تاریخ تمبر در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

کهن‌ترین تمبر رسمی ایران معروف به تمبر باقری در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار، در سال ۱۲۴۷ خورشیدی (برابر با ۱۸۶۸ میلادی) منتشر شده‌است.[۱] نقش این تمبر نشان رسمی دولت وقت ایران «شیر و خورشید» است که درون دایره‌ای قرار گرفته و در چهارگوشه آن بهای هر تمبر به فارسی درج شده‌است.[۲] پیش از آن گاهی از تمبرهای انگلیسی در ایران استفاده شده‌است.[۳]

پیشینه[ویرایش]

تمبرهای انگلیسی استفاده شده در ایران، تا پیش از ۱۲۴۷ خورشیدی

در زمان هخامنشیان، داریوش بزرگ، پادشاه بزرگ هخامنشی، چابک سوارانی تربیت کرده‌بود که نوشته‌های دولتی را به سرتاسر امپراطوری برسانند و از اخبار دورترین نقاط امپراطوری آگاه شوند. این چابک‌سواران از ایستگاهی به ایستگاه دیگر می‌رفتند تا به چاپار پس‌تر برسند. نوشتهٔ مشهوری از داریوش پزرگ به جا مانده‌است که در سردر ادارهٔ پست شهر نیویورک نیز نوشته‌شده‌است: «نه برف و باران و نه تاریکی شب نمی‌تواند پیک‌های تندرو را از حرکت باز دارند.»

دوره‌بندی[ویرایش]

تمبرهای ایران به چهار دورهٔ زمانی بخش می‌شوند:

قاجار[ویرایش]

عضویت در اتحادیه پست جهانی[ویرایش]

ایران در تاریخ یکم سپتامبر سال ۱۸۷۷ میلادی (۱۲۵۶ خورشیدی) یعنی تنها دو سال (۱ سال خورشیدی) پس از تاسیس اتحادیه پست جهانی، به عضویت آن در آمد. مرکز این اتحادیه که در سال ۱۸۷۵ میلادی (۱۲۵۴ خورشیدی) ایجاد شده‌بود، شهر برن سوئیس می‌باشد.

نخستین تمبر ایران[ویرایش]

در سال ۱۸۶۵ میلادی (۱۲۴۴ خورشیدی) ناصرالدین شاه قاجار پس از بازگشت از اروپا جمعی را برای ساخت و طراحی تمبر به فرانسه اعزام کرد تا با وزارت پست و تلگراف فرانسه مذاکره کنند. نخست کلیشه‌هایی توسط شخصی به نام ریستر، برای ساخت تمبر تهیه شد و حتی نمونه‌هایی نیز به چاپ رسید. سپس آلبرت بار نمونهٔ دیگری تهیه کرد که آن را برای تایید به ایران آورد که این طرح او تصویب شد و نمونه‌هایی از آن تمبر در چهار رنگ بنفش، سبز، آبی و قرمز به ترتیب به بهای ۱، ۲، ۴ و ۸ شاهی چاپ شدند. طرح این تمبرها نشان رسمی دولت ایران که همان شیر و شمشیر و خورشیدی که درون دایره‌ای جا گرفته‌اند می‌باشد که گرداگرد آن با زنجیره‌ای با ۸۶ دانه مروارید پوشیده شده‌است و قیمت هر تمبر با حروف فارسی در چهار دایرهٔ کوچک در چهار گوشهٔ آن نوشته‌شده‌است. این نخستین مجموعه از تمبرهای ناصرالدین شاهی است.

پس از ناصرالدین شاه[ویرایش]

انتشار تمبر در دوره قاجار پس از ناصرالدین شاه با چاپ مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه نیز ادامه یافت.

پهلوی اول[ویرایش]

تمبرهای دوران رضاشاه از تاریخ ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۸[نیازمند منبع] منتشر گردیده‌اند.

پهلوی دوم[ویرایش]

تمبرهای دوران محمدرضا پهلوی از سال ۱۳۱۸[نیازمند منبع] تا ۱۳۵۷، شامل ۴۳۱ سری یادگاری و ۳۰ سری پستی منتشر گردیده‌است.

