زاینده‌رود

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از رودخانه زاینده رود)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
زاینده رود در روستای کاهکش شهرستان سامان
نقشه مسیر حرکت زاینده رود از زردکوه بختیاری تا مانداب گاوخونی
سرچشمه اصلی زاینده رود، تونل کوهرنگ، زردکوه بختیاری
آبشار تونل کوهرنگ

زاینده رود به انگلیسی Zayanderud Zāyandé-Rūd or Zārde-Rūd: زاینده‌ رود یا زرده‌ رود، رودخانه ای است که از زاگرس مرکزی سرچشمه گرفته شده و در فلات مرکزی ایران جاری است. این رودخانه در نزد فارس زبانان به زاینده رود و در نزد بختیاریها به آب زرده [زرد کوه](او زرده کوه) معروف است، نام اصلی زاینده رود در واقع (او زرده) آب زردکوه بوده است که به مرور زمان به زرده رود، سپس زنده رود و در صده اخیر به زاینده رود تغییر کرده است. این رودخانه یکی از اصلی ترین رودخانه های فلات مرکزی ایران است که از کوه‌های زاگرس مرکزی به ویژه زردکوه بختیاری در شهرستان کوهرنگ سرچشمه گرفته وپس از عبور از استان چهارمحال وبختیاری در کویر مرکزی ایران به سمت شرق حدود ۲۰۰ کیلومتر پیش می‌رود و پس از عبور از شهر تاریخی ورزنه (آخرین آبادی کنار زاینده رود) در نهایت به مانداب گاوخونی می‌ریزد.
حوزه رودخانه زاینده‌رود ۴۱٬۵۰۰ کیلومتر مربع است.[۱] برآورد می‌شود جریان آب این رودخانه در مطلوب‌ترین شرایط ۱٬۲ کیلومتر مکعب در سال یا ۳۸ مترمکعب در ثانیه است.[۲]

در حال حاضر برای شرب ، صنعت و آبیاری زمین‌های کشاورزی استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری و قسمتی از شرب یزد استفاده می‌شود. زاینده‌رود یکصد و هجدهمین اثر طبیعی ایران است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۲۰ بهمن ۱۳۸۹ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.

سرچشمه زاینده‌رود[ویرایش]

سرچشمه اصلی زاینده رود زردکوه بختیاری در شهرستان کوهرنگ در چهار محال و بختیاری است، اما در گذشته و قبل از ساخت سدهای مختلف در استان اصفهان رودخانه‌های پلاسجان و چندین رودخانه فصلی در فریدونشهر و … به این رود می‌ریختند و آخرین رودخانه ای که به زاینده رود می‌ریخت رودخانه مرغاب بود.در حال حاضر نود و هشت درصد آب جاری زاینده‌رود وارد استان اصفهان می‌شود.

