جایزه نوبل
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد.
 |
این مقاله نیازمند ویکیسازی است. لطفاً با توجه به راهنمای ویرایش و شیوهنامه آن را تغییر دهید. در پایان، پس از ویکیسازی این الگوی پیامی را بردارید. |
جایزه نوبل بر اساس و صیت آلفرد نوبل به کسانی (و در مورد جایزه صلح، به موسساتی) داده میشود که تحقیقات برجستهای کرده باشند، یا روش و وسیلهای ابداع و اختراع کرده باشند یا خدمت برجستهای به جامعه کرده باشند. جایزه نوبل در رشتههائی که داده میشود، بالاترین تقدیر در جهان امروز بهشمار میرود.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] رشتهها
جایزه نوبل در پنج رشته داده میشود:
جایزه دیگری که از سوی بانک مرکزی سوئد در رشته اقتصاد داده میشود به جایزه نوبل اقتصاد معروف است، گرچه ارتباطی به بنیاد نوبل ندارد.
تا کنون ۷۷۰ جایزه داده شده، اگرچه برخی از برندگان از دریافت آن سر باز زدهاند.
چهار هیئت مخصوص اعطاء جایزه که تحت اساسنامه بنیاد نوبل فعالیت میکنند عبارتاند از:
- آکادمی علوم سلطنتی (برای شیمی و فیزیک)
- مؤسسه طبی سلطنتی کاروئین (برای طب)
- آکادمی سلطنتی سوئد (برای ادبیات)
- کمیته نروژی نوبل وابسته به پارلمان نروژ (برای جایزه صلح).
ضمناً پنج کمیته نوبل هم وجود دارد که هریک برای توزیع یکی از جوایز مطالعه میکنند (از جمله کمیته نروژی برای جایزه صلح). بهعلاوه چهار انستیتو یا مؤسسه نوبل هم وجود دارد که هریک برای یکی از چهار جایزه فوقالذکر فعالیت میکنند.
کمیتههای پنجگانه نوبل هریک سه تا پنج عضو دارند که توسط هیئت مربوط تعیین میشوند. کسی نمیتواند خود را نامزد دریافت جایزه نوبل کند. کسانیکه میتوانند معرف نامزدهای جوائز نوبل باشند:
- برندگان سابق جوائز نوبل (در رشته مخصوص خود)
- اعضاء هیئت اعطاء جوایز و اعضاء کمیتههای نوبل (در رشته مخصوص خود)
- استادان برجسته دانشگاه و آنهائی که توسط اعطاء کنندگان جوایز انتخاب میشوند.
- ناشر اثر نامزد. (در مورد ادبیات)
- اعضاء پارهای از سازمانهای پارلمانی یا حقوقی بینالمللی (برای جایزه صلح)
- اعضاء پارلمانها و کابینهها (برای جایزه صلح).
[ویرایش] جشنهای اهدای جوایز
کمیتهها و موئسساتی که جزو هیات انتخاب جوایز هستند اغلب نام برندگان را در ماه اکتبر اعلام میکنند. این جوایز در یک مراسم رسمی که در 10 دسامبر یعنی سالگرد درگذشت آلفرد نوبل برگزار میشود به برندگان اهدا میشوند. مراسم جایزه صلح نوبل از 1905 تا 1946 در موسسه نوبل نروژ، پس از آن در "اولا" در دانشگاه اوسلو و از سال 1990 در عمارت شهرداری اوسلو برگزار شده است. سایر مراسمهای اهدای جوایزاز سال 2005 در سالن کنسرت استوکهولم برگزار شدهاند. هر سال هر یک از جوایز حداکثر به سه نفر اهدا میشود. هر جایزه عبارتست از یک مدال طلا، یک دیپلم افتخار و مبلغی پول. در حال حاضر مبلغ اهدایی در حدود 10 میلیون کرونای سوئد (اندکی بیش از یک میلیون یورو یا 3/1 میلیون دلار ایلات متحده) میباشد. اصولا اهدای این مبلغ با این هدف صورت گرفته است که برندگان نوبل، به دور از فشار تامین مخارج، به کار و تحقیق ادامه دهند. اما واقعیت اینست که بسیاری از برندگان، پیش از دریافت این مبلغ بازنشسته میشوند. اگر در یک گروه دو نفر برنده شوند، مبلغ مذکور بین دو نفر نصف میشود. اگر تعداد برندگان سه نفر باشد، کمیته اهدای جوایز مختار است که این مبلغ را بطور مساوی بین سه نفر تقسیم کرده یا اینکه به یک از برندگان یکدوم و به هر یک از دو نفر دیگر یکچهارم مبلغ مذکور را اهدا کند. معمولا دریافتکنندگان این مبلغ، آنرا برای اهداف علمی، فرهنگی یا انساندوستانه، وقف میکنند.