تمبرهای دوران محمدرضا پهلوی بین سالهای 1318 تا 1357 به شرح زیر منتشر شده است. از تمبرهای مهم این دوران می توان به تمبر بیاد مساعی ایران در راه پیروزی جنگ جهانی دوم-تولد محمدرضا پهلوی-اتحادیه جهانی پست-نجات آذرباییجان-سری هوایی قم-جنگلبانی هندوستان-شیلات-پهلوانی-بیمارستان نمازی-لباس محلی نام برد. قسمت گران قیمت از سال 1318 تا 1335 ارزش 2300 دلار قسمت متوسط قیمت از سال 1336 تا 1343 ارزش 600 دلار قسمت ارزان قیمت از سال 1344 تا 1357 شامل 325 سری ارزش 320 دلار

جمهوری اسلامی ایران[ویرایش]

تمبرهای منتشرشده در دوران جمهوری اسلامی از سال ۱۳۵۸ تاکنون بوده‌است. این تمبرها از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۶ در ۶۳۹ سری یادگاری و ۱۴ سری پستی منتشر گردیده‌است.

از طراحان تمبر این دوره باید به محمد مهروان، نگارگر ایرانی وناصر گرجی اشاره کرد.

نرم افزار تمبر[ویرایش]

تمبر بشر از ابتدای شکل‌گیری جوامع ابزارهای گوناگونی را برای برقراری ارتباط میان افراد قبیله و بعدها با سایر قبایل اختراع و بکارگیری نموده است. دود و انعکاس نور آفتاب به وسیله آینه ، نمونه هایی از این روش های ارتباطی هستند. پس از اختراع خط ارسال نامه و کالا از مکانی به مکان دیگر رواج یافت و این نامه ها به روش های گوناگون مثل پیک های داوطلب، کبوتران نامه بر و یا مسافرین انتقال می یافتند. هردوت و گزنفون یونانی از مورخان نامی تاریخ، ایجاد پست با کارکرد امروزی آن را به دوران پادشاهی کوروش و داریوش اول در عهد هخامنشی نسبت داده اند. چنانکه در کتاب تربیت کوروش نوشته گزنفون چنین آمده است : کوروش حکم نموده است که در جاده ها منزلگاهایی بنا نمایند که فاصله آنها مساوی باشند و در آنجا چند اسب و مهتر بگذارند. در هر یک از آنها یک نفر مباشر باهوش و زیرک همیشه حاضر باشد تا نوشته هایی را که چاپاری می آورد گرفته و به چاپار دیگر تسلیم نماید. در ابتدا استفاده از سیستم ارتباطات در اختیار روسای قبایل ، پادشاهان و امپراطوران بود. در ادامه با رواج مبادله نامه در سطوح مختلف جامعه ، کمبود یک سیستم پرداخت هزینه نامه به شدت احساس گردید ، تا اینکه در سال 1680 در لندن ویلیام دوکرا تشکیلات پنی پست را بوجود آورد . اما به شکل رسمی در سال 1837 سر رولاند هیل، وزیر پست بریتانیا ، اصلاحات اداره پست را مطرح کرد. به موجب آن ارسال نامه به هر نقطه از جزایر بریتانیا با هزینه یکسان نیم پنی و پرداخت هزینه توسط فرستنده امکان پذیر شد. در این روش هزینه نامه باید توسط ارسال کننده آن با یک تکه کاغذ کوچک رنگی که همان تمبر بود و بر روی نامه چسبانده می شد پرداخت می گردید . بنابراین در ششم مه 1840 (اولین روز استفاده رسمی) نخستین تمبر منتشر شده دولتی متولد شد. هیل خودش اولین تمبر را که یک پنی ارزش داشت و نیمرخ ملکه ویکتوریا بر آن بود، طراحی کرد. از آنجا که تمبر به رنگ سیاه چاپ شده بود، این تمبر خیلی زود به "پنی سیاه" که پر طرفدارترین و معروف ترین تمبر جهان است، معروف شد.

