پزشکی هسته‌ای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو


پزشکی هسته‌ای
مداخله درمانی

اسکن استخوان
آی‌سی‌دی-۱۰: C
آی‌سی‌دی-۹ 92
سمپ D009683
کد اُپی‌اس-۳۰۱: 3-70-3-72, 8-53

پزشکی هسته‌ای (به انگلیسی: Nuclear Medicine) شاخه‌ای از تصویربرداری پزشکی، فیزیک پزشکی[۱] و پرتونگاری مولکولی، است که از خواص هسته‌ای مواد (مثل رادیوایزوتوپ‌ها) برای تشخیص و درمان بیماری‌ها استفاده می‌کند. داروسازی هسته‌ای نیز به این شاخه از علوم پایهٔ پزشکی کمک می‌کند.

ویژگی پزشکی هسته‌ای در این است که توانایی ارایه دادن اطلاعات تصویری از فرایندها و عملکردهای متابولیکی بدن را دارد در صورتیکه دیگر مدالیته‌های تصویر برداری‌های پزشکی همانند مقطع‌نگاری رایانه‌ای و ام‌آرآی عموماً اطلاعات ساختاری و آناتومیکال تولید می‌کنند.[۲]

پرکاربردترین رادیوایزوتوپ در پزشکی هسته‌ای تکنیتیوم-۹۹m است. و از مدالیته‌های پر استفاده در پزشکی هسته‌ای می‌توان مقطع‌نگاری با نشر پوزیترون و مقطع‌نگاری رایانه‌ای تک‌فوتونی (به انگلیسی: SPECT) را نام برد. در حالت تلفیقی (به انگلیسی: hybrid) نیز سیستم‌های پت-سی‌تی و اسپکت-سی‌تی بسیار پر مصرفند.

پیشینه[ویرایش]

یک متخصص در حال کار با یک سینتیگرام در سال ۱۹۷۵ در آلمان.

تلاشهای نخستین[ویرایش]

اولین آثار رادیواکتیویته در سال 1867 توسط سنت ویکتور بر روی امولسیون فیلم مشاهده گردید. پس از او در سال 1896 هانری بکرل در جریان بررسی خاصیت لومینانس املاح اورانیوم، پی به وجود اشعه ای نظیر اشعه ایکس برد. بکرل املاح اورانیوم را در صفحات فوتوگرافی قرار داد و دور از نور در جایی نگاهداشت و پس از ظاهر کردن آن ها به وجود اشعه ای ناشناخته پی برد. این کشف بکرل بعدها در 26 دسامبر 1898 منجر به اعلام کشف رادیوم توسط پییر و ماری کوری گردید. در 1899 رادفورد نشان داد که دو نوع تابش از املاح اورانیوم ساطع می شود و این ذرات را آلفا و بتا نامید. در 1900 کوری و ویلارد نوع سومی از این تابش ها را کشف و آن را گاما نامیدند. در 1908 معلوم شد، که آلفا و بتا تحت تاثیر میدان مغناطیسی منحرف می شوند، ولی گاما چنین انحرافی از خود نشان نمی‌دهد.

در سال 1911 رادرفورد در آزمایش معروف خود نشان داد که تقریباً تمام فضای اتم خالی و متشکل از الکترون هایی است که در اطراف هسته ای کوچک، چگال و مبهم می چرخند و در سال 1935 یوکاوا پیشنهاد کرد که نیروی بستگی هسته به صورت نیروی تبادلی است. واژه رادیواتم و تعریف آن نخستین بار توسط کوهمن در سال 1947 برای نامیدن اتمهایی که دارای نیمه عمر زوال رادیواکتیو قابل اندازه گیری هستند، وضع شد. تصویرگری به کمک رادیواتم ها در سال 1949 بعد از آن که اسکنر خط مستقیم تولید شد، آغاز شد. معرفی دوربین جرقه ای، دوربین آنگر و یا دوربین گاما و امکان اخذ سریع تصاویر رادیو اتمی، بدون احتیاج به حرکت جارویی (آشکارسازی ساکن)، مهمترین پیشرفت در ابزارهای تصویرگر هسته ای بود .