از سال 1902، شاه سوئد، بهجز جایزه صلح نوبل، رسما کلیه جوایز را در استوکهولم اهدا کرده است. پادشاه اسکار دوم در ابتدا با اهدای جوایز بزرگ ملی به خارجیها مخالف بود، اما گفته میشود پس از آنکه به ارزش تبلیغاتی این جوایز برای کشورش پی برد نظرش عوض شد. اولین جایزه صلح نوبل در سال 1901 توسط رییس مجلس نروژ اهدا شد تا اینکه در سال 1904 کمیته نوبل نروژ تشکیل شد. پنج عضو این کمیته توسط پارلمان نروژ (استورتینگت) منصوب میشوند و انجام امور مقدماتی مربوط به داوری و نیز اهدای جایزه صلح نوبل بر عهده این کمیته است. اعضای این کمیته مستقل هستند و به قانونگزاران پاسخگو نمیباشند. اعضای دولت نروژ حق عضویت در این کمیته را ندارند.
[ویرایش] وصیت نوبل
پایهگذاری جوایز نوبل در پی وصیت آلفرد نوبل شیمیدان، صاحب صنعت سوئدی و مخترع دینامیت صورت گرفت. آلفرد نوبل در طول حیاتش چندین وصیتنامه نوشت. آخرین وصیتنامه وی در 27 نوامبر سال 1895 اندکی بیش از یکسال قبل از مرگش نوشته شد. او در 27 نوامبر سال 1895 وصیتنامه مذکور را در باشگاه سوئد-نروژ پاریس امضا کرد. اختراع نوبل مستقیما در ساخت مواد منفجره مورد استفاده قرار گرفت و او از استفاده نظامی از اختراعش به شدت ناراحت بود. گفته میشود درآن زمان، یک روزنامه فرانسوی به مناسبت مرگ لودویگ برادر نوبل، به اشتباه یک اعلامیههای درگذشت کودکان را به چاپ رساند و در آن آلفرد نوبل را "سوداگر مرگ" لقب داد؛ نوبل با خواندن این مطلب تصمیم گرفت که آخرین وصیتنامه خود را بنویسید. بر اساس این وصیتنامه، نوبل 96 درصد از ثروت خود را به پایهگذاری مراسم اهدای پنج جایزه اختصاص داد:
کلیه داراییهای نقدشدنی اینجانب باید صرف امور زیر شود:
این سرمایه باید توسط مجریان وصیتنامه اینجانب، برای خرید اوراق بهادار مطمئن سرمایهگذاری شود تا از سود آن هر ساله به افرادی که در سالهای آینده به حال بشریت بهترین بهرهها را به ارمغان میآورند جوایزی اعطا شود. سود حاصل از سرمایه مذکور باید به پنج قسمت مساوی تقسیم شده و به پنج مورد زیر اختصاص یابد: یک قسمت به شخصی که به مهمترین کشف یا اختراع در زمینه فیزیک دست زده باشد؛ یک قسمت به شخصی که به مهمترین کشف یا پیشرفت در زمینه شیمی دست زده باشد؛ یک قسمت به شخصی که به مهمترین کشف در زمینه فیزیولوژی یا پزشکی دست زده باشد؛ یک قسمت به " شخصی که در عرصه ادبیات بارزترین اثر را با گرایشی ایدهآلیستی خلق کرده باشد؛ و یک قسمت به شخصی که برای ایجاد برادری در میان ملتها و انحلال یا کاهش نیروهای نظامی یا برگزاری یا حمایت از همایشهای صلحطلبانه بزرگترین و بهترین کار را انجام میدهد.
