شروان‌شاهان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مزیدی/کسرانی/دربندی
Shirvan gerb.png
نشان شروانشاهان[۱]
کشور جمهوری آذربایجان
 روسیه
بنیان‌گذاری‌شده۸۶۱
بنیانگذاریزید بن مزید شیبانی
واپسین حاکمابوبکر میرزا
عناوینشاه شیروان
شاه لایزان
امیر دربند
انحلال۱۵۳۸
شاخه‌هاشرواشیدزه
قراکشیش
مسجد شروانشاهان
محل حکومتی شروانشاهان در باکو

شروانشاهان دودمان‌های پادشاهی محلی در شروان (ناحیه‌ای در قفقاز) و اطراف آن بودند، که از اواخر سده دوم تا اوایل سده دهم خورشیدی بر بخش‌ها یا همه این سزمین‌ها فرمان می‌راندند. مرکز شروانشاهان در آغاز شهر شابران (شاوران) بود، اما در دوره‌های مختلف شهرهای دیگری را نیز مرکز حکومت شان شدند. نخستین سلسله شروان‌شاهان در اوایل حکومت عباسیان به قدرت رسید. سرانجام در سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ قمری) به دست شاه تهماسب یکم صفوی برافتاد.

شروانشاهان در دورهٔ سلجوقیان همچنان در قدرت خود باقی بودند و با پادشاهان آن سلسله رابطه داشتند و گاه نیز مطیع و خراج‌گزارشان می‌شدند. مهم‌ترین دوره پادشاهی این سلسله عهد منوچهر دوم است. او اگرچه عنوان «خاقان اکبر» را داشت، اما تابع سلجوقیان عراق بود. این وضعیت تا پایان پادشاهی طغرل بن ارسلان آخرین پادشاه سلجوقی عراق ادامه داشت و از این پس، پادشاهان شروان تابع و باج‌گزار شاهان گرجی شدند و با آنان وصلت کردند.

هنگامی که جلال‌الدین خوارزمشاه بر آذربایجان تسلط یافت، شروان مدتی خراج‌گزار او بود. همچنین شیخ جنید و شیخ حیدر در جنگ با شروانشاهان به قتل رسیدند ولی شاه اسماعیل یکم صفوی انتقام آنها را از شروانشاهان گرفت و نواحی شروان را به باد غارت داد.[۲] دولت این خاندان تا سال ۹۱۷ خورشیدی (۹۴۵ ه‍.ق) دوام داشت و در این سال به دست شاه تهماسب یکم صفوی نابود گردید؛ ولی بعداً دو تن دیگر نیز به حکومت رسیدند.

ایرانی‌شدن فرهنگی شروان‌شاهان در زمان یزید بن احمد (یزید دوم) (۳۸۱ ق) شکل گرفت. مینورسکی می‌نویسد: «این واقعیت که یزید بن احمد و دخترش شمکویه در شابران دفن شدند، با توجه به پیدایش ناگهانی نامهای ایرانی در میان نوادگان او حایز اهمیت است. احتمال بسیار دارد که این نوآوری ناشی از ازدواج یزید با شاهزاده خانمی از خاندان‌های قدیمی محلّی بوده باشد.»[۳]

شاهان شروان

سلسله اول، دودمان مزیدی

  1. محمد بن خالد شیبانی (در ارمنستان، شروان، اران، آذربایجان، باب‌الابواب)
  2. هیثم بن خالد (لقب شروانشاه یافت)
  3. محمد بن هیثم
  4. هیثم (دوم) بن محمد

سلسله دوم، دودمان کسرانی

  • ۱- منوچهر بن یزید (۴۱۸ ق)
  • ۲- ابومنصور علی (دوم) بن یزید (۴۲۵ ق)
  • ۳- قباد بن یزید (۴۳۵ ق)
  • ۴- بختنصر علی (سوم) بن احمد بن یزید (۴۴۱ ق)
  • ۵- سالار بن یزید
  • ۶- فریبرز بن سالار (حدود ۴۵۵ ق)
  1. منوچهر (دوم) پسر فریبرز
  2. فریدون بن فریبرز
  3. منوچهر سوم پسر فریدون
  4. فریدون (دوم) بن منوچهر
  1. شاهنشاه بن منوچهر
  2. فریبرز (دوم) بن آفریدون
  • ۱۴- فرخزاد بن منوچهر (حدود ۵۶۶ ق)
  • ۱۵- گشتاسب بن فرخزاد (حدود ۶۲۲ ق)
  • ۱۶- علاءالدین فریبرز (سوم) بن گشتاسب (حدود ۶۲۲ ق)
  • ۱۷- اخستان (دوم) بن فریبرز (۶۴۹ ق)
  • ۱۸- فرخزاد (دوم) بن اخستان (۶۸۰ ق)
  1. اخستان (سوم) بن فرخزاد
  2. کیکاوس بن اخستان
  • ۲۱- کیقباد بن فرخزاد (حدود ۷۱۷ ق)
  1. کاوس بن کیقباد
  2. هوشنگ بن کاوس

سلسله سوم، خاندان دربندی

  1. خلیل‌الله (دوم) بن ابراهیم
  2. فرخ یسار (دوم) بن ابراهیم
  • ۱۰- شاهرخ بن فرخ یسار (۹۴۲ ق)

سلسله چهارم، مدعیان تاج و تخت

  • ۱- برهان علی بن خلیل‌اللّه (۹۵۱ ق)
  • ۲- میرزا ابوبکر بن برهان
  • ۳- فتحعلی (۱۱۸۰ ق)
  • ۴- عسکر بن محمد سعید (۱۲۰۳ ق)
  • ۵- قاسم خان (۱۲۰۹–۱۲۰۳ ق)
  • ۶- مصطفی خان (بار سوم ۱۲۳۶–۱۲۱۲ ق)

حکام ایرانی شروان

  • ۱- منوچهر (۹۰۳ ق)
  • ۲- القاص بن اسماعیل صفی (۹۴۵–۹۵۴ ق)
  • ۳- عبداللّه خان (۹۵۸ ق)
  • ۴- فرخ خان (۱۰۴۳ ق)
  • ۵- رستم (حدود ۱۰۴۵ ق)
  • ۶- خسرو سلطان (حدود ۱۰۵۱ ق)
  • ۷- مهر علی خان (۱۰۶۶ ق)
  • ۸- منوچهر خان (۱۰۶۷ ق) و جز آنان

جستارهای وابسته

منابع

  1. State historical architecture museum "The Shirvanshahs’ Palace" بایگانی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine"Two lions and the head of the bull between them was the symbol of the Shirvanshahs. Lions symbolized the power and strength of the Shirvanshahs, the head of the bull symbolized abundance."
  2. تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، (ص ۶۱)
  3. مینورسکی، و: تاریخ شروان و دربند. ترجمه محسن خادم، تهران: ۱۳۷۵. متن، ص: ۱۴۸.