارکرد حس بینایی ارائه داد.

در قرن هجدهم میلادی لوئیجی گالوانی و آلساندرو ولتا نشان دادند که الکتریسیته منشا فعل و انفعالات ماهیچه ایست و بدین طریق علم الکتروفیزیولوژی را پابه گذاری کردند.[۴۲] سپس در سال ۱۸۲۵، نیل آرنوت[پانویس ۲۱]، پزشک حاذق اسکاتلندی، کتابی در دو جلد منتشر ساخت بنام عناصر فیزیک[پانویس ۲۲] که با ذکر مثال‌هایی از آناتومی و فیزیولوژی سعی در تبیین اصول علم فیزیک داشت.[۴۳] در سال ۱۸۵۶ آدولف فیک (۱۸۲۹-۱۹۰۱) نیز اثری منتشر ساخت بنام فیزیک پزشکی [پانویس ۲۳] که در آن از روشهای نوین سنجش در فیزیولوژی و نیز فیزیک شش ها و کاربرد ترمودینامیک در فعل و انفعالات بدن صحبت شده بود.[۴۴] در همین زمان بود که مایکل فاراده در بیمارستان سنت جرج در لندن دروسی را تدریس می کرد و در پاریس فیزیکدانهایی در مدارس علوم پزشکی به استخدام در آمدند.[۴۵]

سال‌های پایانی قرن نوزدهم سال‌های بسیار مهمی در تاریخ فیزیک پزشکی هستند. هانری بکرل نخست رادیواکتیویته را در دهه ۱۸۹۰ کشف کرد و به‌دنبال آن، با برداشته شدن اولین تصویر رادیوگرافِ اشعه ایکس از بدن انسان توسط ویلهلم رونتگن در سال ۱۸۹۶، دانش فیزیک پزشکی نوین به‌صورت امروزی متولد گردید. طولی نکشید که پیشرفت‌های پیر و ماری کوری در کشف رادیوم و دیگر عناصر پرتوده زبان‌زد خاص و عام محافل علمی شد. در همان زمان بود که نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی (در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی) چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت.[۴۶] و در همان سال بود که برای نخستین بار در تاریخ از تجهیزات رادیوگرافی در میدان جنگ و بطرز سیار استفاده گردید.[۴۷][۴۸][۴۹]

افرادی مانند پیر و ماری کوری با آن که از پایه گذاران علوم پرتوی هستند اما بطور رسمی اغلب در زمره متخصصین «فیزیک پزشکی» از آنان یاد نمی شود. همینطور افرادی همانند کلارنس دالی [پانویس ۲۴] (دستیار توماس ادیسون) و ویلیام کولیج [پانویس ۲۵] با آنکه در اختراع و تکامل تجهیزاتی همانند مولدهای اشعه ایکس نقش محوری داشتند، اما بیشتر بعنوان افرادی یاد میشوند که در این پهنه از دانش پرتوی صرفا نقش بازی کردند تا اینکه یک متخصص «فیزیک پزشکی» محسوب شوند. در واقع این افتخار اولیه را شاید بتوان به افرادی همچون سرگرد استنلی فیلیپس [پانویس ۲۶] داد که تا سال ۱۹۲۷ در بیمارستان سلطنتی سرطان لندن خدمت کرد.[۵۰] همینطور میتوان از سیدنی راس [پانویس ۲۷] نام برد که در سال ۱۹۱۳ میلادی برای نخستین بار رسما توسط یک بیمارستان [پانویس ۲۸] با عنوان فیزیکدان استخدام شد.[۵۱][۵۲] همو بود که برای نخستین بار در دستگاه پرتودرمانی رادیومی خود از یک کولیماتور بهره برد.[۵۳] دیگر پیشروان حرفه فیزیک پزشکی فرانک هاپوود [پانویس ۲۹] در بیمارستان سنت بارتولومیو [پانویس ۳۰] و نیز گیلبرت ستد [پانویس ۳۱] در بیمارستان گی [پانویس ۳۲] در انگلستان بود.[۵۴] در سال ۱۹۳۲ میلادی مجموعا ۱۲ «متخصص فیزیک پزشکی» در مراکز درمانی انگلیس در حال خدمت بودند.[۵۵] این تعداد با شروع جنگ جهانی دوم به ۳۵ تا ۴۰ نفر افزایش پیدا کرد.[۵۶]

مشخص نیست که چه کسی برای نخستین مرتبه در تاریخ از پرتوهای یونیزان برای مقاصد درمانی استفاده کرد، اما یکی از اولین کوششهای اینچنینی متعلق به سال ۱۸۹۶ است که ویکتور دسپن [پانویس ۳۳]بطور ناموفقی سعی در درمان سرطان معده با پرتوهای ایکس نمود.[۵۷] در آن زمان پرتوها دارای انرژی کافی نبودند و لذا پرتودرمانی را فقط برای غده های سطوحی امکان پذیر می نمودند. این وضعیت البته با ابداع تجهیزات ویژه ۲۰۰ کیلوولتی در سال ۱۹۲۲ میلادی دچار دگرگونی شد.[۵۸] در همان سال، یک جراح اتریشی بنام لئوپولد فرویند[۵۹] چگونگی درمان یک خال گوشتی توسط پرتوهای اشعه ایکس را برای نخستین بار به انجمن پزشکی وین نشان داد.[۶۰]

در سال ۱۹۰۱ میلادی نخستین گزارش از ابداع روش براکیتراپی در محافل علمی منتشر گردید.[۶۱] دوازده سال بعد و در سال ۱۹۱۳، یک فیزیکدان مجاری به‌نام جرج دِهِوِسی برای نخستین بار روش استفاده از تریسر در تصویربرداری را ابداع نمود. او ده سال بعد موفق شد روش خود را در گیاهان بکار گیرد.[۶۲] او بخاطر ابداع همین روش‌ها در سال ۱۹۴۳ برنده جایزه نوبل شیمی گردید.[۶۳] با شیوع یافتن اینگونه کاربردها بطور روزافزون، افرادی همانند رولف سیورت [پانویس ۳۴] به مسئله پایه ای و پر اهمیت استانداردسازی این روشها و سنجش این پرتوها پرداختند. واحد دز سیورت امروزه به افتخار او نامگذاری گردیده.

ورود پزشکی هسته ای[ویرایش]

اما اولین[۶۴] آزمایش استفاده از تزریق رادیوایزوتوپ در تصویربرداری از یک انسان، توسط هرمان بلومگارت[پانویس ۳۵] و سوماً وایس[پانویس ۳۶] از دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و به‌کمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت.[۶۵] دهه ۱۹۳۰ شاهد ساخت شتاب‌دهنده سیکلوترون توسط ارنست لورنس بود که منجر به ساخت و تکمیل سیستم‌های رادیوتراپی مدرن شد. با وجود تلاشهای فراوان، آزمایش‌های وایس و بلومگارت با رادون موفقیت آمیز نبودند، و این محققین آزمایشگاه ملی لارنس برکلی بودند که برای نخستین بار توانستند با موفقیت از یک رادیوایزوتوپ در محیطی بالینی بهره ببرند.[۶۶] آنها بکمک سیکلوترون معروف خود ایزوتوپ ید-۱۳۱ تولید کردند که برای پروژه های تیروئیدی بکار رفت. از همین ایزوتوپ مدت کوتاهی بعد برای سرطان تیروئید و پرکاری تیروئید استفاده گردید.[۶۷] [۶۸][۶۹]

یکی از نتایج پروژه منهتن در اواخر دهه ۱۹۴۰، دستیابی به قابلیت تولید رادیوایزوتوپ به میزان کافی برای کاربردهای پزشکی بود. در حالیکه جان لورنس[پانویس ۳۷]، برادر ارنست لورنس، مشغول تحقیق بر روی روش‌های درمانی به کمک رادیوایزوتوپ فسفر-۳۲ در دانشگاه برکلی بود،[۷۰] بندیکت کاسن[پانویس ۳۸] که یک فیزیکدان دیگر از نیویورک بود، اولین دستگاه اسکنِ خطی را در سال ۱۹۵۱ در دانشگاه یو سی ال ای اختراع نمود.[۶۴] دستگاه اختراعی وی از اوخر دهه ۵۰ میلادی تا اوایل دهه ۷۰ میلادی، لقب پراستفاده‌ترین ساختهٔ دست بشر در تصویربرداری از اندام داخلی بدن را یدک می‌کشید. از اینروست که برخی امروزه از کاسن بعنوان «پدر تصویربرداری بدن» نام می‌برند.[۷۱]

از سوی دیگر، در سال ۱۹۵۱، هارولد جانز کانادایی برای اولین بار از چشمه‌های کبالت-۶۰ برای مداوای بیماران استفاده کرد.[۷۲] این سیستم‌ها توسط لارس لکسل سوئدی تکامل پیدا کردند و بصورت چاقوی گامای امروزی در آمدند. اهمیت این سیستم‌ها در پزشکی نوین به حدی است که دولت کانادا به افتخار آنها یک تمبر یادبود در سال ۱۹۸۸ منتشر ساخت.[۷۳] هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد.[۷۴] علاوه‌براین استفاده از رادیوایزوتوپ تکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر[پانویس ۳۹] و رابرت بک[پانویس ۴۰] از دانشگاه شیکاگو[۷۵] باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی گردید.[۷۶]

