آریانا
-
برای دیگر کاربردها، آریانا (ابهامزدایی) را ببینید.
نقشهای بازسازیشده از سدهٔ ۱۹ میلادی از جغرافیای اراتوستن، از جهان شناختهشدهٔ آن روزگار، نام آریانا در این نقشه دیده میشود.
آریانا (Ariana، لاتینشدهٔ واژهٔ یونانی ἡ 'Αρειανή؛ تلفظ: آریانِه / Arianē*[۱]) نامی است که برخی از تاریخدانان و جغرافیدانان یونانی سرزمینهای شرقی را که در همسایگی هند قرار داشتند و در طول تاریخ بدست پارسها، مقدونیها و بعدها بخشی از آن بدست هندیها افتاده بودند، مینامیدند.[۱]
محتویات |
[ویرایش] آریانا در منابع یونانی و رومی
برای نخستین بار اِراتوستِن (Eratosthenes)، جغرافیدان اهل یونان باستان در سدهٔ سوم پیش از میلاد، واژهٔ 'ἡ 'Αρειανή' (تلفظ: آریانه) را یک محدوهٔ جغرافیایی تعریف کرد و استرابو، جغرافیادان دیگر یونانی سدهٔ اول میلادی، بهنقل از استرابو حدود آریانه را در مجموعه جغرافیای خود (کتاب ۱۵ فصل ۲ بند ۸) تعریف کرد.[۲]
بعدها پلینی (Pliny)، فیلسوف و نویسندهٔ رومی سدۀ اول میلادی در «دانشنامهٔ تاریخ طبیعی» (Naturalis Historia) خود، از اصطلاحات 'سرزمین آریانا' (Ariana Regio) و 'آریانا' (Ariana؛ در کتاب ششم، فصلهای ۲۳[۳] و ۲۵[۴])، و صفت 'آریانوس' (Arianus؛ بهمعنای 'از آریانا' و 'مربوط به آریانا'[۵]؛ در کتاب ششم، فصلهای ۲۳، ۲۵، و پاراگراف ۹۳) یاد کرده و همچنین در کتاب ششم، فصلهای ۲۳، ۲۵، و پاراگراف ۱۱۶، باشندگان آریانا را 'آریانی' (Ariani؛ یونانی: Αρειανοί / آرِیانُوی) خوانده[۵]. بنظر میرسد وی کشور آریانا را با ساتراپی کوچک هریوه (Aria) اشتباه گرفته باشد.[۶]
بخاطر دست بهدست شدن کشور آریانا بین پارسها، مقدونیها و گاه هندیها، نویسندگانی دیگری چون کلاودیوس ائلیانوس (Claudius Aelianus)، نویسندۀ رومی سدۀ دوم میلادی، در مجموعۀ 'طبیعت جانداران' (De natura animalium) خود (در کتاب ۱۶، فصل ۱۶) اصطلاح 'هندیان باشندۀ آریانا' (Arianos Indos) را بکار بردهاند.[۷]
اطلاعات گیتاشناسان قدیم از بیشتر این نواحی محدود بود به آنچه از لشکرکشیهای اسکندر مقدونی و جنگهای پادشاهان یونانی سوریه و یا توسط سوداگران به دست آمده بود.[۸]
هرودوت (Herodotus)، تاریخنگار یونانی سدۀ پنجم پیش از میلاد، بطلمیوس (Ptolemy)، جغرافیادان یونانی سدۀ دوم میلادی، آریان (Ariann)، تاریخنگار رومی (یونانیتبار) سدۀ دوم میلادی و استفانوس بیزانس (Stephanus of Byzantium)، جغرافیادان رومی سدۀ ششم میلادی، هیچکدام از نام 'آریانا' یادی نکردهاند.[۶]
[ویرایش] حدود آریانا
طبق تعریف اراتوستن، آریانا خط مرزی دربرگیرندهٔ رود سند در شرق، آبهای آزاد (دریای عمان و اقیانوس هند) در جنوب، سرزمینهای میان کارامانیا و دروازهٔ کاسپیها در غرب و کوههای توروس در شمال بوده است. حتی استرابو تاریخدان یونانی از این محدوهٔ جغرافیایی بعنوان یک کشور واحد یاد کرده است.