برای انتقال آب کوهرنگ به اصفهان تخلفات زیست محیطی بسیاری به عمل آمده‌است که از آن جمله می‌توان به حفر چندین تونل انتقال آب و ایجاد سد در شهرستان کوهرنگ استان چهارمحال و بختیاری نام برد. تونل شماره یک کوهرنگ اولین تونلی بود که جهت انتقال آب چشمه کوهرنگ و دیگر سرچشمه های رودخانه کارون به زاینده رود در سال ۱۳۳۲ در شهرستان کوهرنگ، جایی که اکنون شهر توریستی چلگرد ـ مرکز شهرستان کوهرنگ قرار دارد، ایجاد شد. تلاش برای انتقال آب کارون به زاینده رود به زمان‌های بسیار دور برمیگردد. در ۹۵۴ ه‍.ش شاه طهماسب اول مأموریت پیوستن این دو رود را به میرفضل‌الله شهرستانی حاکم اصفهان سپرد. قرار بود که با کندن مسیری در کوه کارکنان این کار انجام شود؛ ولی بخاطر تحولاتی این کار به سرانجام نرسید در زمان صفویان شاه عباس کبیر در سال ۹۸۷ ه‍.ش میرجهانگیرخان آسترکی فرزند تاجمیرخان آسترکی که فرمانروای بختیاری بود، مأمور الحاق آب کارون به زاینده رود نمود و در این خصوص گردنه کوهرنگ به چلگرد نیز شکافته شد و اکنون به نام کارکنان معروف است و پایه‌های سدی که بر رودخانه کوهرنگ احداث گردید نیز موجود است. اما با مرگ شاه عباس، این طرح ناتمام ماند. نخستین بررسی‌ها برای انتقال آب رودخانه بیرگان به حوضه زاینده‌رود به سال‌های پس از جنگ دوم جهانی بازمی‌گردد در نتیجه این بررسی‌ها طراحی و اجرای بند انحرافی و تونل اول کوهرنگ به وسیله مهندسان مشاور الکساندر گیپ واگذار گردید و در مهر ماه ۱۳۲۷ کار احداث تونل کوهرنگ آغاز شد و در مهرماه ۱۳۳۲ به بهره‌برداری رسید این سیستم شامل بند و یک تونل ۲۹۰۰ متری به‌طور میانگین سالانه حدود ۲۵۵ میلیون متر مکعب آب را به حوضه زاینده‌رود منتقل می‌کند. تونل دوم نیز در همین منطقه بعد از انقلاب اسلامی ایران در سال۱۳۸۳ افتتاح گردید. عملیات حفر تونل سوم نیز در حال احداث می‌باشد که با مخالفت‌های محلی بعد از ۲۰ سال تاکنون افتتاح نگردیده‌است. زاینده رود پس از گذر از شهر ساحلی چادگان در انتهای مسیر خود به باتلاق گاوخونی بعد از شهرستان ورزنه می‌ریزد.

اصلی - عکس سراسرنما از حدود ۱۵ کیلومتری قبل سد زاینده رود می‌باشد.

پل‌ها[ویرایش]

بر روی رودخانه زاینده‌رود چندین پل تاریخی از زمان صفویان و قبل از آن برجا مانده‌است. اولین پل تاریخی بر روی زاینده رود پل روستای اورگان از توابع شهرستان چادگان در ۴۰کیلومتر بالاتر از سد زاینده رود می‌باشد. در استان چهارمحال بختیاری پل زمانخان و پل هوره و در استان اصفهان پل‌های مشهور تاریخی سی و سه پل یا پل الله وردی خان، پل خواجو و پل‌های اژیه و ورزنه بنا شده‌است. قدیمی‌ترین پل ساخته شده بر روی زاینده رود «پل شهرستان» است..

زاینده رود در اصفهان

خشک شدن رودخانه زاینده رود[ویرایش]

زاینده رود با توسعه صنایع استان اصفهان این رودخانه بخش اعظم آب خود را در طول مسیر از دست میدهد. خشک شدن آن در شهر اصفهان از نظر توریستی و نگاه فرهنگی ساکنین شهر به رودخانه بسیار تاثیر گذار بوده ارتفاع برف در سرچشمه ها مانند زردکوه و چلگرد در زمستان بیش از 2 متر بوده در سال 1396 در بهار به کمتر از 1 متر رسیده بنابراین علاوه بر کاهش دبی سرچشمه های خود زاینده رود، دبی تونل هایی که آب کارون را به زاینده رود منتقل می کنند نیز کاهش یافته است. ولی خطاهای انسانی که رودخانه زاینده رود را کاهش که موارد ذیل خلاصه کرد:

  • رودخانه زاینده رود بعنوان یک رودخانه فصلی همواره در طول سالیان متمادی برای مقاطع بلند مدت خشک بوده است. بی توجهی به فصلی بودن آن و داشتن انتظار از آن همانند یک رودخانه دائمی، باعث برداشت بی رویه و بی توجهی به ظرفیت و توان رودخانه گردیده است.