جوایز فیزیک و شیمی باید توسط آکادمی علوم سوئد؛ جوایز فیزیولوژی و پزشکی توسط موسسه کارولین در استوکهلم؛ جوایز ادبیات توسط آکادمی استوکهلم و جوایز قهرمانان صلح توسط کمیتهای که توسط استورتینگ انتخاب شده اهدا شوند. خواسته آشکار من اینست که در اهدای این جوایز، ملیت شخص مورد توجه قرار نگیرد تا صرفنظر از آنکه او اهل اسکاندیناوی است یا نه، شایستهترین فرد این جایزه را دریافت کند.
اگرچه وصیتنامه نوبل بنیانگذار این جوایز بود، اما طرح او کامل نبود وبه دلیل پارهای موانع 5 سال طول کشید تا بنیاد نوبل تاسیس شود در 10 دسامبر سال 1901 اولین جوایز نوبل اهدا گردند. [۱]
[ویرایش] روند پیشنهاد نامزد و انتخاب برنده
در مقایسه با سایر جوایز، روند پیشنهاد نامزد و انتخاب برنده جوایز نوبل طولانی و موشکافانه است. به همین دلیل است که در گذر سالها، جوایز نوبل به مهمترین و پروجههترین جوایز در نوع خود تبدیل شدهاند. فرمهایی که به منزله دعوتنامههای شخصی و اختصاصی است، به 3000 شخص منتخب ارسال میشوند تا از آنها برای اعلام نامزدی دعوت به عمل آید. به عنوان مثال بنیاد نوبل اعلام کرده است که در مورد جایزه صلح ممکن است افراد زیر نامزد شوند:
- اعضای مجامع ملی و دولتهای کشورها
- اعضای دادگاههای بینالمللی
- رؤسای دانشگاهها
- اساتید علوم اجتماعی، تاریخ، فلسفه، حقوق و الهیات
- رؤسای موسسات تحقیقات صلح و موسسات سیاست خارجی
- افرادی که جایزه صلح نوبل را دریافت کردهاند
- اعضای هیات مدیره سازمانهایی که جایزه صلح نوبل دریافت کردهاند
- اعضای فعال یا اعضای سابقکمیته نوبل نروژ
- مشاورانی که سابقا توسط کمیته نوبل نروژ منصوب شدهاند
برای جوایز دیگر نیز، این شرایط حکمفرما هستند
مهلت دقیق اعلام نامزدی 31 ژانویه است. [۲] اعلام نامزدی توسط خود شخص از درجه اعتبار ساقط است. همچنین افرادی که در قید حیات هستند میوانند نامزد دریافت این جایزه شوند. بر خلاف بسیاری جوایز دیگر، نامزدهای دریافت جایزه نوبل بطور علنی معرفی نمیشوند و هرگز به آنها اعلام نمیشود که آنها برای دریافت جایزه مورد نظر هستند. موارد ثبت شده به مدت پنجاه سال مهروموم میشوند.
پس از اتمام مهلت اعلام نامزدی، یک کمیته موارد نامزدی را جمعآوری میکند تا به فهرست اولیهای که از 200 نامزد تشکیل شده برسد. این فهرست برای کارشناسان منتخب در حوزه کار هر یک از نامزدها ارسال میشود تا اینکه فهرست مذکور به 15 نامزد نهایی محدود شود. پس از آن گزارشی را به انضمام نظرات مربوطه تهیه میکند و آنرا به آکادمی یا بر حسب زمینه جایزه به دیگر نهاد مربوطه میفرستد. برای روشنتر شدن اینکه این موسسات در چه حد و اندازهای هستند، مجمع جایزه پزشکی را مثال میزنیم که 50 عضو دارد. اعضای موسسه تشکیل جلسه میدهند و برای انتخاب برنده(ها) جایزه رایگیری میکنند. روند انتخاب برنده نهایی در بین زمینههای مختلف اندکی با هم متفاوت است. به عنوان مثال در ادبیات به ندرت به بیش از یک نفر جایزه اهدا میشود اما سایر جایزهها معمولا برای چند نام در نظر گرفته میشوند.