در دهه ۷۰ میلادی، فناوری سیستم‌های پت اسکن توسط مایکل فلپس[پانویس ۴۱] در دانشگاه واشنگتن در سنت لوییس بکار گرفته شد.[۷۷] در همان دوره، دیوید کوهل[پانویس ۴۲] و گروه همراهش در دانشگاه یو سی ال ای توانستند دانش بکارگیری از اسپکت را به نمایش بگذارند.[۷۸]

پیدایش شیوه تصویربرداری نوین[ویرایش]

ماموگرافی به شیوه امروزی (بخصوص شیوه آزمایشی[پانویس ۴۳]) نخست در اواخر دهه ۱۹۵۰ در مرکز سرطان ام دی اندرسون دانشگاه تگزاس توسط باب ایگن[پانویس ۴۴] ابداع گردید. او از نوآوریهای خود همانند افزایش mA همزمان با کاهش kVp و نیز استفاده از فیلم تک-امولسیونی در مقاله ای در سال ۱۹۵۹ و سپس کتابی با عنوان «ماموگرافی» در سال ۱۹۶۴ پرده برداشت.[۷۹]

همزمان با تکامل مدالیته های پت و اسپکت در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی، سیستم‌های سی تی اسکن و ام آر آی نیز بسرعت در حال ترقی بودند، بطوریکه گودفری هاونسفیلد، آلن کورماک، پال لاتربور، و پیتر منسفیلد را برای تکمیل همین سیستم‌ها به دو جایزه نوبل (در سال‌های ۱۹۷۹ و ۲۰۰۳) نائل گردانیدند.[۸۰][۸۱] اداره پست آمریکا در سال ۱۹۹۹ با انتشار تمبری از یک تصویر ام آر آی از مغز، این پویشگرها را از «افتخارات قرن بیستم» نامید.[پانویس ۴۵] [۸۲]

در اواخر دهه ۹۰ میلادی و آغاز قرن جدید، ادغام سیستم‌های تصویری آناتومیکال-فیزیولوژیکی باعث ایجاد جهش بزرگ دیگری در این علم گردید. سیستم‌های پت-سی تی و اسپکت-سی تی را از این قسم می‌توان نام برد.[۸۳] سیستمهای پت-سی تی اول بار توسط دیوید تاونسند [پانویس ۴۶] که در آن زمان در دانشگاه ژنو اقامت داشت، و نیز رونالد نات [پانویس ۴۷] از شرکت CPS Innovations در شهر ناکسویل، تنسی پایه ریزی شدند. در سال ۱۹۹۸ نخستین سیستم آزمایشی برای ارزیابی بالینی توسط انستیتو ملی سرطان ایالات متحده آمریکا و در مرکز درمانی دانشگاه پیتسبورگ نصب گردید. در سال ۲۰۰۱ نخستین سیستم پت-سی تی وارد بازار گردید و سه سال بعد چیزی حدود ۴۰۰ دستگاه در سرتاسر جهان نصب گردیده شد.[۸۴]

در دهه نخست قرن جدید بود که در پرتودرمانی نیز تحولات مهمی بوقوع پیوست. در این میان می توان به روش‌های نوینی همانند پروتون‌درمانی اشاره کرد که رفته رفته در این سالیان در مراکز بالینی در اروپا و آمریکا فراگیر شدند.[۸۵][۸۶]

در ایران[ویرایش]

تصویر تمبری که به مناسبت هفته نهضت مبارزه با سرطان در دوره پهلوی منتشر شد، یک دستگاه شتابدهنده لیناک را نشان می‌دهد.

استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار یُد رادیواکتیو در سال ١٣٣٩ به وسیله یک شمارشگر گایگر در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام مالکوم کاتبرت نوکس[پانویس ۴۹] سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هسته‌ای در ایران ایفا کرد.[۸۷] با یاری وی، دکتر نظام مافی برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایه‌های پزشکی هسته‌ای را در ایران بنا نهاد.[۸۸] در سال ١٣۴۶، مرکز پزشکی هسته‌ای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی‌ترین مرکز پزشکی هسته‌ای کشور محسوب می‌شود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که به تدریج مجهزتر گردید.[۸۷]

از سوی دیگر سیستم‌های رادیوتراپی لیناک نخست در دهه ۱۳۵۰ در ایران فراگیر شدند و دیری نپایید که اولین راکتور هسته‌ای ایران که در دانشگاه تهران در امیرآباد توسط آمریکاییان ساخته شده بود، شروع به تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی نمود. نهایتاً در سال ۱۳۷۰ بود که انجمن فیزیک پزشکی ایران تشکیل شد و در سال ۱۹۹۳ ایران عضو سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی گشت.[۸۹] ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی ۹۳ عضو در این سازمان داشت.[۹۰] از زمان تاسیس این سازمان در ایران، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتوداروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشته‌است.[۹۱]

از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت این علم داشتند می‌توان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستم‌های اسپکت به‌همراه وی دیده می‌شود.[پانویس ۵۰][۹۲] جامعه پزشکی هسته‌ای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی گسترش در سیستم‌های پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزهٔ دِهِوِسی برای پیشبرد برجستهٔ پزشکی هسته‌ای است[پانویس ۵۱] را اهدا کرد.[۹۳]

آموزش فیزیک پزشکی[ویرایش]

در بیشتر کشورها از جمله ایران، رشته فیزیک پزشکی اغلب در مقطع کارشناسی ارشد به بالا ارائه می‌گردد. در اکثر کشورها نیز، برای کار کردن در این رشته، احتیاج به حداقل مدرک کارشناسی ارشد می‌باشد.[۹۴] در مقطع کارشناسی، وضع بطور کلی به گونهٔ دیگریست، و تمرکز آموزش بیشتر برای تربیت نیروهای تکنیسین می‌باشد.[۹۵] معمول تحصیلکردگان، تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک یا فیزیک کاربردی را بهترین رشته برای آماده‌سازی برای ورود به فیزیک پزشکی در مراحل کارشناسی ارشد به بالا می‌دانند.[۹۶]

دانشجویان این رشته معمولاً مجموعه‌ای از دروس پرتوشناسی، پرتودرمانی، پزشکی هسته‌ای، رادیوبیولوژی، و فیزیک بهداشت را در کمیت و کیفیت‌های متفاوت (بنا بر گرایش خود و قدرت و گرایش‌های موجود در آن مرکز یا دانشکده) فرا می‌گیرند.[پانویس ۵۲] مفاد و تعداد این دروس توسط سازمان‌های ذیربط در هر کشور تنظیم و تصویب می‌گردد.[پانویس ۵۳]

در ایران[ویرایش]

بیمارستان دکتر شریعتی یکی از مراکز فعال پزشکی هسته‌ای ایران است که دارای یک دستگاه پت اسکن می‌باشد.[۹۷]

پس از تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس «فیزیک طبی» در دانشکده علوم پزشکی توسط محمود مرشدزاده آغاز گردید. «آزمایشگاه فیزیک پزشکی» درسال ۱۳۱۹ توسط دکتر فرهاد تاسیس شد و بالاخره در سال ۱۳۴۵ آزمایشگاه فیزیک پزشکی از نظر اداری به گروه تبدیل و دکتر منوچهریان مدیریت گروه را عهده‌دار شدند.[۸]

امروزه در ایران، رشته فیزیک پزشکی رشته‌ای کمتر شناخته شده محسوب می‌گردد که هم اکنون در دانشگاه‌های زیر ارائه می‌گردد:[۹۸]

جدول-۱ دروس آزمون کارشناسی ارشد، تعداد سوال، ضرایب و درصد نمره اکتسابی توسط رتبه اول در آزمون سال ۱۳٨٧ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را نشان می‌دهد.

جدول ۱: مفاد آزمون ورودی کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی در ایران[۹۹]
نام درس تعداد سوال ضریب درصد
نمره اکتسابی
فیزیک عمومی ۴۰ ۲ ۵۷٫۵
فیزیک هسته‌ای و اتمی ۳۰ ۲ ۶۷٫۷۸
ریاضی ۲۰ ۳ ۶۷٫۵۶
فیزیولوژی ۵ ۲ ۵۳٫۳۳
آناتومی ۵ ۲ ۲۰
زبان انگلیسی ۲۰ ۲ ۴۵

رزیدنسی پزشکی هسته‌ای نیز در ۳ دانشگاه در ایران ارائه می‌گردد.[۱۰۰]

در خارج از ایران[ویرایش]

مرکز سرطان ام. دی. اندرسون دانشگاه تگزاس یکی از مراکز بالینی دانشگاهی برتر در فیزیک پزشکی در جهان است، که مورد تایید کمیسیون کمپپ می‌باشد. این دانشگاه نخستین مرکز بالینی سرطان جهان به روش پروتون‌درمانی را تاسیس نمود.[۱۰۱]

در کره جنوبی، ایرلند، ایالات متحده آمریکا و کانادا،[۱۰۲] دوره‌های آموزشی فیزیک پزشکی به سوی یک ساختار منسجم و مشترک پیش می‌روند. در این کشورها می‌توان با داشتن کارشناسی ارشد و یا دکترا مشغول به کار شد. هم‌اکنون در ۴ ایالت نیویورک، فلوریدا، هاوایی، و تگزاس، داشتن مدرک قبولی از سازمان بورد رادیولوژی آمریکا جهت کار در کلینیک برای متخصصین فیزیک پزشکی اجباری است.[۱۰۳] ایالات دیگری نیز در حال اتخاذ چنین سیاستی هستند[۱۰۴] و رفته رفته این سیاست آموزشی-اشتغالی در آینده در تمام آمریکا و کانادا عمومی خواهد شد.[۱۰۵][۱۰۶]

دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترای PhD[ویرایش]

در حال حاضر دانشگاه‌های متعددی در کشورهای پیشرفته رشته فیزیک پزشکی را در سطوح مقطع کارشناسی ارشد MMP[پانویس ۵۴] و MSc[پانویس ۵۵]، و نیز دکترای نوع PhD ارائه می‌دهند، و برنامه و شیوه درسی اغلب این دانشگاه‌ها مورد تایید کمپپ می‌باشند.