فاز نخست انتقال آب از زاینده رود به شهر یزد در اسفندماه ۱۳۷۸ توسط محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت به بهره‌برداری رسید.[۵] یکسال بعد یعنی در سال ۱۳۷۹ زاینده رود خشک شد.[۶]

  • برداشت بی‌رویه آب در مسیر رودخانه در محدوده سد تا پل کله توسط پمپاژ که به تنهایی بیش از کل میزان آبی است که سالانه توسط تونل دوم و تونل چشمه لنگان وارد حوضه زاینده رود می‌شود. این میزان هم‌اکنون در حدود ۲۹۰میلیون متر مکعب است که سال به سال در حال افزایش است.
  • انتقال آب به استان‌های یزد و شهرهای دیگر همچون کاشان[۷]

با وجود خشکی زاینده رود هر ساله در بودجه سنواتی برای خط لوله دوم زاینده رود به یزد و نیز پروژه انتقال آب زاینده رود از طریق تونل گلاب غیر قانونی از جمله عوامل خشکی زاینده رود هستند در سال زراعی 97 آورده رودخانه وسد زاینده رود حدود 1900 میلیون متر مکعب بوده که 92 درصد آن از استان چهارمحال وبختیاری سرچشمه گرفته و این استان فقط حدود 80 میلیون متر مکعب از این آب را برداشت نموده است.[۸]

توجه به این نکته مهم است که ایران عضو کنوانسیون بین‌المللی رامسر است که بر طبق آن حق ندارد قوانینی تصویب کند که بر اثر آن تالاب‌ها خشک شوند. این در حالی است که برداشت بی‌رویه آب از حوزه آبریز زاینده رود در فلات مرکزی و اختصاص آن به صنایع و مناطق دیگر خلاف تعهد ایران در این کنوانسیون است.

تأمین آب[ویرایش]

زاینده رود (اثر والتر میتل‌هولتسر حوالی سال ۱۳۰۴)
زاینده‌رود به هنگام خشکی (بهار ۹۰)
زاینده‌رود در سال نوروز سال ۱۳۹۳

طرح بهشت‌آباد عنوانی است که برای انتقال آب از منطقه زاگرس به فلات مرکزی ایران به کار برده می‌شود. این طرح در سال ۸۴ توسطِ مجلس کد اجرایی خورد اما با روی کار آمدنِ دولتِ نهم متوقف شد. تخصیص اولیه طرح، انتقال حدود ۱ میلیارد متر مکعب آب در دولتِ هشتم بود که در مطالعاتِ اخیر در دولت دهم به ۵۸۰ میلیون متر مکعب کاهش یافت. این طرح اخیراً توسط مشاورین فرانسوی و اتریشی ارزیابی گشته‌است. هدف این طرح رفع کمبودِ آبِ آشامیدنی و صنعتیِ استان‌های اصفهان، یزد، کرمان و چهارمحال بختیاری است. این طرح شامل احداث سد ذخیره‌ای-مخزنی به ارتفاع حدود ۱۸۰ متر در محل تقاطع رودخانه‌های کوهرنگ و بهشت آباد است. حجم مخزن این سد حدود ۱میلیارد و ۸۰۰میلیون متر مکعب است. این سد آب بهار و زمستانه این دو رودخانه را تنظیم می‌کند. البته پیش از رسیدن آب به فلات مرکزی سهمِ استان‌های خوزستان و چهارمحال بختیاری داده خواهد شد. مهندس ممتازپور مدیر طرح انتقال آب بر آن است که انتقال آب با در نظر گرفتنِ تأمین نیاز بالادست رودخانه در استان‌های چهارمحال بختیاری و خوزستان انجام خواهد شد و هیچ تأثیر منفی به شکل معناداری در پی نخواهد داشت. این در حالی است که در سه کیلومتری سد یک رودخانه ده متر مکعب در ثانیه‌ای یعنی ۳۰۰میلیون متر مکعبی به رودخانه بهشت آباد منتقل می‌شود و ده کیلومتر بعد نیز یک رودخانه بزرگتر وارد می‌شود. به گفته وی در این طرح تمام مصارف فعلی و آتی استان چهارمحال بختیاری تا نیم قرن آینده در نقطه‌ای که سد زده می‌شود پیش‌بینی شده‌است. از آنجا که متوسط میزان آب رودخانه کارون ۳۰میلیارد متر مکعب است برداشت نزدیک به نیم میلیارد متر مکعب تأثیر منفی معناداری بر کارون نخواهد گذاشت. همچنین درحالیکه کل سفره‌های آب زیرزمینی این منطقه در عمق حداکثر ۱۰۰ متری زمین است بیش از ۹۵ درصد طول تونل در عمق بیش از ۴۰۰ متری سطح زمین است و از منطقه زمین‌شناسی تقریباً غیرقابل نفوذ است و در نتیجه این طرح فاقد عوارض منفی زیست‌محیطی است.[۹] لازم است ذکر شود که سالیانه تنها نزدیک به ۲میلیارد و ۶۰۰میلیون مترمکعب آب از شهرستان سمیرم واقع در جنوب استان اصفهان پس از گذر از استان‌های کهگیلویه و بویر احمد و چهارمحال بختیاری به رودخانه کارون می‌ریزد.[۱۰]