[ویرایش] عدم انتخاب نامزدهای متوفی
انتخاب افراد متوفی به عنوان برنده جایزه مجاز نیست. گاهی با استناد به این واقعیت که برخی افراد که لایق دریافت جایزه نوبل بودهاند به خاطر اینکه پیش از مرگشان نامزد دریافت این جایزه نشدهاند، انتقاداتی صورت گرفته است. در دو مورد جایزه نوبل به افراد متوفیای که در هنگام نامزد شدن زنده بودهاند اهدا شده است. این دو مورد عبارتند از دگ همرسکیورد دبیر کل سازمان ملل (1961، جایزه صلح) و اریک اکسل کارفلت (1931، ادبیات) و mdash؛ به هر دو نفر در همان سالی که فوت کردند جایزه اهدا شد. از سال 1974 به بعد، به افراد متوفی جایزه اهدا نشده است. ویلیام ویکری (1996، اقتصاد) پیش از آنکه جایزه را دریافت کند درگذشت و این مسئله پس از آن بود که برنده شدن وی اعلام شده بود.
[ویرایش] انتقاد به اهدای جوایز
در طی سالها، افرادی که معتقدند توافقات رسمی و تایید اسامی از موفقیتهای واقعی در روند تصمیمگیری در مورد اینکه جایزه باید به چه کسی اهدا شود مهمتر است، جوایز نوبل را مورد انتقاد قرار دادهاند. شاید یکی از بدترین این موارد در 1973رخ داد که در آن هنری کیسینجر و لی دوک تو به خاطر بازگرداندن صلح به ویتنام به طور مشترک برنده جایزه صلح نوبل شده بودند و این در حالی بود که جنگ در ویتنام همچنان ادامه دشت. لیدوکتو با این استدلال که صلح هنوز محقق نشده است از دریافت جایزه خودداری کرد.
[ویرایش] به رسمیت نشناختن موفقیتهای مشابه
در فاصله سالهای 1937 تا 1948، ماهاتما گاندی پنج بار نامزد دریافت جایزه نوبل شد اما هیچگاه جایزهای دریافت نکرد. تحقیقات نشان میدهد که مقامات مسئول قصد داشتند در سال 1948جایزه نوبل را به وی اهدا کنند؛ با این حال وی در همان سال ترور شد. گفته میشود کمیته در همان سال برای وی جایزه پس از وفات در نظر گرفت اما سرانجام این تصمیم را منتفی کرد و در عوض تصمیم گرفت که در آن سال جایزه نوبل را به هیچکس اهدا نکند. یکی دیگر از نقاط مورد اختلاف،قوانین سختگیرانهای است که با ارائه همزمان جایزه به بیش از سه نفر مخالفت میکند. در مواردی که جایزه برای تقدیر از موفقیت کار تیمی که بیشتر از سه نفر است در نظر گرفته میشود، ناگزیر یک یا چند نفر از دریافت جایزه محروم میشوند. به عنوان مثال در سال 2002، جایزهای که به دلیل پیشرفتهای صورت گرفته در زمینه طیف سنجی تودهای در شیمی پروتئین به کویچی تاناکا و جان فن اهدا شد تلاشهای فرانس هیلنکامپ و مایکل کاراس را از موسسه شیمی فیزیک و نظریهای دانشگاه فرانکفورت را به رسمیت نشناخت.
[۳] همچنین، قانون عدم ارائه جوایز به اشخاص متوفی، اغلب موفقیتهای کسانی را که پیش از دریافت جایزه در پیشبرد آن رویداد علمی خاص همکاری داشتهاند را به رسمیت نمیشناسد. به عنوان مثال در سال 1953، روزالیند فرانکلین در کشف ساختار دی ان ای به پیشرفتهای مهمی رسید اما وی در سال 1958 در پی ابتلا به سرطان تخمدان درگذشت و در سال 1962 جایزه نوبل به فرانسیس کریک، جیمز دی واتسون و موریس ویلکینز (یکی از همکاران فرانکلین) اهدا شد.