در حال حاضر، یکی از شروط قبولی امتحان بورد و اخذ گواهی اشتغال بورد رادیولوژی آمریکا (ABR)، داشتن مدرک (کارشناسی ارشد یا دکترا یا رزیدنسی) از دانشگاه یا موسسه ای خواهد بود که مورد تایید کمیسیون کمپپ است.[۱۰۴][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹] و در حال حاضر حدود ۷۰ دانشگاه در آمریکای شمالی، کره جنوبی و ایرلند مورد تایید این سازمان می‌باشند.[۱۱۰]

دورهٔ دکترای DMP[ویرایش]

بدلیل تغییرات پیش آمده در شروط ای بی آر، از سال ۲۰۰۸ تا کنون برخی دانشگاه‌ها (همانند مثلا دانشگاه وندربیلت) اقدام به تاسیس دوره‌های تخصصی ویژه بنام DMP نموده‌اند.[پانویس ۵۶][۱۱۱] دانشگاه فناوری تگزاس، مرکز علوم درمانی دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو، و دانشگاه ایالتی کلیولند، نیز تاسیس چنین دوره‌هایی را در آینده نزدیک در دست اقدام دارند.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴]

یک جلسه سمینار برای رزیدنت‌های پرتوشناسی در مرکز درمانی دانشگاه تگزاس. استنتِ پالماز[پانویس ۵۷]، که «یکی از مهمترین اختراعات پزشکی جهان» است،[۱۱۵] در گروه رادیولوژی این دانشگاه اختراع شد.[۱۱۶]

تفاوت دورهٔ DMP با دوره دکترای فیزیک پزشکی متداول (PhD) در این است که دورهٔ DMP همانند دوره‌های پزشکی در آمریکا دارای دو سال دروس نظری و دو سال کار عملی[پانویس ۵۸]، و اتمام دوره بدون نوشتن تز است.[۱۱۷] در حالیکه دوره‌های PhD احتیاج به تز، و اگر از دانشگاههای غیر کمپپی باشند، احتیاج به گذراندن دو سال رزیدنسی (پس از دکترا) برای دادن آزمون ای بی آر را دارند. برای فارغ التحصیلان DMP نیازی به این دو سال نیست.[۱۱۸] در عوض، دانشجویان دوره‌های DMP همانند دوره‌های PhD واجد شرایط کمک هزینه‌های تحصیلی[پانویس ۵۹] نخواهند بود و شهریه‌هایشان تماماً برعهده خودشان (یا منابع ثالث) است. در واقع DMP همانند دورهٔ پزشکی، تاکید بر فیزیک پزشکی بالینی (جهت کار در کلینیک‌ها و بیمارستان‌ها) خواهد داشت، در صورتیکه PhD بر روی پژوهش متمرکز خواهد بود.[۱۱۹] با اینحال بحث هنوز بر سر وجود نیاز چنین مدرکی کماکان ادامه دارد و بسیاری از شاغلین و کارشناسان با ایجاد این درجه مخالفند.[۱۲۰]

دوره رزیدنسی بعد از کارشناسی ارشد و دکترا[ویرایش]

دارندگان مدرک کارشنسی ارشد یا دکترای فیزیک یا رشتهٔ مربوطه‌ای از مهندسی[پانویس ۶۰]، و نیز آنهایی که کارشناسی ارشد یا دکترا از موسسه ای که مورد تایید کمپپ نیست را دارند دوره سه سالهٔ تخصص رزیدنسی فیزیک پزشکی را بایست بگذرانند.[۱۲۱] در غیر اینصورت واجد شرایط بورد ABR نخواهند بود. مدت رزیدنسی برای آنهایی که از موسسه مورد تایید کمپپ کارشناسی ارشد یا دکترا گرفته اند بجای سه سال دو سال است. به هر حال همه راهها به آزمون ABR ختم میشود، و از سال ۲۰۱۲ تا کنون شرط دادن آزمون بورد رادیولوژی آمریکا، دانش‌آموخته بودن از یک موسسه کمپپ (بخصوص رزیدنسی) بوده است.[۱۲۲]

جنبهٔ اشتغالی[ویرایش]

یک فیزیکدان پزشکی در حال آزمایش با یک دستگاه فلوئوروسکوپ از نوع mini C-arm جهت استفاده در یک کلینیک ارتوپدی. برخی فیزیکدان‌های پزشکی در محیط‌های تشعشعی کار می‌کنند. شش‌ضلعیِ کوچکِ روی یقه‌لباس این فرد یک آشکارساز از نوع دزیمتر تی‌ال‌دی می‌باشد.

از دیدگاه سازمان بین‌المللی کار حرفهٔ فیزیک پزشکی از مشاغل شناخته شده‌است که تا سال ۲۰۰۹ در هیچ‌یک از دسته‌بندی‌های شغلی (ISCO CODE) قرار نگرفته بود.[۱۲۳] افرادی که در رشته فیزیک پزشکی (در کشورهای غربی) تحصیلات و دوره‌های آکادمیک را می‌بینند، معمولاً جذب یکی از (یا بیشتر) سه گونه زمینه‌های شغلی می‌شوند:

۱- مشاوره و خدمات سرویس‌دهی[پانویس ۶۱]
۲- پژوهش و توسعه فناوری بهمراه تدریس و آموزش در دانشگاه‌ها[پانویس ۶۲]
۳- فیزیکدان پزشکی بالینی[پانویس ۶۳]

جدول-۲ طیف گسترده تری از انواع فرصت‌های شغلی ممکن در رشته‌های فیزیک پزشکی را بر پایه تعاریف انجمن فیزیک پزشکی آمریکا گروه‌بندی می‌کند. اما در زیر به این سه گرایش عمده از نظر شغلی در فیزیک پزشکی پرداخته شده است.

اغلب شاغلین در بیش از یک نوع گرایش از سه گرایش ذکر شده در بالا فرصت شغلی می‌یابند. در برخی اوقات نیز شاغلین این رشته جذب صنعت و حتی پست‌های مدیریتی و اجرایی می‌شوند. مثلا گاهی برخی دانش آموختگان این رشته می‌توانند پژوهشگر و نویسنده دنباله‌های پالسی دستگاه‌های ام آر آی در یک شرکت تحقیقاتی-تولیداتی[پانویس ۶۴] شوند. از این لحاظ، فیزیکدانان پزشکی تشابه به مهندسین پزشکی دارند. ضمنا قابل ذکر است که تکنولوژیست‌های رادیولوژی و رادیوتراپی در اغلب کشورهای جهان دارای مدرک و رشته جدا می باشند، هر چند که دروسشان اغلب همان دروس فیزیک پزشکی اما در سطوح مبتدیست.[پانویس ۶۵]

در نهایت اکثر دانش آموختگان این رشته، اغلب به پست‌های ترکیبی دست می‌یابند. یعنی مثلاً هم مشغول کارهای بالینی میشوند (کنترل کیفیت تجهیزات در یک بیمارستان) و هم وظایف دانشگاهی دارند (از قبیل تدریس و تربیت نیروهای جوان اعم از دانشجویان دکتری و رزیدنت)، و هم پژوهش‌های علمی انجام می دهند، و یا حتی گاهی مشاور یک شرکت تجهیزات پزشکی مرتبط (مثلا در ساخت فانتوم‌های جدید) می‌شوند.[۱۲۴] اما به هر حال آنچه که مسلم است این است که فرصت‌های شغلی در این رشته به همان مقداری که خود رشته فیزیک پزشکی اقسام و شاخه دارد، متفاوت و امکان پذیر است.[۱۲۵]

۱- اشتغال در شرکتهای خدماتی[ویرایش]

در کشورهای غربی بسیاری از فارغ التحصیلان و یا شاغلین رشته فیزیک پزشکی اغلب اقدام به تاسیس و یا به استخدام شرکتهایی در می آیند که به شرکتهای خدماتی و مشاوره فیزیک پزشکی معروفند[پانویس ۶۶]. این شرکتها کارشان آزمودن و کنترل کیفیت سالیانه دستگاههای موسسات بیمارستانی و کلینیکهای خصوصی بصورت حق الزحمه ای (دریافت مزد به ازای مقدار ساعت کار) می باشد. اغلب شاغلین این رشته آزمون ABR را گذرانده اند و گاهی نیز در نقش مشاور بطور موقت در یک بیمارستان نیز انجام وظیفه میکنند تا بلکه بیمارستان مذکور بتواند از سازمانهای بهداشت ایالت و یا سازمانهای فدرال آمریکا مجوز فعالیت دریافت و یا تمدید مجوز کند.[پانویس ۶۷]

