دستگاه ماهور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

دستگاه ماهور یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است و در ردیف‌های گوناگون در حدود ۵۰ گوشه داردو به علت حالت و ملودی روانی که دارد اغلب به صورت موسیقی شاد در جشن‌ها و اعیاد نواخته می‌شود. این دستگاه دارای گوشه‌های متنوعی است که با مقام‌های کاملاً متفاوت در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می‌شود. ناگفته نماند تمام گوشه‌ها به وسیلهٔ فرود به درآمد رجعت می‌کنند.

ماهور با طمانینه و باوقار است و اگر با شعر مناسبی همراه باشد ابهت و شکوه خاصی خواهد داشت. ماهور طرب‌انگیز و بشاش است، به همین دلیل برای مارش‌های پر هیجان و پرشور مناسب است و هر جا بخواهند شجاعت و دلیری را نشان دهند ماهور مناسب است.[۱] طبق تعبیر متافیزیکی استاد مجید کیانی دربارهٔ موسیقی ایرانی، «ماهور» آغاز روز، آغاز زندگی، شور و جوانی، غرور و توانگری، بی‌نیازی، سلحشوری و استغناء است. (مقام استغناء در هفت وادی عرفان)

در موسیقی قدیم ایران، عشاق اولین مقام از دوازده مقام اصلی است و فواصل آن با دستگاه ماهور منطبق است؛ بنابراین بهتر است ماهور را اولین دستگاه یا مقام بدانیم.[۲]

گام ماهور[ویرایش]

درجات گام ماهور بر گام ماژور منطبق است[۱] و فاصله بین درجات به ترتیب زیر خواهد بود:

تتراکورد اول: پرده - پرده - نیم پرده

تتراکورد دوم: پرده - پرده - نیم پرده

و بین دو تتراکورد نیز فاصله یک پرده‌ای وجود دارد.[۳] بنابراین درجات گام ماهور دو به شکل زیر خواهد بود:

                                  دو - ر - می - فا - سل - لا - سی - دو

در ماهور «دو» شاهد آن نت «دو» می‌باشد و در تار و سه‌تار با کوک «دو-سل-دو-دو» نواخته می‌شود.

برای ویلن و کمانچه ماهور «ر» مناسب تر است و بر اساس الگوی تتراکوردها خواهیم داشت:

                              ر - می - فا دیز - سل - لا - سی - دو دیز - ر

گوشه‌های اصلی و زیر مجموعه‌های آنها[ویرایش]

  1. درآمد: ( نت شاهد آن نت اول گام است یعنی «دو»)
  2. گوشه گشایش (داد): ( نت شاهد آن نت دوم گام است یعنی «ر»)
  3. گوشه شکسته: ( نت شاهد آن نت پنجم گام است یعنی «سل»)
  4. گوشه دلکش: ( نت شاهد آن نت پنجم گام یعنی سل است)
  5. گوشه عراق: ( نت شاهد آن نت هشتم گام یعنی دو است)
  6. گوشه راک: (شاهد و ایست آن نت دو یک اکتاو بالاتر از شاهد و ایست درآمد است)
  7. گوشه فیلی: (شاهد آن فاصله درست پنجم بالاتر از درآمد یعنی «سل» می‌باشد و ایست آن می کرن که البته درصورت بازگشت به ماهور ایست آن مطابق با ایست ماهور خواهد بود)

گوشه‌های ضربی[ویرایش]

  1. کرشمه
  2. مجلس افروز
  3. خسروانی
  4. چهار پاره
  5. زنگوله

نام گوشه و رنگ‌ها[ویرایش]

  1. درآمد
  2. کرشمه
  3. آواز
  4. مقدمه داد
  5. داد
  6. مجلس افروز
  7. خسروانی
  8. دلکش
  9. خاوران
  10. طرب‌انگیز
  11. نیشابورک
  12. نصیرخوانی - توسی
  13. چهارپاره - مرادخوانی
  14. فیلی
  15. ماهور صغیر
  16. آذربایجانی
  17. حصار ماهور - ابل
  18. زیرافکن
  19. نیریز
  20. شکسته
  21. عراق
  22. نهیب
  23. محیر
  24. آشورآوند
  25. اصفهانک
  26. حزین
  27. کرشمه
  28. زنگوله
  29. راک هندی
  30. راک کشمیر
  31. راک عبداله
  32. کرشمه راک
  33. سفیر راک
  34. رنگ حربی
  35. رنگ یک چوبه
  36. رنگ شلخو
  37. ساقی نامه

گام[ویرایش]

با نمادگذاری عددی فواصل بر اساس ربع پرده در گام دستگاه ماهور چنین هستند: ۴٬۴,۲٬۴,۴٬۴,۲

از معروفترین تصنیف ها در این دستگاه موسیقی می توان به تصنیف های مرغ سحر ، ز من نگارم استاد محمدرضا شجریان اشاره کرد.


منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ نظری به موسیقی، نوشته: روح‌الله خالقی، جلددوم
  2. تجزیه و تحلیل و شرح ردیف موسیقی ایران، نوشته: فرهاد فخرالدینی، انتشارات معین، چاپ اول ۱۳۹۳
  3. تئوری موسیقی، نوشته: کمال پور تراب