دوک (عنوان)

دوک عنوانی مردانه است که یا به حکمرانی اطلاق می‌شود که بر یک دوک‌نشین حکومت می‌کند، یا به عضوی از خاندان سلطنتی یا اشراف. به عنوان حاکم، دوک‌ها پایین‌تر از امپراتورها، پادشاهان، شاهزادگان بزرگ، دوک‌های بزرگ و بالاتر از شاهزادگان حاکم قرار می‌گیرند. به عنوان خاندان سلطنتی یا اشراف، آنها بسته به کشور یا عنوان خاص، پایین‌تر از دوک‌های بزرگ و بالاتر یا پایین‌تر از شاهزاده‌ها قرار می‌گیرند. در بیشتر کشورها، کلمه دوشس duchess معادل زنانه آن است.

ریشه واژه

این عنوان از کلمه فرانسوی duc گرفته شده است که خود از کلمه لاتین دوکس (dux) به معنای «رهبر» گرفته شده است، اصطلاحی که در جمهوری روم برای اشاره به یک فرمانده نظامی بدون رتبه رسمی استفاده می‌شد و بعدها به معنای فرمانده نظامی برجسته یک استان به کار رفت.

پس از اصلاحات امپراتور دیوکلتیان (که ادارات غیرنظامی و نظامی استان‌های رومی را از هم جدا کرد)، یک دوکس (dux) فرمانده نظامی در هر استان شد. عنوان دوکس، که به دوکس (doux) یونانی تبدیل شده بود، در امپراتوری روم شرقی نیز باقی ماند و در چندین زمینه ادامه یافت و به معنای رتبه‌ای معادل کاپیتان یا ژنرال بود. بعدها، در قرن یازدهم، عنوان مگاس دوکس (Megas Doux) برای پست فرمانده کل نیروی دریایی معرفی شد.

در قرون وسطی، این عنوان (به صورت هرتسوگ) ابتدا در میان پادشاهی‌های ژرمنی به کار می‌رفت. دوک‌ها حاکمان استان‌ها و مافوق‌های کنت‌ها در شهرها و بعدها، در پادشاهی‌های فئودالی، عالی‌رتبه‌ترین اشراف پادشاه بودند. یک دوک ممکن است به خودی خود، عضوی از اشراف کشور باشد یا نباشد: در بریتانیا و اسپانیا، همه دوک‌ها، اشراف قلمرو نیز هستند/بودند، در فرانسه، برخی اشراف بودند و برخی نبودند، در حالی که این اصطلاح برای دوک‌نشین‌های سایر ملت‌ها، حتی در جایی که نهادی مشابه اشراف (مثلاً گراندی، انجمن امپراتوری، خاندان اشراف علیا مجارستان) وجود داشته است، قابل استفاده نیست.

در طول قرن نوزدهم، بسیاری از ایالت‌های کوچک‌تر آلمان و ایتالیا توسط دوک‌ها یا دوک‌های بزرگ اداره می‌شدند. اما در حال حاضر، به استثنای دوک‌نشین بزرگ لوکزامبورگ، هیچ دوکی به عنوان پادشاه حکومت نمی‌کند. دوک همچنان بالاترین عنوان ارثی (جدا از عناوینی که توسط یک سلسله حاکم یا قبلاً حاکم به دست می‌آید) در پرتغال (هرچند اکنون جمهوری است)، اسپانیا و بریتانیا است. در سوئد، اعضای خانواده سلطنتی از بدو تولد دارای مقام دوک شخصی هستند. پاپ، به عنوان یک حاکم موقت، همچنین، هرچند به ندرت، عنوان دوک یا دوشس را به افرادی که به خاطر خدماتشان به سریر مقدس خدمت کرده‌اند، اعطا کرده است. در برخی از قلمروها، جایگاه نسبی "دوک" و "شاهزاده"، به عنوان عناوینی که توسط اشراف به جای اعضای سلسله‌های حاکم به دست می‌آیند، متفاوت بوده است - به عنوان مثال، در ایتالیا و آلمان.

زنی که به خودی خود چنین عنوانی را دارد، دوکی یا دوک‌نشینی را دارد، یا قلمرو دوک‌نشینی را در اختیار دارد، یا با یک دوک ازدواج کرده است، معمولاً دوشس نامیده می‌شود، معمولاً دوشس نامیده می‌شود. با این حال، ملکه الیزابت دوم طبق سنت به عنوان دوک نورماندی در جزایر مانش و دوک لنکستر در لانکاشر شناخته می‌شد.

دوک‌نشین و قلمرو دوکی

مقالهٔ اصلی: دوک‌نشین

یک دوک‌نشین قلمرو یا موجودیت ژئوپلیتیکی است که توسط یک دوک اداره می‌شود، در حالی که عنوان یا منطقه او اغلب دوک‌نشین نامیده می‌شود. دوک‌نشین بزرگ لوکزامبورگ یک دولت کاملاً مستقل است و رئیس آن، دوک بزرگ، یک پادشاه مستقل است که بر اتباع لوکزامبورگی خود سلطنت می‌کند.