۲- اشتغال در آکادیمیا[ویرایش]

پس از گذرانیدن دوره‌های آموزشی، متخصصین فیزیک پزشکی می‌توانند در زمینه‌های متفاوتی در آکادیمیا مشغول به کار شوند که بستگی به فرصت‌های ارائه شده در دانشگاه محل تحصیل و توانایی‌های علمی و عملی خود فرد دارد.[۱۲۶] شاغلین این گرایش در دانشگاهها و یا موسسات پژوهشی خصوصی و دولتی بصورت پژوهشگر یا استاد دانشگاه اشتغال می‌یابند.[پانویس ۶۸]

۳- اشتغال در محیطهای بالینی[ویرایش]

کار شاغلین این گرایش همانند کار فیزیکدانهای پزشکی در شرکتهای خدماتی است با این تفاوت که در اینجا فیزیکدان پزشکی بطور دائم در استخدام (و حقوق بگیر) یک بیمارستان و مراکز درمان وابسته به آن قرار دارد. به این فرد «فیزیکدان پزشکی بالینی» گویند.[پانویس ۶۹] وظایف شخص فیزیکدان پزشکی بالینی توسط انجمن فیزیک پزشکی آمریکا بخوبی تعریف گردیده.[۱۲۷]

این افراد میتوانند مثلاً مسئول کنترل کیفیت دستگاه‌های پرتو درمانی در یک کلینیک مبارزه با سرطان یا بیمارستان باشند،[پانویس ۷۰] که در اینصورت مثلا به محاسبات دز جذبی و دز معادل و شکل پرتوهای رادیوتراپی برای درمان معضلات سرطانی می‌پردازند.[۱۲۸] برخی دیگر ممکن است به کنترل کیفی عملکرد مدالیته‌های (دستگاه‌های) پرتوی یا تصویری بر طبق موازین فنی قانونی[پانویس ۷۱] بپردازند[پانویس ۷۲] و در درمانگاه‌ها جذب می‌شوند.[۲۳] لیکن فیریکدان پزشکی بالینی اغلب با پزشکان بخش خود رابطه نزدیکی دارد. مثلا با رادیوآنکولوژیست در رابطه با دزیمتری بیمار و طرحهای پرتودهی به بیمار[پانویس ۷۳] همکاری و مشاوره می‌کند. برخی از این افراد هم ممکن است همزمان بعنوان هیئت علمی پاره وقت در اینگونه مراکز مشغول تدریس نیز باشند.

جدول ۲: تعاریف انواع اشتغال فیزیک پزشکی بر طبق گروه‌بندی انجمن فیزیک پزشکی آمریکا[۱۲۹]
انواع اشتغال انواع موسسه استخدامی انواع شاخه
عمدتاً بالینی
[پانویس ۷۴]
بیمارستان‌ها و مراکز درمان خصوصی
(مثال)
آنکولوژی پرتوی
عمدتاً آکادمیک
[پانویس ۷۵]
بیمارستان‌ها و مراکز درمان دولتی
(همانند مراکز وی ای)
رادیولوژی تشخیصی
عمدتاً اجرایی
[پانویس ۷۶]
بیمارستان‌ها و مراکز درمان دانشگاهی
(مثال)
پزشکی هسته‌ای
عمدتاً دولتی و قانونگزاری
(مثلا در ان آر سی)[پانویس ۷۷]
آموزش عالی
(بعنوان هیئت علمی تمام وقت)
محافظت از پرتو
عمدتاً تحقیقات و توسعه
[پانویس ۷۸]
سازمان‌های دولتی غیر بیمارستانی[پانویس ۷۹]
گروه‌های خدماتی بخش خصوصی
[پانویس ۸۰]
گروه‌های طبابت خصوصی
[پانویس ۸۱]
بخش صنعت و تجارت
(همانند شرکت‌های زیمنس و غیره)
مراکز سرطانی
(مثال)

آمار و ارقام[ویرایش]

تخمین زده می‌شود که در جهان، نزدیک به ۱۸۰۰۰ نفر[پانویس ۸۲] در حرفه فیزیک پزشکی مشغول به کار هستند.[۱۳۰] در آمریکا در سال ۲۰۰۶، ۷۸٪ متخصصین فیزیک پزشکی در گرایش رادیوتراپی قرار داشتند، در حالیکه این رقم برای گرایش تصویربرداری ۱۶٪، برای پزشکی هسته‌ای ۳٪ و برای فیزیک بهداشت و محفاظت ۲٪ بود.[۱۳۱] این میزان برای گرایش رادیوتراپی در سال ۲۰۰۹ به ۷۷٪ کاهش یافت.[۱۳۲]

همچنین ۷۸٪ آنها در محیط‌های بالینی (بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها، و غیره)، ۹٪ در محیط‌های آکادمیک (پست‌های دانشگاهی)، و ۴٪ تحقیقات (موسسات پژوهشی و دانشگاه‌ها) قرار داشتند.[۱۳۳]

جدول ۳: میانگین درآمد متخصصین فیزیک پزشکی بر طبق پرسشنامهٔ
انجمن فیزیک پزشکی آمریکا از شاغلین آمریکا و کانادا در سال ۲۰۰۹[۱۳۴]
مدرک تحصیلی قبولی در آزمون
بورد ای بی آر
درآمد سالیانه
(دلار آمریکا)
کارشناسی ارشد خیر ۱۱۸۰۰۰
کارشناسی ارشد بلی ۱۷۲۰۰۰
دکترا خیر ۱۳۰۰۰۰
دکترا بلی ۱۸۴۰۰۰

اشتغال زنان[ویرایش]

بر خلاف رشته های متداول فیزیک و مهندسی که اغلب بطور سنتی در حیطه علاقه مردان بوده است، رشته فیزیک پزشکی رشته ای بسیار فعال برای زنان بوده است که در این باب مشاهیر برجسته زن زیادی در فیزیک پزشکی را می توان نام برد.

نشریات[ویرایش]

نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت.[۱۳۵] امروزه نشریات بیشماری در طیفهای گوناگون رشته فیزیک پزشکی را پوشش می دهند. جدول زیر برخی از ژورنال‌های معاصر و پرتیراژ فیزیک پزشکی و ناشر آنها را نمایش می دهد.

جدول ۴: برخی از ژورنال‌های گوناگون نشریات فیزیک پزشکی و ناشر آنها[۱۳۶]
پژوهشی
Arrow-U.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-D.svg
بالینی
کشور سازمان ناشر نشریه
آمریکا American Association of Physicists in Medicine
(AAPM)
Medical Physics
انگلیس Institude of Physics
(IOP)
Physics in Medicine and Biology
آمریکا American College of Medical Physics
(ACMP)
Journal of Applied Clinical Medical Physics
آمریکا American Society for Radiation Oncology
(ASTRO)
International Journal of Radiation Oncology Biology Physics
آمریکای شمالی Radiological Society of North America
(RSNA)
Radiology

در ایران[ویرایش]

در ایران، مجله فیزیک پزشکی ایران که از سال ۱۹۹۳ و در ابتدا تنها با زبان فارسی شروع به فعالیت رسمی نمود[۱۳۷] در کنار مجلات پرتو پژوه IJRR که از سال ۲۰۰۷ شروع به فعالیت کرده[۱۳۸] و مجله علمی-پژوهشی فیزیک پزشکی ایران که از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز نموده‌است،[۱۳۹] مهمترین نشریات ادواری این رشته محسوب می‌گردند.

در دیگر نقاط جهان[ویرایش]

در دیگر نقاط جهان، نشریات متفاوت و متنوعی وجود دارند. در اینکه نشریات مربوط به مباحث فیزیک پزشکی دقیقاً چه شاخه‌هایی و چه مخاطبینی را مد نظر دارند تفاوت‌های بسیاری دیده می‌شود. به‌طور نمونه برخی نشریات تاکید بر روی جنبه‌های بالینی مفاهیم فیزیک پزشکی دارند. از جمله ژورنال «رادیولوژی» چاپ جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که از سال ۱۹۲۳ منتشر می‌شود[۱۴۰] که می‌تواند مهمترین نشریه از این قسم باشد. برخی دیگر از نشریات صرفاً تاکید روی جنبه‌های آکادمیک و پایه پزشکی این شاخه‌ها دارند. مهمترین نشریات تخصصی از این نوع را شاید بتوان مدیکال فیزیکس چاپ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا دانست. همچنین برخی نشریات دیگر، مدیران صنایع و بیمارستان‌ها، و نیز سیاستگزاران را مد نظر دارند. نشریه رادیولوژی تودی[پانویس ۸۳] چاپ سازمان ACR یک نمونه از این نوع است.[۱۴۱] و باز برخی ژورنال‌ها هستند که فقط آنلاین منتشر شده و نسخه چاپی ندارند. نشریه تخصصی فیزیک پزشکی بالینی[پانویس ۸۴] که از سال ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز نموده‌است.[۱۴۲] نمونه خوبی از این قسم نشریات است. آثار محققین ایرانی در اغلب این نشریات دیده می‌شود.