پیشرفتهای متاخر[ویرایش]

سنتگرام تیروئید با تکنیتیوم-۹۹ام

نخستین[۳] آزمایش استفاده از تزریق رادیوایزوتوپ در تصویربرداری از یک انسان، توسط هرمان ال بلومگارت[پانویس ۱] و سوماً وایس[پانویس ۲] از دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و به‌کمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت.[۴] با وجود تلاشهای فراوان، این آزمایشات موفقیت آمیز نبودند، و این محققین آزمایشگاه ملی لارنس برکلی بودند که برای نخستین بار توانستند با موفقیت از یک رادیوایزوتوپ در محیطی بالینی بهره ببرند.[۵] آنها بکمک سیکلوترون معروف خود ایزوتوپ ید-۱۳۱ تولید کردند که برای پروژه های تیروئیدی بکار رفت. از همین ایزوتوپ مدت کوتاهی بعد برای سرطان تیروئید و پرکاری تیروئید استفاده گردید.[۶] [۷][۸]

هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد.[۹] همچنین استفاده از رادیوایزوتوپ تکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر[پانویس ۳] و نیز رابرت بک[پانویس ۴] از دانشگاه شیکاگو[۱۰] باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی و پزشکی هسته‌ای گردید.[۱۱]

در ایران[ویرایش]

استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار یُد رادیواکتیو در سال ١٣٣٩ به وسیله یک شمارشگر گایگر در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام Malcolm Cuthbert Nokes سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هسته‌ای در ایران ایفا کرد.[۱۲] با یاری وی، دکتر نظام مافی برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایه‌های پزشکی هسته‌ای را در ایران بنا نهاد.[۱۳] در سال ١٣۴۶، مرکز پزشکی هسته‌ای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی ترین مرکز پزشکی هسته‌ای کشور محسوب می‌شود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که تدریجاً مجهزتر گردید.[۱۴]

در این میان، از زمان تاسیس، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتوداروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشته‌است.[۱۵]

از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت پزشکی هسته‌ای داشتند می‌توان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستم‌های اسپکت به‌همراه وی دیده می‌شود.[پانویس ۵][۱۶] جامعه پزشکی هسته‌ای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی در گسترش سیستم‌های پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزهٔ دِهِوِسی برای پیشبرد برجستهٔ پزشکی هسته‌ای است[پانویس ۶] را اهدا کرد.[۱۷] آنچه بسیار حائز اهمیت می باشد،اطمینان از ضرورت استفاده از این روش می باشد،چراکه در اغلب مواد رادیواکتیو استفاده شده در روز های آتی،پس از ترخیص، به ترتیب در روز های اول و دوم و سوم60% و 20% و 5% ،فعالیت دارد .با این حال 75 درصد تصاویر گرفته شده،توجیه و دلیل منطقی ای ندارند!

حرفه[ویرایش]

سنتگرام با ایندیم-۱۱۱ نشانگر یک کارسینوما در بیمار است.

پزشکی هسته ای در کشورهای پیشرفته صنعتی عموماً در چهار حرفه مختلف ظاهر میشود[۱۸]:

  • بعنوان یک تخصص پس از اتمام دوره طبابت [پانویس ۷]
  • تکنولوژیست هسته ای [پانویس ۸] که اغلب در سطح کارشناسی ارشد خاتمه می یابد
  • داروگر هسته ای [پانویس ۹] که یک گرایش پیشرفته از رشته داروسازی است
  • دکترای (PhD) پزشکی هسته ای که غالباً یک شغل آکادمیک است.

برخی روش‌های تصویربرداری در پزشکی هسته‌ای[ویرایش]

تصویرسازی مولکولی[ویرایش]

تصویری از مغز توسط پت اسکن.
نوشتار اصلی: تصویرسازی مولکولی

تصویرسازی مولکولی در سالهای اخیر چنان در بیمارستانها و مراکز درمانی رواج پیدا کرده که اکنون این روشها خود دارای بخش جداگانه ای در پزشکی هسته ای میباشد. متعارف ترین روشهای تصویرسازی مولکولی عبارتند از پت اسکن و اسپکت.

