بهرام یکم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
بهرام یکم
شاهنشاه ساسانی
BahramINoFireAltarCoinHistoryofIran.jpg
سکه‌ای از بهرام یکم
چهارمین شاهنشاه ساسانی
سلطنت ژوئن ۲۷۳ - سپتامبر ۲۷۶
پیشین هرمز یکم
جانشین بهرام دوم
فرزند(ها) بهرام دوم
هرمز یکم کوشانشاه
نام کامل
بهرام یکم ساسانی
خاندان خاندان ساسان Senmurv.svg
پدر شاپور یکم
مادر گوردزاد
زادروز نامشخص
نامشخص
مرگ ۲۷۶ میلادی
دین و مذهب مزدیسنا

بهرام یکم یا ورهران یکم چهارمین شاهنشاه ساسانی و بزرگترین پسر شاپور یکم بود. او بعد از برادر کوچک‌تر خود، هرمز اردشیر به تخت نشست.

نام[ویرایش]

بهرام به معنای فرشتهٔ فتح و پیروزی است که ساسانیان در جنگ‌ها از آن یاری می‌طلبیدند[۱] بَهرام یا وِرِثرَغنَه از مفاهیم زرتشتی و از ایزدان ایرانی است که نام او به معنای «دهندهٔ پیروزی» می‌باشد. واژه بهرام در متون پارسی میانه به گونه وَرَهْران یا وَرَهْرام و در اوستا به صورت وِرِثْرَغْنَه آمده‌است. بهرام به صورت پیروزی‌بخش در ایران باستان بسیار دوست داشتنی بوده‌است. بهرام یشت چهاردهمین یشت اوستا که از بخش‌های رزمی اوستا به‌شمار می‌رود در ستایش بهرام سروده شده‌است. نام یک ایزد هندوایرانی به نام (مانع‌شکن) در اوستا به صورت (ورثرغنه) و در پارسی میانه به شکل ورهران، ورهرام و بهرام درآمده‌است. ریشهنیا-هندواروپایی آن به صورت (زننده موانع) بازسازی می‌شود. (مانع‌شکن) که یکی از صفت‌های ایزد هندی ایندرا می‌باشد نیز همین واژه بهرام است. نام ورثرغنه در ارمنی به صورت واهاگن و ورام، در سغدی، وشن، در پارتی، وریهرام، در زبان کوشانی، اُرلاگنو، درآمده‌است؛ و نیز به روز بیست ام هر ماه بهرام می‌گویند. در بهرام‌یشت آمده‌است که بهرام آفریده اهورا نیرومند و فرهمند است و نیروی بینایی شگفت‌انگیزی دارد. او یورش همه دشمنان را، چه جادوان و پریان، و چه کَوی‌ها و کَرَپان‌های «ستمگر» را در هم می‌شکند، جهان را تازگی و آشتی می‌بخشد و به خوبی آرمان‌ها را برآورده می‌کند. بهرام هم‌چنین توانایی فرزندآوری و بازوان نیرومند و تندرستی و دلیری می‌بخشد.[۲]

پیکرهایی که بهرام به صورت آن‌ها پدیدار شده‌است:

  • بادِ تندتازِ
  • گاوِ نرِ زیبایی با شاخ‌های زرین،
  • اسب سپید زیبایی با گوش‌های زرد و لِگام زرنشان
  • شترِ سرکش و گازگیر و تیزرو و رهرو و جست‌وخیز کننده
  • گراز نری که با دندان‌های تیز به پیش می‌تازد،
  • مردی پانزده ساله و فروغمند، با چشمانی درخشان و زیبا، و با پاشنه‌های کوچک
  • پرنده «وارَغْن» که از پایین می‌گیرد و از بالا می‌دَرد و در میان مرغان، تندترین است
  • قوچ دشتی زیبایی با شاخ‌های پیچدار
  • نَر بُزِ دشتی زیبایی با شاخ‌های سرتیز
  • مردِ شکوهمندی که یک کاردِ زرکوب و نگارین و زیورآذین دربرداشت.[۲]

دوران پادشاهی[ویرایش]