از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله، معمولاً رتبه‌بندی نشریات معروف فیزیک پزشکی در شاخه‌ای با عنوان «radiology, nuclear medicine and medical imaging» صورت می‌پذیرد. در سال ۲۰۰۸ و براساس این شاخص، ۱۰ نشریه‌ای که بیشترین امتیاز را کسب نمودند و جایگاه‌های نخست را به خود اختصاص داده بودند عبارت بودند از:[۱۴۳]

جدول ۵: رتبه‌بندی نشریات فیزیک پزشکی جهان

رتبه نشریه
از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله
نام نشریه لینک نشریه
۱ Human Brain Mapping [۷]
۲ Journal of Nuclear Medicine [۸]
۳ Radiology [۹]
۴ Neuroimage [۱۰]
۵ Seminars in Nuclear Medicine [۱۱]
۶ International Journal of Radiation Oncology [۱۲]
۷ Investigative Radiology [۱۳]
۸ European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging [۱۴]
۹ Radiotherapy & Oncology [۱۵]
۱۰ Seminars in Radiation Oncology [۱۶]

سازمان‌ها و انجمن ها[ویرایش]

نخستین انجمن فیزیک پزشکی در تاریخ در سال ۱۸۹۷ بنام جامعه رونتگن[پانویس ۸۵] در لندن تشکیل گردید. این انجمن هم از پزشک ها و هم از فیزیکدانها در یک سطح عضو می پذیرفت.[۱۴۴] امروزه این انجمن موسسه پرتوشناسی بریتانیا[پانویس ۸۶] نام دارد. لیکن در سطوح جهانی موسسات گسترده و فراوان دیگری نیز در حال فعالیت میباشند. برخی همانند سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی در سطح بین المللی فعالند و برخی دیگر همانند انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سطح یک کشور فعالیت دارند. بزرگترین این انجمن ها از نظر مشارکت متخصصین جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که هر ساله بزرگترین گردهمایی پرتوشناسی در جهان[۱۴۵] را در شهر شیکاگو در ماه نوامبر برگزار می‌کند. در گردهمایی سال ۲۰۰۸ بطور مثال، ۵۶۰۰۰ متخصص شرکت کردند.[۱۴۶]

از سوی دیگر برخی سازمانها همانند موسسه ملی تصویربرداری زیست‌پزشکی موسساتی دولتی اند و برخی دیگر همانند اسپای با بخش خصوصی ارتباط مستقیم دارند.

اما در ایران نیز انجمن فیزیک پزشکی ایران از سال ۱۳۷۰ تا کنون مسئولیت همگرایی متخصصین علوم و فنون فیزیک پزشکی را بر عهده داشته است.

نگارخانه[ویرایش]

نگارخانه
شماتیک یک دستگاه CT که در آن از ۱۰۰۰ تا ۴۰۰۰ آشکارساز استفاده شده  
خطوط ایزودز[پانویس ۸۷] یک شوانوما برای پرتودهی با چاقوی گاما  
نصب یک قاب سر برای تشعشع‌دهی به روش توموتراپی  
تصویر فراصوتی داخل شریانی (معروف به IVUS). ناحیه سبز پلاک‌های فیبری-چربی را نشان می‌دهد.  
تصویر اف ام آر آی. اینگونه تصاویر بکمک تبدیلات فوریه تشکیل می‌شوند  
ماده حاجب باریومی برای تصویربرداری از روده  

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. Internal radiation therapy
  2. Image Guided Therapy
  3. Diagnostic Radiologic Physics
  4. accreditation
  5. treatment planing
  6. Health Physics
  7. Shielding calculations
  8. Radiation Therapy Physics
  9. Quality Control and Accreditation
  10. Radiation Oncology
  11. photodynamic therapy یا PDT
  12. Radiofrequency ablation
  13. Nuclear Medicine Physics
  14. در مدالیته‌های متعارف، اغلب از پرتو و امواج بصورت external transmission استفاده می‌شود، حال آنکه در مدالیته‌های پزشکی هسته‌ای، از in vivo emission بهره‌برداری می‌شود. سیستم‌های پت-سی‌تی یا اسپکت-سی‌تی هر دو را دارند.
  15. ترجمهٔ Translational Science. برای تعریف دقیق این واژه به این و این وبگاه مراجعه کنید. برای پژوهش‌های translational science حتی جوایزی نیز اعطا می‌گردد.
  16. Applied Profession
  17. contrast resolution
  18. تصویر متعلق به موسسه ملی سرطان آمریکا می‌باشد.
  19. Edwin Smith Surgical Papyrus
  20. cauterize
  21. Neil Arnott
  22. Elements of Physics
  23. Medizinische Physik
  24. Clarence Dally (1865-1904)
  25. William Coolidge (1873-1975)
  26. Major Charles Edmund Stanley Phillips (1871-1945)
  27. Sidney Russ (1879-1963)
  28. London Middlesex Hospital
  29. Frank Hopwood (1884-1954)
  30. St. Bartholomew's Hospital, London
  31. Gilbert Stead (1888-1979)
  32. Guy's Hospital, London
  33. Victor Despeignes (1866-1937)
  34. Rolf Sievert (1896-1966)
  35. Herrmann L. Blumgart
  36. Soma Weiss
  37. John H. Lawrence
  38. Benedict Cassen
  39. Paul Harper
  40. Robert Beck
  41. Michael Phelps
  42. David Kuhl
  43. Screening mammography
  44. Bob Egan
  45. نام سری تمبر:
    Celebrate The Century. 1970s
    توضیحات بر روی کاتالوگ منتشره این سری تمبرها:
    «Stamp series that comemmorates the most significant people, events, and accomplishments of the 20th century»
    لینک رسمی سری
  46. David Townsend
  47. Ronald Nutt
  48. در آن زمان نه بیمار و نه پزشک از تشعشعات این طرز معاینه نشان داده شده در تصویر ایمن نبودند، چرا که در آن زمان خواص پرتودهی بخوبی شناخته نشده بود.
  49. Malcolm Cuthbert Nokes
  50. اسامی کامل تیم متخصص همراه دیوید کوهل عبارت بودند از: Roy Q. Edwards - Anthony R. Ricci - Robert J. Yacob - Thomas J. Mich - Abass Alavi
  51. The 2004 de Hevesy Award for Outstanding Contributions to Nuclear Medicine
  52. برای نمونه، توجه شود به دروس اجباری و انتخابی دوره دکترا فیزیک پزشکی در مرکز علوم درمانی دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو
  53. بطور مثال، دروس اجباری برای accreditation دوره‌های آموزشی فیزیک پزشکی آمریکا در گزارش ۱۹۷ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا قید گردیده‌است. همینطور برای accreditation دوره‌های رزیدنسی فیزیک پزشکی، گزارش ۹۰ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا راهنمای موسسات و مراکز آموزش عالی می‌باشد.
  54. Master of Medial Physics
  55. Master of Science in Medial Physics
  56. Doctorate of Medical Physics
  57. Palmaz-Schatz stent در سال ۱۹۹۴ مورد تایید اف دی ای قرار گرفت.
  58. clinical rotation
  59. Teaching or Research assistantships
  60. مثل مهندسی هسته‌ای یا برق یا مهندسی پزشکی
  61. Private Consulting Practice Medical Physicist
  62. Academic Medical Physicist
  63. Clinical Medical Physicist
  64. همانند توشیبا، جنرال الکتریک، فیلیپس، هیتاچی، زیمنس، واریان مدیکال سیستمز، یا الکتا، که صاحبنامان این صنعت می‌باشند.
  65. کار عکسبرداری بطور مثال برعهده تکنولوژیست رادیولوژی بیمارستان است نه فیزیکدان پزشکی. مشابها٬ فیزیکدان پزشکی در نقش مسئول امور حفاظت از پرتو هم میتواند مشغول به کار شود. اما اغلب، مسئولیت حفاظت پرتوی با متخصصین رشته فیزیک بهداشت است، که آن نیز قوانین و امتحان ویژه بُرد خود را دارد.
  66. Private Consulting Practices
  67. بطور نمونه این شرکت نزدیک به ۱۰ فیزیکدان پزشکی در استخدام دارد که تقریبا همگی آنها مجوز ABR دارند. همین یک شرکت تقریبا تمام بیمارستانهای منطقه جنوب تگزاس را پوشش میدهد. برخی شرکتها به حدی گسترده اند که حتی برای مراکز درمانی کشورهای دیگر نیز خدمات ارائه میدهند. بطور نمونه این شرکت بیمارستانهای کشورهای دریای کارائیب را پوشش میدهد. گاهی یک شرکت ممکن است فقط روی شاخه رادیوتراپی خدمات ارائه دهد (همانند این شرکت) و گاهی نیز بر عکس تمرکزشان روی دستگاههای تصویریست (مثل این شرکت). به هر حال میتوان گفت که خدمات فیزیک پزشکی مبدل به صنعتی پر رونق در کشورهای غربی گردیده.
  68. موسسه تحقیقات سرطان اطفال گریهی یک نمونه از این محیط‌های کار است.
  69. Clinical Medical Physicist
  70. که در اینصورت (در آمریکا و کانادا) نیاز به اخذ گواهینامه ای بی آر خواهند داشت.
  71. مثلا همانند استانداردهای قانونی TG-21 و TG-51 که در آمریکا بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرند
  72. مثلاً مسئول کنترل کیفیت و کالیبراسیون دستگاه‌های سی تی اسکن و ماموگرافی
  73. treatment planning
  74. Primarily Clinical
  75. Primarily Academic
  76. Primarily Administrative
  77. Primarily Regulatory
  78. Primarily Project Research, Development & Management
  79. مثلا در بخش تجهیزات پرتوی سازمان اف دی ای: [۱]
  80. Medical Physics Service Group که کارهای خدماتی برای مراکز درمانی انجام می‌دهند. و این‌هم یک نمونه از این قبیل شرکت‌ها
  81. Medical (physician's) Group
  82. تخمین سال ۲۰۱۰ سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی
  83. Radiology Today
  84. Journal of Applied Clinical Medical Physics
  85. "The Rontgen Society"
  86. "British Institute of Radiology"
  87. isodose