روشهای ترکیبی[ویرایش]

PET/CT[ویرایش]
نوشتار اصلی: پت-سی تی

پیشنهاد ترکیب PET و CT در سال 1991 مطرح شد ولی نمونه اصلی اسکنرهای PET/CT در سال 1998 کامل شد. اولین طراحی آن که در مراکز پزشکی استفاده شد در سال 2001 بود. از سال 2001 تا کنون تمام فروشنده های دستگاه های پزشکی حداقل یک طراحی PET/CT را تولید کرده اند در نتیجه از سال 2006 فروش PET/CT جایگزین PET شده است[۱۹].

در یک دستگاه بیمار ابتدا از میان اسکنر CT رد می شود و سپس وارد اسکنر PET می شود.دو روش مختلف برای استفاده از PET/CT وجود دارد:

  1. داده های CT به PET اضافه شده است. در این مورد کافی است که کیفیت تصاویر CT در حدی باشد که ساختارهای مورفولوژی مشخص شوند. در نتیجه تصویربرداری CT با یک دز پایین بدون نیاز به ماده ی حاجب انجام می شود. اطلاعات تصاویر CT برای تصحیح تضعیف تصاویر PET استفاده می شود. این کاربرد در مقایسه با تصویربرداری سنتی PET سریعتر، کم هزینه تر و دقت تشخیص بالاتری دارد.
  2. جدا از PET، تصویربرداری CT ممکن است برای به دست آوردن اطلاعات تشخیصی و دقت مناسب انجام شود. این به معنای استفاده از دز کامل برای تصویربرداری CT است. استفاده از ماده حاجب معمولاً ضروری است و از یک پروتکل تنفسی استفاده می شود [۲۰].
کاربردها[ویرایش]

استفاده از PET/CT به عنوان یک وسیله تشخیصی و staging در تومورشناسی بسیار گسترده است. در تشخیص سرطان های شش، گردن، سینه، پروستات، روده و... کاربرد دارد. www.fb-inst.ir

SPECT/CT[ویرایش]
نوشتار اصلی: اسپکت-سی تی


SPECT/CT ،اطلاعات کاربردی را توسط SPECT و اطلاعات آناتومیکی را از CT به دست می آورد. داده های CT همچنین برای تصحیح تضعیف داده های SPECT استفاده می شوند. SPECT/CT از یک اسکنر CT و دوربین گامای جدا از هم و یک تخت مشترک تشکیل شده است. ترکیب داده های CT و SPECT مانند PET/CT انجام می شود.

PET/MRI[ویرایش]
نوشتار اصلی: پت-ام آر آی

سیستم های پت-ام آر آی به تازگی در بیمارستانهای اروپا مورد استفاده قرار گرفته اند و سازمان اف دی ای آمریکا مجوز این سیستمها را برای استفاده در محیط بالینی به مراکز امریکایی داده است.

سازمان‌های مهم[ویرایش]

نشریات مهم[ویرایش]

افراد[ویرایش]

جستارهای مربوطه[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پزشکی هسته‌ای موجود است.

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. Herrmann L. Blumgart
  2. Soma Weiss
  3. Paul Harper
  4. Robert Beck
  5. اسامی کامل تیم متخصص همراه دیوید کوهل عبارتند از: Roy Q. Edwards - Anthony R. Ricci - Robert J. Yacob - Thomas J. Mich - Abass Alavi
  6. The 2004 de Hevesy Award for Outstanding Contributions to Nuclear Medicine
  7. Nuclear Medicine physician
  8. Nuclear Medicine technologist
  9. Nuclear pharmacist

منابع[ویرایش]