این سرزمین گسترده تمامی سرزمینهای مشرقی ماد، پارس و قسمتهای جنوبی رشتهکوههایی که تا بیابانهای گدروزی و کرمانیا امتداد دارند دربر میگرفته. بنابراین استانهای کرمانیا، گدروزی، زرنگ، رخج، هریوا، پارپامیز جزئی از آریانا بودند. استرابو در مجموعهٔ کتابهای جغرافیای خود (کتاب ۱۵ فصل ۲ بند ۸)، چند سطر پایینتر میافزاید: قسمتی از ماد، پارس، در شمال باختر و سغد را نیز آریانا میگویند، زیرا این مردمان نیز تقریباً به همان زبان حرف میزنند.(جزئیات بیشتر در استرابو در کتاپ پانزدهم، فصل ۲، بند ۸ موجود است.[۹]) گفتنی است که آپولودوروس آرتمیتا (Apollodorus of Artemita) از باختر که جزئی از آریانا نیز محسوب میشده، بعنوان زیور آریانا بهطور کل یاد کردهاست.[۱۰]
رودگر اشمیت (R. Schmitt)، خاورشناس آلمانی، بکار بردن واژهٔ آریانا توسط اراتستن را یک اشتباه میپندارد. وی برین باور است که اولا تمامی باشندگان این سرزمینها از یک قوم نبودند و دوما اینکه واژهٔ آریایی در اصل جنبهٔ قومی و بعدها سیاسی داشته که بشکل امپراتوری ایران ظهور کرده و بنابراین آریانا باید قومهای دیگر ایرانی نظیر مادها، پارسها و سغدیها را نیز شامل میشده است. (کمااینکه بگفتهٔ دیودوروس، همانجا که زرتشت احکام اهورامزدا را «در بین باشندگان آریانا (Arianoi)» تبلیغ میکرده است.)[۱۱]
[ویرایش] ریشهشناسی واژه
واژهٔ یونانی آریانه (لاتینی آریانا) برگرفته از واژهٔ ایرانی باستان -آریانا (Āryana-) است (از اوستایی -اَیرییانا (Airiiana-) بویژه در ایرییانم وَئِجو (Airiianəm vaēǰō)، نام سرزمین مادری ایرانیان که جای دقیق آن نامعلوم است و نظر به فَرگرد یکم وَندیداد از اوستا گمان میرود در مجاورت سرزمینهای باستانی سُغد، مرو، هرات و ... بوده که بلافاصله بعد از آن آمدهاند.[۱۲]
[ویرایش] پاورقی
اِتا (ή) در زبان یونانی باستان با صدای /ɛː ( -ِﻪ)
[ویرایش] پانویس
- ↑ Ri. Schmitt, 'ARIA', Encyclopaedia Iranica, 1986
- ↑ کتاب پانزدهم، از 'جغرافیای استرابو'، تارنمای دانشگاه شیکاگو
- ↑ Perseus Digital Library, Pliny the Elder, The Natural History, CHAP. 23. (20.)—THE INDUS.
- ↑ Perseus Digital Library, Pliny the Elder, The Natural History, CHAP. 25.—THE ARIANI AND THE ADJOINING NATIONS.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ Perseus Digital Library, Ărĭāna , ae, f.,
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ William Smith, Dictionary of Greek and Roman geography, 1870, pp. 210, Aria'na
- ↑ ائلیانوس، کتاب شانزدهم از 'طبیعت جانداران'، تارنمای دانشگاه شیکاگو
- ↑ دانشنامۀ تاریخ معماری ایرانشهر، مدخلها > نام جغرافیایی > 'آریانا'
- ↑ 'جغرافیای استرابو'، کتاب پانزدهم، فصل دوم، تارنمای دانشگاه شیکاگو
- ↑ Strab. 11.11.1, Perseus Digital Library
- ↑ دانشنامهٔ ایرانیکا، سرواژهٔ "ARIA"، نوشتهٔ رودگر اشمیت (R. Schmitt)
- ↑ Encyclopaedia Iranica: ĒRĀN-WĒZ. By D. N. MacKenzie: By late Sasanian times Ērān-wēz was taken to be in Western Iran: according to Great Bundahišn (29.12) it was “in the district (kustag) of Ādarbāygān.” But from Vendidad 1 it is clear that it has to be sought originally in eastern Iran, near the provinces of Sogdiana, Margiana, Bactria, etc., listed immediately after it.
- ↑ مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Eta»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۰).
- ↑ مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Ancient Greek phonology»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۰).
[ویرایش] منابع
وِبگاهها:
- R. Schmitt. «ARIA» (انگلیسی). دانشنامه ایرانیکا، ۱۹۸۶. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- استرابو. «'جغرافیای استرابو'، کتاب پانزدهم، فصل ۲» (انگلیسی). تارنمای دانشگاه شیکاگو. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- «Ărĭāna , ae, f.» (انگلیسی). کتابخانه دیجیتالی پرسیوس. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- پلینی. «'دانشنامۀ تاریخ طبیعی'، کتاب ششم، فصل ۲۳» (انگلیسی). کتابخانه دیجیتالی پرسیوس. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- پلینی. «'دانشنامۀ تاریخ طبیعی'، کتاب ششم، فصل ۲۵» (انگلیسی). کتابخانه دیجیتالی پرسیوس. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- کلاودیوس ائلیانوس. «'طبیعت جانداران'، کتاب شانزدهم» (لاتین). تارنمای دانشگاه شیکاگو. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
- وبلیام اسمیت. «ARIA'NA» (انگلیسی). Dictionary of Greek and Roman geography. بازبینیشده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۱.
[ویرایش] مطالعۀ بیشتر
- Horace Hayman Wilson، Charles Masson، Ariana Antiqua: a Descriptive Account of the Antiquities and Coins of Afghanistan، ۱۸۴۱
- Henry Walter Bellew، An inquiry into the ethnography of Afghanistan، ۱۸۹۱
- Tomaschek in Pauly-Wissowa، II/۱، cols. ۶۱۹f.، and ۸۱۳f.
- G. Gnoli، Postilla ad Ariyō šayana، RSO ۴۱، ۱۹۶۶، pp. ۳۲۹–۳۴.
- P. Calmeyer، AMI ۱۵، ۱۹۸۲، pp. ۱۳۵ff.