منابع[ویرایش]

  1. NYS Medical Physics
  2. Zoi Kolitsi. «The Future Role Of Medical Physics In Clinical Medicine». در Towards a European framework for education and training in medical physics and biomedical engineering. ویرایش Volume 82 of Studies in health technology and informatics. چاپ اول. آمستردام: IOS Press، ۲۰۰۱. ۱۵۴. شابک ‎۵۸۶۰۳۱۵۱۱. 
  3. Martin Hollins. «Introduction». در Bath Advanced Science: Medical physics. University of Bath. چاپ دوم. چلتنهام: Nelson Thornes، ۲۰۰۱. x-xiii. ISBN 0-17-448253-1. 
  4. A call for recognition of the medical physics profession. Ahmed Meghzifene. The Lancet. Vol.379. April 21, 2012. pp.1464-1465.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «What is Medical Physics»(انگلیسی)‎. وب‌گاه فیزیک‌دانان پزشکی کانادا. Canadian Organization Of Medical Physicists، ۱۰ نوامبر ۲۰۰۹. About Medical Physics. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۵ مه ۲۰۱۰. 
  6. «Positron cites market report valuing molecular imaging market at $5 billion»(انگلیسی)‎. موسسه فیزیک انگلیس [۲]، ۲۹ مارس ۲۰۱۰. Newsfeed article. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۳ اوت ۲۰۱۰. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «What Is Medical Physics?»(انگلیسی)‎. مرکز تحقیقات فیزیک پزشکی دانشگاه دوک. خوش آمدگویی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «تاریخچه گروه آموزشی فیزیک پزشکی». دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران. تاریخچه. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۰. 
  9. Teresa Eudaldo & Kjeld Olsen. «The Present Status of Medical Physics Education and Training in Europe». وب‌گاه فدراسیون سازمان‌های فیزیک پزشکی اروپا. EFOMP. ۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  10. By Aminollah Sabzevari. «Women In Medical Physics»(انگلیسی)‎. وب‌گاه فصلنامه خلاقان علم، ۲۰۰۹. ۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۱۰. 
  11. «Prof. Azam Niroomand‑Rad receives MSU Award»(انگلیسی)‎. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا، اوت ۲۰۱۰. pp.42-AAPM Newsletter. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. «She worked with the International Labor Organization (ILO) in Geneva to have the field of medical physics be recognized in 2008» 
  12. Ralph Christensen. «Radiological Medical Physics»(انگلیسی)‎. وب‌گاه دانشکده پزشکی دانشگاه کنتاکی[۳]. ۶ نوامبر ۲۰۰۸. Education. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۱۰. 
  13. Martin Hollins. «Introduction». در Bath Advanced Science Medical physics. ویرایش دوم. چلتنهام: Nelson Thornes، ۲۰۰۱. ۱۹-۱۶. ISBN 0-17-448253-1. 
  14. «Medical Physics Graduate Program»(انگلیسی)‎. وبگاه دانشکده داروسازی و پزشکی. دانشگاه پردیو، ۸ آوریل ۲۰۱۰. آموزشی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۱۰. 
  15. A call for recognition of the medical physics profession. Ahmed Meghzifene. The Lancet. Vol.379. April 21, 2012. pp.1464-1465.
  16. «Master of Medical Physics»(انگلیسی)‎. دانشگاه پنسیلوانیا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱۱ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  17. «Definition of a Qualified Medical Physicist»(انگلیسی)‎. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا. Medical Physicist. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  18. J.T. Bushberg، J.A. Seibert، EM Leidholdt، J.M. Boone. The Essential Physics of Medical Imaging. Tony DeGeorge. ویرایش دوم. فیلادلفیا: Lippincot Williams & Wilkins، ۲۰۰۲. ISBN 0-683-30118-7. 
  19. Peter Jenkins. «Diagnostic Medical Physics». وب‌گاه دانشکده پزشکی دانشگاه یوتا[۴]. Department of Radiology. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  20. «Definition of Medical physics»(انگلیسی)‎. وب‌گاه شبکه پزشکی. ۱۷ اکتبر ۲۰۰۴. medterms medical dictionary m. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  21. «Power Reactor Health Physicists»(انگلیسی)‎. [جامعه فیزیک سلامت، ۱۸ دسامبر ۲۰۰۹. Careers in Health Physics. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. «A power reactor health physicist is responsible for all phases of radiation protection at a reactor site.» 
  22. Faiz M. Khan. «Quality Assurance». در The Physics of Radiation Therapy. ویرایش چهارم. فیلادلفیا: Lippincott Williams & Wilkins، ۲۰۰۴. ISBN 978-0-7817-8856-4. 
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «Medical Physics and Radiation Therapy». وب‌گاه مرکز آموزش پزشکی دانشگاه جانز هاپکینز [۵]. دانشگاه جانز هاپکینز. Medical Physics. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  24. موسسه فیزیک آمریکا. «The Role Of A Physicist In Radiation Oncology». انجمن فیزیک پزشکی آمریکا، ۱۹۹۳. گزارش‌ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  25. «Radiotherapy Risk Profile»(انگلیسی)‎. بروشور رسمی پروژه ایمنی بیمار. سازمان بهداشت جهانی، ۲۰۰۸. ۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  26. Paul E. Christian, Donald R. Bernier, James K. Langan. Nuclear medicine and PET:technology and techniques. ویرایش پنجم. چاپ اول. سنت‌لوئیس: انتشارات ماسبی زیر نظر الزویر، ۲۰۰۴. ISBN 0-323-01964-1. 
  27. Laurie M. Brown & Abraham Pais & A. B. Pippard. «chronogical evolution of the many branches of the field». در Twentieth century physics Volume 3. چاپ اول. نیویورک: CRC Press، ۱۹۹۵. ۱۸۵۵. ISBN 0-7503-0310-7. 
  28. Cardiac volumetry. Comparison of echoplanar an... [Invest Radiol. 1994] - PubMed - NCBI
  29. Breast Imaging for Interventional Pathol... [Arch Pathol Lab Med. 2012] - PubMed - NCBI
  30. A novel 13C NMR method to assess intracellular ... [Am J Physiol. 1998] - PubMed - NCBI
  31. Faustina Hwang & Barbara Oakley & Kris Ropella. «Designing a Career in Biomedical Engineering». انجمن مهندسان برق و الکترونیک در پزشکی و زیست‌شناسی، ۲۰۰۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. 
  32. «Medical Physics:Exciting Science and Rewarding Profession». متن سخنرانی Ervin B. Podgorsak، رئیس سابق مرکز فیزیک پزشکی دانشگاه مک‌گیل در چهارمین گردهمایی بین‌المللی سازمان AISCMP در اسلوونی، ۲۲ مه ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  33. Nima Kasraie and G Clarke. «Assessing the Magnetic Resonance Imaging Performance of Gadolinium‐Hyaluronic Acid Polymer Contrast Agents in Phosphate Buffered Saline». ژورنال فیزیک پزشکی. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا، دسامبر ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ اوت ۲۰۱۰. 
  34. Wiley-Liss. «Imaging Brain Function in Humans at 7 Tesla». انجمن ماکس پلانک. ژورنال تشدید مغناطیسی در پزشکی، ۲۰۰۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  35. «Anti Proton therapy». مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیت‌سونیان. الزویر، فوریه ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  36. Nima Kasraie and G Clarke. «Characterizing atherosclerotic plaque with computed tomography: a contrast-detail study». Proc. SPIE 8318, 83181M (2012); http://dx.doi.org/10.1117/12.911789. اسپای، فوریه ۲۰۱۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۲. 
  37. «International Journal of Medical Engineering and Informatics»(انگلیسی)‎. InderScience Publishers. ۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۰. 
  38. AAPM - What do Medical Physicists Do?
  39. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  40. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  41. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  42. Porter R. The Greatest Benefit to mankind. A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present. London. Harper Collins. 1997.
  43. Laurie M. Brown & Abraham Pais & A. B. Pippard. «Medical Physics». در Twentieth century physics Volume 3. چاپ اول. نیویورک: Institute of Physics Press، ۱۹۹۵. صص ۱۸۵۷-۱۸۵۶. ISBN 0-7503-0310-7. 
  44. Anonymous. Adolph Fick. (1829-1901). mathematician, physicist, physiologist. JAMA. 1967. 202, pp.126-127
  45. Duck F. Nineteenth Century Medical Physics. Scope. 1994. 3. pp.32-35
  46. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  47. Mould R. A century of x-rays and radioactivity in medicine. Bristol: IOP Publishing, 1993.
  48. Mould R. A century of x-rays and radioactivity in medicine. Bristol: IOP Publishing, 1993.
  49. Robison RF. The race for megavoltage. X-rays versus telegamma. Acta Oncol 1995; 34: 1055-–74.