[۴] جایزه نوبل فیزیک در سال 2005 و بویژه برنده شناختن روی گلابر و برنده ندانستن جورج سودارشان انتقادات فراوانی را به همراه آورد. در حالیکه نقل قولهای ارئه شده در مقاله گلابر در سال 1963 نشان میدهند که کار وی از منابع بیشتری بهره برده، اما کاملا روشن است که مقالههای هر دو فیزیکدان، در زمینه نورشناسی کوانتوم و فرضیه همگرایی تاثیر بسزایی داشته است. متاسفانه در این مورد نیز درگذشت لن ماندل و دان والز که به پیشبرد موارد مذکور کمکهای فراوانی کرده بودند، باعث شد این دانشمندان نیز از گردونه حذف شوند.
همچنین جایزه نوبل شیمی در سال 2000 برای «کشف و پرورش پولیمرهای آلی رسانا»، اکتشاف پولیمرهای درهم تنیده انتقال شارژی با همان سطح رسانایی بالا، که قبلا کشف آن توسط ویس ات آل در گزارش وی در سال 1963 در مورد رسانایی بالای پولیپیرول اکسید شده آیودین دارشده [1] و نیز گزارش قبلی وی در مورد یک ابزار الکترونیکی آلی با رسانایی بالا [2] اعلام شده بود را نادیده گرفت. همچنین مراجعه کنید به پولیمرهای رسانا.
[ویرایش] جای خالی جایزه ریاضیات
دلایل فراوانی وجود دارد که چرا نوبل برای ریاضیات جایزهای در نظر نگرفت. در وصیتنامه نوبل از ارائه جوایز به آندسته از«اکتشافات و اختراعاتی» صحبت به میان آمده که برای نوع بشر در عمل بیشترین فایده را داشتهاند، و به احتمال جنبه عملی این کارها بیش از جنبه تئوریک آن مورد نظر بوده است. در نتیجه ریاضیات علمی نبود که به حال بشریت فایدهای عملی داشته باشد؛ چیزی که اساس تشکیل بنیاد نوبل را تشکیل میداد. [۵] یک دلیل احتمالی دیگر این بود که پیش از آن در اسکاندیناوی یک جایزه مشهور برای ریاضیات وجود داشت. جوایزی که در آن زمان در زمینه ریاضیات داده میشد، عمدتا به دلیل تلاشهای گوستا میتاگ لفلر بود که بنیانگذار نشریه «اکتا متمتیکا» بود و این نشریه پس از گذشت یک قرن همچنان یکی از مهمترین نشریات ریاضی در جهان است. او با استفاده از نفوذش در استوکهلم، شاه اسکار دوم را متقاعد کرد تا رقابتهای جایزهداری را ترتیب داده و از ریاضیدانان برجسته سراسر اروپا از جمله هرمیت، برتراند، ویرستراس و پوینکار تقدیر بعمل آورد. اغلب گفته میشود دلیل آنکه نوبل از ارائه جایزه به ریاضیات خودداری کرد این بود که همسرش با میتاگ لفلر روابط نامشروع داشت. البته این داستان یک دروغ محض است زیرا نوبل هیچگاه ازدواج نکرده بود. [۶] درسال 2001، دولت نوروژ ارائه جایزه آبل را در زمینه ریاضیات آغاز کرد تا جای خالی جایزه ریاضی نوبل را پر کند. جایزه شاو نیز که اهدای آن در سال 2004 آغاز شده و به جایزه نوبل شباهت دارد، در زمینه علوم ریاضی اعطا میشود. مدال فیلد اغلب به «جایزه نوبل ریاضی» تشبیه میشود، اما از آنجا که این جایزه به ریاضیدانان زیر چهل سال محدود میشود، این مقایسه چندان مناسب نیست. جایزه کرافورد در زمینه ریاضی، مانند جوایز علمی نوبل، توسط آکادمی سلطنتی سوئد اعطا میشود. بطور کلی، این جایزه معادل جوایز علمی نوبل است.