دوک کورنوال هم عنوان دوک (dukedom) و هم عنوان دوک‌نشین کورنوال (duchy) را در اختیار دارد که دومی منبع درآمد شخصی اوست. کسانی که در املاک دوک‌نشین زندگی می‌کنند، تابع دولت بریتانیا هستند و به خودی خود نه وفاداری به دوک دارند و نه خدمتی. در اسکاتلند، وارث مرد تاج‌وتخت بریتانیا، همیشه دوک روتسی (duke of Rothesay) نیز هست، اما این یک دوک (dukedom) بدون دوک‌نشین است. به طور مشابه، پادشاه بریتانیا به عنوان دوک لنکستر (duchy of Lancaster) بر دوک‌نشین لنکستر حکومت می‌کند و مالک آن است، اما این دوک‌نشین جدا از تاج و تخت نگهداری می‌شود و درآمد املاک دوک‌نشین، کیف پول خصوصی حاکم را تأمین می‌کند.

جزایر مانش دو تا از سه جزیره‌های وابسته به تاج‌وتخت بریتانیا هستند، آخرین بقایای سرزمین‌های دوک‌نشین نورماندی. جزیره‌نشینان در سرود وفاداری خود می‌گویند: «Le Roi, notre Duc» (شاه، دوک ما). اگرچه ظاهراً این عنوان طبق پیمان پاریس در سال ۱۲۵۹ لغو شد، اما تاج و تخت همچنان معتقد است که این عنوان حفظ شده است: «در سال ۱۱۰۶، پسر کوچک ویلیام فاتح، هنری یکم، دوک‌نشین نورماندی را از برادرش روبر تصرف کرد؛ از آن زمان، حاکم انگلیسی همیشه عنوان دوک نورماندی را داشته است» و «تا سال ۱۲۰۵ میلادی، انگلستان بیشتر سرزمین‌های فرانسوی خود، از جمله نورماندی را از دست داده بود. با این حال، جزایر مانش، بخشی از دوک‌نشین از دست رفته، همچنان به عنوان یک دارایی خودگردان تاج و تخت انگلیسی باقی ماند. در حالی که این جزایر امروزه در حکومت خودمختار هستند، اما به پادشاه در نقش او به عنوان دوک نرماندی وفادار هستند.»

جایگاه

در میان لقب‌های پادشاهی بریتانیا، دوک از بالاترین و مهم‌ترین درجات، برای مردان است. اگر دوک، به عنوان مثال همچنین شاهزاده، عضو ارتش، سفیر یا روحانی باشد، رتبه‌اش قبل از لقبش گفته می‌شود به عنوان مثال: ارتشبد والاحضرت شاهزاده ادوارد، دوک کنت.

آرشیدوک

آرشیدوک از القاب اشرافی در دربار دودمان هابسبورگ، اتریش-مجارستان بود. آرشیدوک جایگاهی پایین‌تر از شاه و بالاتر از دوک داشت.

دوک در ایران

در فرهنگ و ساختار سیاسی ایران پیشامدرن، عنوان «دوک» معادل مستقیمی نداشت، اما می‌توان آن را به عنوانی مانند امیرِ منطقه‌ای یا حاکم ناحیه‌ای با استقلال نسبی تعبیر کرد. ساختار اشرافی ایران بیشتر بر اساس طبقات درباری و فئودالیسم قومی بود، نه عناوین نظام‌مند اشرافی اروپایی.

در ژاپن

پس از سال ۱۸۶۹ در دومین سال دوره میجی، سیستم اشرافی در ژاپن برقرار شد. به اربابان فئودال سابق و کسانی که در نوسازی میجی مشارکت داشتند، عناوین اشرافی اعطا شد و وظیفه محافظت از امپراتور بر عهده آنها قرار گرفت. توکوگاوا ایه‌ماسا، که به عنوان شانزدهمین رئیس خاندان توکوگاوا جانشین توکوگاوا یوشینوبو شد، به عنوان دوک، بالاترین رتبه اشرافیت، منصوب شد و پسر یوشینوبو، توکوگاوا آتسوشی، که از یک خانواده فرعی توکوگاوا بود، به عنوان بارون منصوب شد. با این حال، به خود یوشینوبو عنوانی داده نشد. شیبوساوا ای‌ایچی که رابطه نزدیکی با یوشینو داشت، می‌خواست که یوشینوبو در زمره اشراف قرار گیرد، اما در داخل دولت در مورد رفتار ویژه با یوشینوبو اختلاف نظر وجود داشت. شیبوساوا که از این موضوع نگران بود، مخفیانه با همکارانش در وزارت دارایی، ایتو هیروبومی و اینواوئه کائورو، مشورت کرد. در نتیجه، یوشینوبو در سال ۱۹۰۲ (مِیجی ۳۵) عنوان دوک را دریافت کرد.

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Duke». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۱.
• واژه‌یاب و دهخدا