  50. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  51. Haggith JW, ed. History of the Hospital Physicists’ Association. Newcastle upon Tyne: Hospital Physicists’ Association, 1983.
  52. Stieve F-E. Medical physics, in the past, today and in the future—the development of medical physics from the point of view of a radiologist. Phys Med Biol 1991; 36: 687–708
  53. Robison RF. The race for megavoltage. X-rays versus telegamma. Acta Oncol 1995; 34: 1055-–74.
  54. Haggith JW, ed. History of the Hospital Physicists’ Association. Newcastle upon Tyne: Hospital Physicists’ Association, 1983.
  55. Roberts JE. Meanderings in medical physics. A personal account of hospital physics. Bristol: IOP Publishing, 1999.
  56. http://medicalphysicsweb.org/cws/article/opinion/32305
  57. Leszczynski K, Boyko S. On the controversies surrounding the origins of radiation therapy. Radiother Oncol. 1997; 42, pp.213-217
  58. Robinson RF. The race for megavoltage. X-rays versus telegamma. Acta Oncol. 1995. 34; pp.1055-74
  59. Leopold Freund
  60. Radiobiology for the Radiobiologist. Eric Hall. 2006. 6ED. ISBN 0-7817-4151-3 pp.5
  61. Danlos M, Bloch P. Note sur la traitment du lupus erithemateux par des applications de radium. Ann Dermatol Syphilograph 1901; 2: 986–88.
  62. John D. Cockcroft. «George de Hevesy. 1885-1966»(انگلیسی)‎. موسسه انجمن سلطنتی، ۱ نوامبر ۱۹۶۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  63. «The Nobel Prize in Chemistry 1943»(انگلیسی)‎. The Official Website of Nobel Prize. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۰. «The Nobel Prize in Chemistry 1943» 
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ by Professor Simon Cherry. «Chapter 1: What is Nuclear Medicine». در Physics in Nuclear Medicine. James Sorenson & Michael Phelps. چاپ چاپ سوم. W.B. Saunders Company، ۳۱ اوت ۲۰۰۳. صص ۳-۲. ISBN 0-7216-8341-X. 
  65. J Clin Invest. «Studies On The Velocity Of Blood Flow»(انگلیسی)‎. مرکز ملی اطلاعات زیست‌فناوری، ۳ اوت ۱۹۲۷. PMC434679. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  66. Hamilton JG, Soley MH. Studies in iodine metabolism by use of a new radioactive isotope of iodine. Am J Physiol 1939; 127: 557–72.
  67. Hertz S, Roberts A. Radioactive iodine as an indicator in thyroid physiology. V. The use of radioactive iodine in the in the diff erential diagnosis of two types of Graves’ disease. J Clin Invest 1942; 21: 31–32.
  68. Hamilton JG, Lawrence JH. Recent clinical developments in the therapeutic application of radio-phosphorus and radioiodine. J Clin Invest 1942; 21: 624.
  69. Seidlin SM, Marinelli LD, Oshry E. Radioactive iodine therapy eff ect on functioning metastases of adenocarcinomas of the thyroid. JAMA 1946; 132: 838–47.
  70. Millard N. Croll. Historic perspective. . Seminars in Nuclear Medicine، ش. شماره ۲۴ (ژانویه ۱۹۹۴): صص ۳-۱۰. 
  71. Mary Ann Liebert. William H. Blahd: Benedict Cassen The Father of Body Organ Imaging. . Cancer Biotherapy and Radiopharmaceuticals دوره ۱۵، ش. شماره ۱۵ (۵ نوامبر ۲۰۰۰). 
  72. JOHNS HE & BATES LM & EPP ER. 1,000-curie cobalt 60 units for radiation therapy. . Nature ۱۶۸، ش. ۴۲۸۵ (۱۵ دسامبر ۱۹۵۱): ۱۰۳۵. 
  73. «Historical Notice of Stamp»(انگلیسی)‎. Canadian Postal Archives Database. اداره پست کانادا. ArchiviaNet. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  74. Eleanore Tapscott. Nuclear Medicine Pioneer, Hal O. Anger, 1920–2005. . Jornal Of Nuclear Medicine Technology، ش. شماره ۴ (نوامبر ۲۰۰۵): Appreciation. 
  75. John Easton. «Nuclear medicine pioneer Paul Harper, 1915-2005»(انگلیسی)‎. The University of Chicago Medical Center، ۳ اوت ۲۰۰۵. About Us 2005. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  76. John N. Aarsvold. «Robert N. Beck 1928-2008»(انگلیسی)‎. وبگاه انجمن مهندسان برق و الکترونیک. Obituary. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  77. [ME] و Hoffman EJ, Mullani NA, Ter-Pogossian MM. «Application of annihilation coincidence detection to transaxial reconstruction tomography»(انگلیسی)‎. وب‌گاه کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا. مارس ۱۹۷۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  78. Ronald Jack Jaszczak. «The early years of single photon emission computed tomography (SPECT». Duke University Medical Center، ۲۰ ژوئن ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  79. Medich DC, Martel C. Medical Health Physics. Health Physics Society 2006 Summer School. pp.25
  80. «The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1979»(انگلیسی)‎. وب‌گاه رسمی جوایز نوبل. laureates. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۱۰. 
  81. «The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2003»(انگلیسی)‎. وب‌گاه رسمی جوایز نوبل. laureates. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  82. «MEDICAL IMAGING»(انگلیسی)‎. Education World. اداره پست آمریکا، ۱۹۹۹. lesson170. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۰. 
  83. Kaufmann PA. «Hybrid SPECT/CT and PET/CT imaging: the next step in noninvasive cardiac imaging». وب‌گاه مرکز ملی اطلاعات زیست‌فناوری. سمینار پزشکی هسته‌ای در بیمارستان دانشگاه زوریخ مورخ سپتامبر ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۱۰. 
  84. Kalender, Willi. Computed Tomography. Publicis. 2011. pp.79
  85. «Proton Therapy in Clinical Practice: Current Clinical Evidence»(انگلیسی)‎. وبگاه ژورنال آنکولوژی بالینی. جامعه آنکولوژی بالینی آمریکا [۶]، ۱۰ مارس ۲۰۰۷. صص ۹۷۰-۹۵۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  86. Olsen DR و Bruland OS & Frykholm G & Norderhaug IN. «Proton therapy - a systematic review of clinical effectiveness»(انگلیسی)‎. وب‌گاه مرکز ملی اطلاعات زیست‌فناوری (NCBI). مرکز پزشکی ریکشوسپیتالت و بیمارستان رادیوم نروژ، ۱۱ مه ۲۰۰۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ «مقدمه و تاریخچه بخش پزشکی هسته‌ای». وب‌گاه بیمارستان شریعتی تهران. دانشگاه علوم پزشکی تهران. مشخصات بخش پزشکی هسته‌ای. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۳ تیر ۱۳۸۹. 
  88. «Current Status Of Nuclear Medicine In Iran. History Of Nuclear Medicine»(انگلیسی)‎. Iranian Society Of Nuclear Medicine، ۲۰۰۵. AboutUs 2. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  89. خبرنامه انجمن فیزیک پزشکی. شماره ۱. زمستان ۱۳۷۷. ص۲
  90. «National Members Directory 2007»(انگلیسی)‎. سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی. members. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۱۰. 
  91. «یازدهمین کنگره بین‌المللی پزشکی هسته‌ای ایران در رشت برگزار شد». وبگاه خبری-تحلیلی پزشکان بدون مرز. ۲۸ آبان ۱۳۸۶. اخبار سمینارها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۷ ژوئن ۲۰۱۰. 
  92. [E. Kuhl]. «The Mark IV System for Radionuclide Computed Tomography of the Brain». جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  93. «Alavi Achievements Recognized with de Hevesy Award». ژورنال آو نوکلیر مدیسین، سپتامبر ۲۰۰۴. 45/9/36N. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۱۰. 
  94. [Santiago]. «How To Become A Medical Physicist»(انگلیسی)‎. وب‌گاه About.com. The New York Times Company. Health Careers. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  95. «Concentrations». کالج بلاویو. Bachelor of Applied Science Degree. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  96. School of Medicine and Public Health. «Medical Physics»(انگلیسی)‎. وب‌گاه دانشگاه ویسکانسین-مدیسن. Board of Regents of the University of Wisconsin System. کاتالوگ ۲۰۲-۲۰۱۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  97. «نصب اولین دستگاه پت اسکن تا خرداد ماه». وبگاه ایسکا نیوز. باشگاه خبرنگاران دانشجویی ایران، ۸ اردیبهشت ۱۳۸۹. اجتماعی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  98. ابولقاسم بیات. «فصل سوم». در کتابچه راهنمای تحصیلات تکمیلی فیزیک پزشکی. ویرایش ویرایش دوم. چاپ اول. تهران: نام ناشر، ۱۳۸۷. ۲۰. 
  99. راهنمای تحصیلات تکمیلی فیزیک پزشکی. ویرایش دوم. ابوالقاسم بیات. دانشگاه تربیت مدرس. شهریور ۱۳۸۷ ص۱۸
  100. «Current Status Of Nuclear Medicine In Iran»(انگلیسی)‎. Iranian Society Of Nuclear Medicine، ۲۰۰۵ میلادی. About Us II. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  101. «Why MD Anderson Proton Therapy Center?»(انگلیسی)‎. مرکز سرطان ام. دی. اندرسون دانشگاه تگزاس. صفحه مرکز پروتون تراپی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۰. 