در ایران نخستین بار در 1241 هجري شمسی با تأسیس دفتر پستی انگلستان در بوشهر و استفاده از تمبر هندوستان در محمولات پستی ، تمبر در ایران رواج یافت.  در سال 1244 يك هيات ايراني طي سفري به كشورهاي اروپايي، سرويس هاي پستي كشورهاي مربوط را مورد مطالعه قرار دادند . اين هيات را سرتيپ حاجي محسن خان معين الملك و مشيرالدوله و اعتمادالسلطنه همراهي مي كردند. در آنجا شخصي به نام ريستر كه از اهداف سفر اين هيات آگاه شده بود با آنان وارد مذاكره شد و قبل از آنكه مذاكره به نتيجه منجر شود، او تمبرهايي را طراحي كرد و به مقامات ايراني ارايه داد .اما اين تمبرها چندان موافق طبع آنها نيامد و طرح هاي ريستر رد شد. ریستر، اين تمبرها را به عنوان اولين تمبرهاي ايراني در نمايشگاهي در سال 1245 به فروش رساند.

اما هیئت مذکور طرح دیگری که به وسیله ی آلبرت بار طراح تمبر تهیه شده بود قبول و کلیشه های تهیه شده را با خود به تهران آورد. با استفاده از کلیشه اولین تمبر های ایران در سال 1245 در تهران چاپ شد . اين تمبرها در چهار قيمت يك شاهي، دو شاهي، چهارشاهي و هشت شاهي که به تمبرهاي باقری مشهور شد، در ايران رواج يافت. از آن زمان تاکنون در حدود 3700 تمبر گوناگون در ایران چاپ و انتشار یافته است. تمبر امروزه فراتر از یک ابزار ارتباطی است و با توسعه روش های جدید ارتباطی بیشتر یک رسانه فرهنگی است . از اینرو با توجه به جذابیتهای فراوان تاریخی و فرهنگی تمبر ، نرم افزار تمبر ایران با هدف شناسایی تمبر به مخاطبان و علاقه‌مندان برای اولین بار طراحی و تولید گردیده است. مهمترین قسمتهای این نرم افزار عبارتند از : 1.گالری تمبر: در این قسمت در بالای صفحه نمایش تمبر یادبود و در پایین تمبر جاری قابل انتخاب می باشد. در صورتیکه کاربر بخواهد تمبرهای یادبود را انتخاب کند می تواند دوره قاجار و یا دوره پهلوی اول را انتخاب و سپس با کلید نمایش گالری، تمبرهای موجود در دوره انتخابی نمایش داده خواهد شد. در صورتیکه کاربر بخواهد تمبرهای دوره پهلوی دوم و یا دوره جمهوری اسلامی نمایش داده شود باید در قسمت مورد نظر سال را به فرمت چهار رقمی (به عنوان نمونه 1361) وارد و سپس کلید نمایش گالری را انتخاب کند. برای نمایش تمبرهای جاری کاربر می تواند گزینه دوره پهلوی و یا دور جمهوری اسلامی را انتخاب و سپس کلید نمایش گالری را بزند. در هر قسمت پس از انتخاب نمایش گالری تمبرها یک به یک به ترتیب تاریخ نمایش داده خواهد شد. در بالای صفحه نمایش تعداد تمبرهای موجود در دوره ، در قسمت میانی سال انتشار تمبر و در قسمت پایین مناسبت انتشار تمبر نمایش داده خواهد شد. 2.کتابچه تمبر: در این قسمت اطلاعات کلی در فصل های جداگانه شامل تاریخچه تمبر، تعریف تمبر، انواع تمبر، روشهای چاپ تمبر و روش گرد آوری تمبر برای علاقه مندان به زبان ساده آورده شده است. هر فصل از چند بخش تشکیل گردیده که می توان با انتخاب موضوع مورد نظر اطلاعات لازم را مطالعه نمود. 3.