با اینکه او بزرگترین پسر شاپور یکم بود، اما هرمز او را کنار گذاشت.[۳] از ۲۷۳ تا سال ۲۷۶ میلادی یا بقولی از ۲۷۱ تا ۲۷۴ میلادی شاهنشاه ساسانی بوده‌است.[۴] او قبل از جلوس حکومت خراسان و پادشاهی کوشان را داشت.[۵] ظاهرا بهرام در زمان حیات پدرش حاکم گیلان با لقب گیلانشاه نیز بوده‌است.[۶] در آغاز کرتیر ظاهراً از سلطنت او پشتیبانی کرده بود و در نتیجه روحانیت زرتشتی و شخص کرتیر از جلوس او بر تخت سود بردند.[۳] با آغاز پادشاهی بهرام اول، وضعیت مانویان دگرگون شده بود و در موقع خطرناکی قرار گرفت.[۴]عجز و ضعف بهرام یکم که او را، در دست موبد کرتیر، دشمن مانی و اعوانش، چون بازیچه‌ای کرده بود، می‌بایست سبب شده باشد که مانی برای نجات جان خویش از بابل بیرون آمده باشد. در جریان اقدامات شدید که این موبد هراس‌انگیز ساسانی در احیای آیین مزدیسنا و تقویت نفوذ موبدان به جا آورد، کیش مانی هم مانند سایر ادیان غیر زردشتی، مورد تعقیب و سرکوب قرار گرفت.[۴] با وجود این چنان‌که از روایات مانویان برمی‌آید در نیمهٔ راه وی را از ادامهٔ سفر بازداشته‌اند و به بابل برگردانده اند. اگر گزارش از نوح زاتگ که مترجم مانی بود و تا واپسین لحظهٔ زندگی در کنار او حضور داشت، درست باشد، شاه مانی را پیش خواند و با او سخنانی تند گفت و به حبس او فرمان داد. از همین روایت برمی‌آید که در این ملاقات کرتیر موبد هم، با شاه همراه بوده و پیداست که کرتیر در مجالس خصوصی شاه نیز غالباً در کنار وی بوده‌است. بدین‌گونه، پادشاه سست‌عنصر، سرانجام مانی را به دست مخالفان سپرده‌است.[۷]در آن ایام، بهرام اول با پادشاهان مناطق شرقی درگیری‌هایی داشت و ظاهراً مانی متهم به برقراری ارتباط با ایشان و تحریک آنان به عصیان و استقلال طلبی شده بود.[۴] به دستور این شاه، مانی را گرفتند. آنگاه (بهرام اول) از مانی خواست تا در دفاع از حقانیت دین خود با موبدان زرتشتی به مناظره بپردازد.[۵] مورخان اسلامی روایت می‌کنند که مجلس مناظره ای تشکیل شد و مانی به موبدان موبد (کرتیر) که هم دشمن بود و هم قاضی مجلس، به گفتگو پرداخت. اورا به عنوان مرتد و از دین برگشته به زندان افکندند و چندان عذاب دادند تا بدرود حیات گقت.[۵] سرانجام او را در ۲ مارس ۲۷۴ میلادی در زندان کشتند و سرش را در گندی‌شاپور برای تماشای مردم، به تیری آویختند.[۷][۸]

تاج‌ستانی بهرام اول از اهوره مزدا - تنگ چوگان حوالی کازرون

در زمان بهرام یکم پایگاه قدرت دربست در اختیار یک روحانی قرار می‌گیرد و از این رو در اواخر قرن سوم میلادی دگرگونی بزرگی در وظیفهٔ شاه از سویی و اهمیت و صعود سازمان حرفه ای مذهبی و سلسله مراتب آن از سوی دیگر رخ می‌دهد.[۳]

روابط خارجی[ویرایش]

در روزگار او زنوبیا (زینب)، شاه‌بانوی تدمر (پالمیرا، واقع در سوریه کنونی)، برای فرار از فشار روم از ایران یاری خواست. اما بهرام از روی بی‌تدبیری تنها نیروی اندکی روانه کرد و در نتیجه هم تدمر بدست رومیان افتاد(۲۷۲م). بهرام پس از این واقعه برای دلجویی از امپراتور برای او هدایای گرانبها ارسال کرد. اما در واقع با این کار خود ضعف حکومتش را بیشتر نمایان کرد.[۴] اورلیانوس (اورلیان)، امپراتور روم از مداخلهٔ ایران رنجید و به قصد کینه‌جوئی، مردم آلان را بر آن داشت که از طرف قفقاز به ایران بتازند؛ ولی امپراتور در سال۲۷۵ میلادی که عازم بیزانس بود، در اثر شورش سربازان خویش کشته شد و بلایی که همراه او رسیده بود، به‌خیر گذشت. اندکی بعد بهرام نیز درگذشت.[۹]

چهرهٔ بهرام یکم، بر روی سکه.

پانویس[ویرایش]

  1. فرهنگ عمید. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ مرادی غیاث آبادی، رضا. بهرام یشت در پژوهش‌های ایرانی. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ دریایی، تورج. شاهنشاهی ساسانی. نهران: ققنوس، 1383. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ زرین کوب، عبدالحسین و روزبه زرین کوب. تاریخ سیاسی ساسانیان. تهران: سمت، 1390. 31. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر، 1396. 
  6. نخجوی, اکبر و رضا غفوری. «نابرابری سرگذشت مانی در شاهنامه فردوسی». پزوهش‌های تاریخی, 1389. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ {زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ص ۴۳۶}
  8. {پیرنیا، تاریخ باستانی ایران، ص ۲۹۱}
  9. {زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ص ۲۵۳}

منابع[ویرایش]

  • مشیرالدوله پیرنیا، حسن. تاریخ باستانی ایران. تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۶۲. 
  • عبدالحسین، زرین کوب. تاریخ مردم ایران. تهران: انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۴. 
  • CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
پادشاه پیشین:
هرمز یکم
بهرام یکم
شاهنشاه ایران

۲۷۳ – ۲۷۶ میلادی

جانشین:
بهرام دوم