روز نکوداشت زاینده رود[ویرایش]

روز ۱۸ مهر ماه در سال ۱۳۸۲ از سوی تشکل‌های زیست‌محیطی استان اصفهان و استان چهارمحال و بختیاری به عنوان «روز نکوداشت زاینده رود» نامگذاری شد. نخستین تجمع و راهپیمایی به این مناسبت در ۱۸ مهر ماه همان سال توسط تشکل‌های زیست‌محیطی استان اصفهان در کنار بستر خشک زاینده رود در شهر اصفهان، که ۴ سال از شروع خشکی‌های بلند مدت آن بر اثر انتقال تمام آب موجود به یزد [نیازمند منبع] گذشته بود، انجام شد. مهم‌ترین شعار تجمع مذکور این بود: «زاینده رود را زنده، کامل و همیشه می‌خواهیم»[۱۱]


جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "Zayandeh River Basin Short Profile" International Water Management Institute, Sri Lanka
  2. Beaumont, Peter (October 1974) "Water Resource Development in Iran" The Geographical Journal 140(3): pp. 418-431, p. 427
  3. «زاینده رود».
  4. «خبرگزاری فارس - لنجان شهر شالیزارهای برنج و طلای سفید اصفهان + عکس». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۵-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۱۶.
  5. «انتقال زاینده رود به یزد، آز یا نیاز؟».
  6. «زاینده رود چگونه خشک شد».
  7. «از سخاوت زاینده رود تا بی مهری مسئولان». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۳-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۱.
  8. «از سخاوت زاینده رود تا بی مهری مسئولان».
  9. گفتگو با مهندس ممتازپور مدیر طرح انتقال آب به فلات مرکزی ایران، فصلنامه فرهنگی اجتماعی اقتصادی دریچه، سال هشتم، شماره ۲۶
  10. «مهار آبهای سمیرم راهی برای کاهش مشکل کم‌آبی استان اصفهان». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۵ تیر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۱۳.[پیوند مرده]
  11. «زنده‌رود را زنده می‌خواهیم». خبرگزاری ایمنا. ۱۲ مرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۱۴.

Biglari F، M. Javeri, M. Mashkour, Y. Yazdi, S. Shidrang, M. Tengberg, and K. Taheri and J. Darvish 2009 Test excavations at the Middle Paleolithic sites of Qaleh Bozi, Southwest of Central Iran, A preliminary report, In: M. Otte, F. Biglari, and J. Jaubert (eds), Iran Palaeolithic. pp. 29–38, Proceedings of the XV World Congress UISPP, Lisbonne, Vol. 28, BAR International Series ۱۹۶۸