گزیدگان :این قسمت شامل اطلاعاتی مانند جدول تمبرهای یادگاری، جدول تمبرهای پستی، مشاهیر تمبر ایران، کتب تمبر فارسی، سایت های تمبر ایرانی، سایت های تمبر خارجی ، معرفی انجمن تمبر ایران و گرانترین شی دنیا برای علاقه‌مندان وجود دارد. در هر قسمت با انتخاب نمایش اطلاعات تکمیلی امکان مطالعه بیشتر فراهم می باشد. 4.واژگان: در این قسمت اصطلاحات کاربردی در فرهنگ تمبر آورده شده است. در لیست موجود ابتدا خلاصه ای از واژه مربوطه تشریح و در صورتیکه انتخاب کلمه مورد توسط کاربر، اطلاعات تکمیلی نمایش داده می شود. 5.جستجو: در این قسمت ابتدا کاربر باید روش جستجو یعنی یکی از دو گزینه بر اساس کلمه در متن یا بر اساس موضوع تمبر را انتخاب نماید و سپس کلمه مورد نظر را در قسمت مربوطه وارد نماید. در صورتیکه کاربر گزینه بر اساس کلمه در متن(کتاب تمبر) را انتخاب کند، کلمه وارد شده در کتاب تمبر موجود در بانک اطلاعاتی جستجو شده و موارد پیدا شده نمایش داده خواهد شد. به عنوان نمونه با وارد نمودن کلمه جاری کلیه مطالب موجود در این خصوص نمایش داده خواهد شد. با انتخاب هر گزینه اطلاعات تکمیلی اورده می شود. در صورتیکه کاربر گزینه بر اساس موضوع تمبر(بانک اطلاعات تمبر) را انتخاب کند، کلمه وارد شده در موضوع انتشار تمبر جستجو شده و موارد پیدا شده نمایش داده خواهد شد. به عنوان نمونه اگر کلمه کودک وارد شود اطلاعات کلیه تمبرهایی که با موضوع کودک چاپ شده است ، نمایش داده خواهد شد. با انتخاب هر مورد تمبر مورد نظر به همراه اطلاعات مربوطه نمایش داده خواهد شد. نکته مهم: گزینه جستجو با ورود هر حرف انجام خواهد شد. از اینرو برای عملکرد بهتر بهتر است حروف با سرعت اهسته وارد شوند. منو: منوی نرم افزار از سه قسمت اصلی تشکیل شده است: 1
. درباره ما: در این قسمت اطلاعاتی درباره تهیه کنندگان نرم افزار و روش ارسال اطلاعات آورده شده است.
2. راهنمای نرم‌افزار: در این قسمت اطلاعات کلی برای استفاده بهتر از نرم افزار آورده شده است.
3. تنظیمات: در این قسمت کاربر می تواند با تنظیم نوع فونت، اندازه فونت و فاصله بین خطوط نرم افزار را برای نمایش دلخواه تنظیم نماید. تنظیمات انجام شده در قسمت پایین نمایش داده شده و پس از تایید در کلیه قسمتهای نرم افزار اعمال می گردد. نرم افزار مورد اشاره با نام تمبر ایران از سایت بازار cafebazar.ir ، رایگان در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است.

پانویس[ویرایش]

  1. «پست، کهن‌ترین ابزار ارتباطی جهان (اطلاعات)»(فارسی)‎. شرکت پست جمهوری اسلامی ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۸۸. 
  2. پرتال شرکت پست جمهوری اسلامی ایران
  3. انگلیسیها در میان ایرانیان. سر دنیس رایت. ترجمه ذبیح الله منصوری

منابع[ویرایش]

  • عبدلی فرد، فریدون، تمبرهای شیر و خورشیدی اولیه ایران، ته‍ران‌: هیرمند، ۱۳۷۸.
  • خرازچی، احمد؛ تحولات واحد پول و تمبر در ایران، مجلهٔ تمبر، ش ۷، (مه‍ر ۱۳۸۱): ص ۵۵ - ۵۷.
  • کتاب راهنمای تمبرهای ایران، قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی ایران؛ ۱۳۸۷.