  1. بر اساس تعریف انجمن فیزیک پزشکی آمریکا، پزشکی هسته‌ای شاخه‌ای از فیزیک پزشکی محسوب می‌گردد[۱]، و یکی از گزینه‌های انتخابی امتحانات ABR می‌باشد.
  2. Simon Cherry, et al. Physics in Nuclear Medicine. Saunders Publishing. ۲۰۰۳. ص۲
  3. by Professor Simon Cherry. «CHAPTER 1: What is Nuclear Medicine». در Physics in Nuclear Medicine. James Sorenson & Michael Phelps. چاپ چاپ سوم. W.B. Saunders Company، ۳۱ اوت ۲۰۰۳. صص ۳-۲. ISBN 0-7216-8341-X. 
  4. J Clin Invest. «Studies On The Velocity Of Blood Flow»(انگلیسی)‎. مرکز ملی اطلاعات زیست‌فناوری، ۳ اوت ۱۹۲۷. PMC434679. 
  5. Hamilton JG, Soley MH. Studies in iodine metabolism by use of a new radioactive isotope of iodine. Am J Physiol 1939; 127: 557–72.
  6. Hertz S, Roberts A. Radioactive iodine as an indicator in thyroid physiology. V. The use of radioactive iodine in the in the diff erential diagnosis of two types of Graves’ disease. J Clin Invest 1942; 21: 31–32.
  7. Hamilton JG, Lawrence JH. Recent clinical developments in the therapeutic application of radio-phosphorus and radioiodine. J Clin Invest 1942; 21: 624.
  8. Seidlin SM, Marinelli LD, Oshry E. Radioactive iodine therapy eff ect on functioning metastases of adenocarcinomas of the thyroid. JAMA 1946; 132: 838–47.
  9. Eleanore Tapscott. Nuclear Medicine Pioneer, Hal O. Anger, 1920–2005. . JOURNAL OF NUCLEAR MEDICINE TECHNOLOGY، ش. شماره ۴ (نوامبر ۲۰۰۵): APPRECIATION. 
  10. John Easton. «Nuclear medicine pioneer Paul Harper, 1915-2005»(انگلیسی)‎. The University of Chicago Medical Center، ۳ اوت ۲۰۰۵. About Us 2005. 
  11. John N. Aarsvold. «Robert N. Beck 1928-2008»(انگلیسی)‎. وبگاه انجمن مهندسان برق و الکترونیک. OBITUARY. بازبینی‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۰. 
  12. مشخصات بخش پزشکی هسته ای : Shariati Hospital- بيمارستان شريعتي
  13. «Current Status Of Nuclear Medicine In Iran. History Of Nuclear Medicine»(انگلیسی)‎. Iranian Society Of Nuclear Medicine، ۲۰۰۵. AboutUs 2. 
  14. مشخصات بخش پزشکی هسته ای : Shariati Hospital- بیمارستان شریعتی
  15. «یازدهمین کنگره بین‌المللی پزشکی هسته‌ای ایران در رشت بر‌گزار شد». وبگاه خبری-تحلیلی پزشکان بدون مرز. ۲۸ آبان ۱۳۸۶. اخبار سمینارها. بازبینی‌شده در ۷ ژوئن ۲۰۱۰. 
  16. [E. Kuhl]. «The Mark IV System for Radionuclide Computed Tomography of the Brain». جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی. 
  17. «Alavi Achievements Recognized with de Hevesy Award»(انگلیسی)‎. ژورنال آو نوکلیر مدیسین، سپتامبر ۲۰۰۴. بازبینی‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۱۰. 
  18. http://interactive.snm.org/index.cfm?PageID=946
  19. Simon R. Cherry:MULTIMODALITY IMAGING: BEYOND PET/CT AND SPECT/CT. Semin Nucl Med. 2009 September
  20. Z. Brady, M.L. Taylor, M. Haynes, M. Whitaker, A. Mullen, L. Clews, M. Partridge, R. J. Hicks and J.V. Trapp:The clinical application of PET/CT: a contemporary review Australasian Physical & Engineering Sciences in Medicine Volume 31 Number 2, 2008

پیوند به بیرون[ویرایش]

[ویرایش]

درّه صنعت پزشکی هسته ای