زنگوله (مقام موسیقی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
محل صداهای مقام زنگوله بر روی پرده‌های ساز‌هایی مثل تار، سه‌تار و عود که با فاصلهٔ چهارم درست کوک شده‌اند.

زنگوله یا زنگله یک مقام موسیقی است. در موسیقی قدیم ایران، زنگوله یکی از دوازده مقام اصلی بوده‌است.[۱] در برخی از متون از این مقام با نام نهاوند هم یاد شده‌است.[۲]

این مقام را به همراه مقام‌های رهاوی، حسینی، بزرگ و زیرافکند، مقامی حزن‌آور می‌دانستند. البته مولانا صفی‌الدین، این مقام را مقام خواب (شدّ النوم) نیز معرفی کرده‌است.[۳] این مقام در موسیقی دستگاهی ایران به شکل آهنگی موزون، در اغلب دستگاه‌ها به کار می‌رود.[۴] همچنین به نظر می‌رسد که این مقام در گذشته آهنگی موزون و بانشاط بوده‌است، و هم‌اکنون تنها بخشی از آن به شکل ریتمی موزون در موسیقی دستگاهی به یادگار مانده است.[۵] مولوی در شعری به مقام زنگوله اشاره می‌کند:[۶]

درخواب کرده‌ای ز رهاوی مرا کنونبیدار کن به زنگوله‌ام کانم آرزوست

تاریخچه[ویرایش]

زنگوله تا پیش از زمان صفی‌الدین ارموی با نام نهاوند شناخته می‌شده ولی از آن زمان دیگر در موسیقی ایران با نام نهاوند شناخته نمی‌شود. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری در رسالهٔ موسیقی‌ خود (قرن ششم هجری) می‌نویسد که پیامبر اسلام قرآن را در پردهٔ نهاوند می‌خوانده‌است.[۷]

در تحول مقام به دستگاه، زنگوله به عنوان یک دستگاه در موسیقی ایرانی باقی نمانده بلکه تبدیل به گوشه‌ای در دستگاه‌های مختلف شده. اما در مقام موسیقی عربی کماکان زنگوله با نام «زنک کلاه» یا با نام دیگرش «نهاوند» به عنوان یک مقام اصلی یا فرعی باقی مانده‌است.[۸]

موسیقی ایرانی[ویرایش]

توصیف مقام زنگوله در رسالهٔ شرفیهٔ صفی‌الدین ارموی با شکل زیر سازگار است:

درجات مقام زنگوله بر اساس رسالهٔ شرفیهٔ صفی‌الدین ارموی.[۹]

فرصت الدوله شیرازی، از نهاوند بین شعبه‌های بیست‌وچهارگانه نام نبرده‌است،[۱۰] اما فرهاد فخرالدینی آن را جزو این شعبه‌ها قلمداد کرده و فواصل آن را به شکل زیر توصیف کرده‌است:

درجات شعبه نهاوند به گفتهٔ فخرالدینی.[۱۱]

گوشه زنگوله[ویرایش]

در موسیقی دستگاهی ایران در مورد مفهوم و طبقه‌بندی گوشهٔ زنگوله توافق نیست. فرهاد فخرالدینی گوشهٔ زنگوله را هم در دستگاه ماهور، هم در سه‌گاه، هم در چهارگاه، هم در نوا، و هم در راست پنجگاه طبقه‌بندی می‌شود، و بابت داشتن الگوی ریتمیک سه چهارم (با نماد 34) شناخته می‌شود.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] فرهاد فخرالدینی برای توصیف گوشه‌های دیگری که ضرب‌آهنگ 34 دارند نیز از لفظ «دارای ریتم زنگوله» استفاده کرده‌است.[۱۷] در مقابل، داریوش طلایی زنگوله را در آواز بیات ترک[۱۸] و راست پنجگاه[۱۹] طبقه‌بندی می‌کند و اشاره‌ای به ضرب‌آهنگ خاصی برای آن نمی‌کند.

در دستگاه سه‌گاه و چهارگاه، گوشهٔ دیگری به نام پیش‌زنگوله هم تعریف می‌شود که معمولاً قبل از زنگوله اجرا می‌شود و بابت الگوی ریتمیک دو چهارم (با نماد ) شناخته می‌شود.[۲۰][۲۱]

گوشه نهاوندی[ویرایش]

همچنان که بالاتر ذکر شد، مقام زنگوله در برخی متون نهاوند نامیده می‌شده‌است. در ردیف موسیقی ایرانی علاوه بر زنگوله، گوشه‌ای مستقل به نام نهاوندی نیز وجود دارد که در دستگاه سه‌گاه طبقه‌بندی می‌شود.[نیازمند منبع]

موسیقی ترکی[ویرایش]

در موسیقی ترکی زنگوله یکی از مقام‌های اصلی است که به شکل زیر تعریف می‌شود:

درجات گام زنگوله در موسیقی ترکی[en ۱]

به بیان دیگر، مقام زنگوله حاصل ترکیب دو دانگ حجاز است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۴۶.
  2. خضرایی، فصلنامه خانه موسیقی، ۲۷.
  3. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۱۱۰.
  4. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۴۶.
  5. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۴۶.
  6. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۸۶.
  7. پورجوادی، امیرحسین. «رساله موسیقی محمد بن محمود بن محمد نیشابوری». معارف، ش. ۳۴ و ۳۵ (۱۳۷۴): صص. ‎۳۲-۷۰. 
  8. خضرایی، فصلنامه خانه موسیقی، ۲۷.
  9. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۴۷.
  10. شیرازی، بحورالالحان، ۱۷.
  11. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۷۳.
  12. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۱۴۴.
  13. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۲۷.
  14. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۴۶.
  15. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۸۶.
  16. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۴۱۷.
  17. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۷۷.
  18. طلایی، تحلیل ردیف، ۱۱۲.
  19. طلایی، تحلیل ردیف، ۴۴۱.
  20. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۲۷.
  21. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۳۴۵.

منابع[ویرایش]

  • Signell, Karl L (2008). Makam: Modal Practice In Turkish Art Music. Seattle, WA: Usul Editions. ISBN 978-0976045519.