[ویرایش] مسائل جزئی
در تاریخ جوایز نوبل تنها چهار نفر بودهاند که دوبار موفق به دریافت جایزه شدهاند. این افراد عبارتند از:
- ماری اسکلودوسکا کوری
- فیزیک [1903]: کشف رادیو اکتیویته
- شیمی [1911]: انزوای رادیوم خالص
- لینوس پولینگ
- شیمی [1954]: نظریه اوربیتال بههمآمیخته
- صلح[1962]:عملگرایی پیمان منع آزمایشهای هستهای
- جان باردین
- فیزیک[1956]: اختراع ترانزیستور
- فیزیک[1972]: نظریه ابررسانایی
- فردریک سانگر
- شیمی[1958]: ساختار مولکول انسولین
- شیمی[1980]: توالی ویروس نوکلئوتاید
علاوه بر این، سازمان بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) در سالهای 1917، 1944 و 1963 جایزه صلح نوبل را دریافت کرد. دو جایزه اول، بطور ویژه به خاطر تلاشهای این گروه در طی جنگهای جهانی اعطا شدند.
تنها خواهر-برادرانی که برنده جایزه نوبل شدند جان تینبرگن (اقتصاد 1969) و برادر کوچکترش نیکو تینبرگن (پزشکی، 1973) بودند. تنها یک نفر برنده هر دو جایزه اسکار و نوبل بوده است. جورج برنارد شاو از ایرلند درسال 1952 جایزه ادبیات نوبل و در سال 1938 به خاطر بهترین بازی روی صحنه، جایزه اسکار را به خود اختصاص داد.
[ویرایش] جستار های مربوطه
- فهرست برندگان جایزه نوبل
- جایزه ایگنوبل
- مرکز صلح نوبل
- فهرست هدایا، مدالها و جوایز
- فهرست برندگان جایزه نوبل
- جایزه نوبل فیزیک
- جایزه نوبل شیمی
- جایزه نوبل فیزیولوژی با پزشکی
- جایزه نوبل ادبیات
- جایزه صلح نوبل
- جایزه علوم اقتصادی بانک سوئد به یاد آلفرد نوبل
- جایزه صلح لنین
- موارد اختلافبرانگیز جایزه نوبل
- جایزه فنآوری هزاره
[ویرایش] منابع
- ↑ The History Channel, This Day in History. First Nobel Prizes: December 10, 1901. Retrieved on July 30, 2006.
- ↑ Nobel Foundation. Nomination and Selection Process. Retrieved on July 30, 2006.
- ↑ The Scientist, Volume 3, Issue 1, Page 20021211-03. Nobel Prize controversy. Retrieved on July 30, 2006.
- ↑ Nobel Foundation. The Discovery of the Molecular Structure of DNA - The Double Helix. Retrieved on July 30, 2006.
- ↑ The Nobel Prize Internet Archive. Why is there no Nobel Prize in Mathematics?. Retrieved on July 30, 2006.
- ↑ Public Broadcasting Service. The Prize: Controversy and Landmarks. Retrieved on July 30, 2006. Archive copy athttp://web.archive.org/web/20050213115242/http://www.pbs.org/kqed/nobel/sttimeline.html
[ویرایش] پیوند به بیرون
- وبگاه رسمی بنیاد نوبل
- The Nobel Prize Internet Archive
- Why is there no Nobel in computer science?
- Why is there no Nobel in mathematics?
- The Nobel Committees of the Royal Swedish Academy of Sciences
- The Nobel Committee of the Karolinska Institute
- The Swedish Academy
- The Norwegian Nobel Committee
- Britannica Spotlight: Guide to the Nobel Prizes
- CNN: Nobel Centennial
 جوایز نوبل |
|---|
| شیمی · ادبیات · صلح · فیزیک · پزشکی · اقتصاد |