  102. «Accreditations». دانشگاه مک‌گیل. Academic. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  103. Gerald A. White. «Licensure». مرکز علوم بهداشت دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو، ۲۰ مارس ۲۰۰۷. ۱۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۰. 
  104. ۱۰۴٫۰ ۱۰۴٫۱ Toni Feder. Medical physics standardizes clinical training. . physics today سال سوم (۲۲ مه ۲۰۰۹): صص ۳۲-۳۰. 
  105. «New ABR Certification Rules Starting in 2012 for Medical Physicists». وبگاه انجمن فیزیک پزشکی. Voice of Medical Physics Community، ۱۰ مه ۲۰۰۹. certification rule. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  106. Philip O. Alderson & Gary J. Becker. The New Requirements and Testing for American Board of Radiology Certification in Diagnostic Radiology. . رادیولوژی ۲۴۸، ش. ۳ (سپتامبر ۲۰۰۸): ۷۰۷. 
  107. by American Association of Physicists in Medicine. «Alternative Clinical Training Pathways for Medical Physicists». در Alternative Clinical Training Pathways for Medical Physicists. چاپ اول. مریلند: Report of AAPM Task Group 133، ۲۰۰۸. ۶. ISBN 978-1-888340-77-8. 
  108. AAPM. «Support for the CAMPEP Accredited Residency Programs»(انگلیسی)‎. American Association of Physicists in Medicine، ۳۱ مارس ۲۰۰۷. policies. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. «It is the policy of the AAPM to support the CAMPEP accredited residency programs» 
  109. Larry Reinstein & Mike Herman. «Report of the Adhoc Committee on Alternative Pathways to Medical Physics Residency Training»(انگلیسی)‎. وب‌گاه انجمن فیزیک پزشکی آمریکا. چهل و هفتمین اجلاس سالیانه انجمن فیزیک پزشکی آمریکا، ۲۸ ژوئیه ۲۰۰۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۹ مه ۲۰۱۰. «The ABR suggested that graduation from a CAMPEP accredited clinical training program should be considered a requirement to sit for the ABR exams by 2012» 
  110. «Accreditation of Institutes by CAMPEP»(انگلیسی)‎. وب‌گاه کمپپ. Commission on Accreditation of Medical Physics Educational Programs، ۲۱ دسامبر ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  111. «Professional Doctor of Medical Physics». انجمن فیزیک پزشکی آمریکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  112. «Doctor of Medical Physics»(انگلیسی)‎. DMP Proposal of 2008. دانشکده علوم و هنر دانشگاه فناوری تگزاس، آوریل ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۰. 
  113. «Medical Physics»(انگلیسی)‎. دانشگاه وندربیلت، ۲۰۱۰. DMP. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. «Vanderbilt University offers a 4 year Professional Doctorate in Medical Physics (DMP) with a specialty in Radiological Medical Physics.» 
  114. «Recent Accomplishments in the College of Science»(انگلیسی)‎. دانشگاه ایالتی کلیولند، مارس ۲۰۰۹. Spring 2009 Alumni Newsletter. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۰. «The Physics Department, in collaboration with Cleveland Clinic Foundation medical physicists, has submitted a proposal for a new degree program, the Doctor of Medical Physics (DMP).» 
  115. «Inventor of the Week Archive»(انگلیسی)‎. موسسه فناوری ماساچوست، نوامبر ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۰. 
  116. «Dr. Julio Palmaz appointed to prestigious Ashbel Smith Professorship»(انگلیسی)‎. مرکز علوم بهداشت دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو، ۲۴ ژانویه ۲۰۰۶. HSCnews. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۰. 
  117. http://online.medphys.org/resource/1/mphya6/v35/i6/p2201_s1?isAuthorized=no
  118. «Clinical Doctorate in Medical Physics (DMP) - Survey»(انگلیسی)‎. Society of Directors of Academic Medical Physics Programs. Documents. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. 
  119. George Starkschall. «Editorial - A Professional Doctorate Degree in Medical Physics»(انگلیسی)‎. Journal of Applied Clinical Medical Physics، ۱۵ مه ۲۰۰۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  120. http://www.aapm.org/pubs/books/PointCounterpointCompendiumVolume2.pdf
  121. «Guidelines for Accreditation of Residency Education Programs in Medical Physics»(انگلیسی)‎. Guidelines for Residency Programs. C A M P E P، مه ۲۰۰۹. Accreditation. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  122. «Policy Statement:Radiologic Physics Exam Future Requirements»(انگلیسی)‎. American Board of Radiology، مارس ۲۰۱۰. Certification. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  123. «Classifying health workers»(انگلیسی)‎. وب‌گاه سازمان بهداشت جهانی. سازمان بین‌المللی کار. ۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  124. «Medical Physics»(انگلیسی)‎. دانشکده پزشکی دانشگاه وندربیلت. Medical Physics Masters Program. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  125. [Andrea Santiago]. «Medical Physicists Face Shortage»(انگلیسی)‎. The New York Times Company، ۲۲ ژوئیه ۲۰۰۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  126. Ervin B. Podgorsak. «Introduction to Modern Physics». در Radiation Physics for Medical Physicists: Biological and Medical Physics. ویرایش دوم. Springer، ۲۰۱۰. XVIII. ISBN 3-642-00874-7. 
  127. http://www.aapm.org/pubs/reports/rpt_42.pdf
  128. Gen Roessler. «383 Submitted to Ask the Experts»(انگلیسی)‎. وب‌گاه جامعه فیزیک سلامت آمریکا. ۲ اوت ۲۰۰۰. Answer to Question. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  129. گزارش Professional Information Report Calendar Year 2009 منتشره انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سال ۲۰۰۹ ص۱۰
  130. متن سخنرانی Ervin B. Podgorsak، رئیس سابق مرکز فیزیک پزشکی دانشگاه مک‌گیل در کانادا با عنوان Medical Physics: Exciting Science and Rewarding Profession در چهارمین گردهمایی بین‌المللی سازمان AISCMP در اسلوونی در ۲۰-۲۲ مه سال ۲۰۱۰. لینک: (pdf)
  131. Kenneth Hogstrom. «Postdoctoral Opportunities in Medical Physics»(انگلیسی)‎. جامعه فیزیک آمریکا، ۲۵ آوریل ۲۰۰۶. Session P6. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  132. گزارش Professional Information Report Calendar Year 2009 منتشره انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سال ۲۰۰۹. ص۲
  133. «http://adsabs.harvard.edu/abs/2006APS..APR.P6003H»(انگلیسی)‎. وب‌گاه مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیت‌سونیان. جامعه فیزیک آمریکا، ۲۶ آوریل ۲۰۰۶. P6.003. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  134. گزارش Professional Information Report Calendar Year 2009 منتشره انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سال ۲۰۰۹ ص۲
  135. Physics and Medicine: a historical perspective. Stephen F Keevil. The Lancet. Vol 379. April 21, 2012. pp.1517-1524
  136. Radiology, medical imaging : Free medical journals
  137. دکتر محسن ساغری. «مشخصات نشریه مجله پزشکی هسته‌ای ایران». دانشگاه علوم پزشکی تهران. بایگانی‌شده از پزشکي هسته اي ايران&SAN=1 نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۰. 
  138. «نشریه تحقیقات پرتوی ایران». Official Website of Magazine. Iranian Journal of Radiation Research. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. 
  139. «شناسنامه فصلنامه فیزیک پزشکی ایران». وب‌گاه رسمی مجله. دانشگاه علوم پزشکی مشهد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۰. 
  140. «About Radiology»(انگلیسی)‎. Official Website of Journal. Radiological Society of North America. About the Journal. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. بازبینی‌شده در ۲۸ مه ۲۰۱۰. 
  141. «About Radiology Today»(انگلیسی)‎. وب‌گاه رسمی ماهنامه رادیولوژی امروز. New Jersey Society of Radiologic Technologists. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  142. «Journal of Applied Clinical Medical Physics»(انگلیسی)‎. official website of JACMP. American College of Medical Physics. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  143. «Radiology, nuclear medicine and medical imaging»(انگلیسی)‎. Thomson Reuters Institute for Scientific Information's (ISI) Journal Citation Report. تامسون رویترز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در 08 April 2014. 
  144. Roberts JE. Meanderings in Medical Physics. A Personal Account of Hospital Physics. Bristol: IOP Publishing, 1999.
  145. http://www.rsna.org/upload/MembrshpBenefts_Oct08.pdf
  146. http://www.rsna.org/About/upload/2008annualreport.pdf

پیوند به بیرون[ویرایش]

برخی متخصصین ایرانی در سطوح بین‌المللی[ویرایش]