محمود حسابی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از دکتر حسابی)
پرش به: ناوبری، جستجو
پروفسور سید محمود حسابی
محمود خان میرزا حسابی
زادروز دوشنبه ۳ اسفند ۱۲۸۱
۲۳ فوریهٔ ۱۹۰۳(۱۹۰۳-02-۲۳)

میدان شاهپور، بازارچه قوام الدوله، تهران، ایران
درگذشت

پنجشنبه ۱۲ شهریور ۱۳۷۱

۳ سپتامبر ۱۹۹۲ میلادی (۸۹ سال)
بیمارستان قلب دانشگاه ژنو، ژنو، سوئیس
علت مرگ به هنگام معالجه قلبی
آرامگاه شهر دانشگاهی تفرش
محل زندگی ایران، فرانسه، لبنان، آمریکا
ملیت Flag of Iran.svg ایران
نام‌های دیگر پروفسور سید محمود حسابی، پروفسور حسابی،
تحصیلات لیسانس: ادبیات، مهندسی راه و ساختمان، ریاضیات، ستاره‌شناسی و زیست‌شناسی، مهندسی برق، مهندسی معدن و دکتری فیزیک
از دانشگاه دانشگاه تهران، دانشگاه سوربن، دانشگاه پرینستون، دانشگاه شیکاگو
پیشه فیزیکدان، سناتور، وزیر آموزش و پرورش
لقب پدر علم فیزیک ایران،
پدر مهندسی نوین ایران،
پدر فرهنگستان ایران،
پدر علوم نوین ایران
دین اسلام
مذهب تشیع
همسر صدیقه حائری
فرزندان

یک پسر ایرج و یک دختر

انوشه حسابی
والدین مادر: گوهرشاد حسابی
پدر: عباس معزالسلطنه
جایزه‌ها نشان علمی کوماندور دولا لوژیون دونور
نشان علمی افیسیه دولا لژیون دونور
مرد اول علمی جهان در سال ۱۹۹۰
وبگاه
بنیاد پروفسور حسابی
پانویس


سید محمود حسابی (زاده ۳ اسفند ۱۲۸۱ – درگذشته ۱۲ شهریور ۱۳۷۱) با نام اصلی محمود خان میرزا حسابی[۴] معروف به پروفسور حسابی[۵][۶] فیزیکدان، سناتور، وزیر آموزش و پرورش[۷]و بنیانگذار فیزیک دانشگاهی در ایران[۸] بود.

زندگینامه[ویرایش]

محمود حسابی در سال ۳ اسفند ۱۲۸۱[۹] (۱۳۲۱ ه. ق) در تهران از پدر و مادر تفرشی زاده شد.[۱۰] پدرش سید عباس معزالسلطنه و مادرش گوهرشاد حسابی هر دو اهل تفرش و از سادات تفرش بودند.

او چهار سال اول دوران کودکی‌اش را در تهران سپری نمود. در هفت سالگی تحصیلات ابتدایی خود را در بیروت با تنگدستی و مرارت‌های دوری از میهن، در مدرسه کشیش‌های فرانسوی آغاز کرد. در همان زمان تعلیمات مذهبی و ادبیات فارسی را نزد مادرش فرا می‌گرفت. او قرآن و دیوان حافظ را از حفظ می‌دانست. او همچنین بر کتب بوستان، گلستان سعدی، شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی و منشات قائم مقام فراهانی اشراف کامل داشت. حسابی با شعر و موسیقی سنتی ایران و موسیقی کلاسیک غرب به خوبی آشنا بود. او در نواختن ویولن و پیانو مهارت داشت. وی در چند رشته ورزشی نیز موفقیت‌هایی کسب کرد، از جمله کسب مدرک نجات غریق در رشته شنا در دوران نوجوانی در بیروت.[۱۱][۱۲] محمود حسابی در ۱۲ شهریور سال ۱۳۷۱ هجری شمسی در بیمارستان دانشگاه ژنو درگذشت. آرامگاه (خانوادگی) وی در شهر تفرش قرار دارد.[۱۲][۱۱][۱۳] همچنین وزارت راه و ترابری جمهوری اسلامی ایران یکی از کشتی‌های ناوگان ایران را به نام دکتر حسابی نام گذاری کرده است.

تحصیلات[ویرایش]

شروع تحصیلات متوسطه او همزمان با آغاز جنگ جهانی اول و تعطیلی مدارس فرانسوی زبان بیروت بود. از این رو به مدت دو سال در منزل به تحصیل پرداخت. پس از آن در کالج آمریکایی بیروت به تحصیلات خود ادامه داد. در سن 17 سالگی لیسانس ادبیات، و در سن 19 سالگی لیسانس بیولوژی را اخذ نمود. پس از آن در رشته مهندسی راه و ساختمان از دانشکده فرانسوی مهندسی در بیروت فارغ‌التحصیل شد. در آن دوران با اشتغال در نقشه کشی و راهسازی، به امرار معاش خانواده کمک می‌کرد. او همچنین در رشته‌های پزشکی، ریاضیات و ستاره‌شناسی به تحصیلات دانشگاهی پرداخت.

حسابی در دانشگاه سوربن فرانسه، در رشتهٔ فیزیک به تحصیل و تحقیق پرداخت. در سال ۱۹۲۷ میلادی در سن 25 سالگی دانشنامه دکترای فیزیک خود را، با ارائهٔ رساله‌ای تحت عنوان «حساسیت سلول‌های فتوالکتریک»، با درجه عالی دریافت نمود.[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]

  1. لیسانس ادبیات از دانشگاه آمریکایی بیروت (۱۲۹۹ ه. ش)
  2. لیسانس مهندسی راه و ساختمان از دانشگاه فرانسوی بیروت (۱۳۰۱ ه. ش)
  3. لیسانس ریاضیات، ستاره‌شناسی و زیست‌شناسی از دانشگاه آمریکایی بیروت (۱۳۰۳ ه. ش)
  4. لیسانس مهندسی برق از دانشکده برق پاریس (۱۳۰۴ ه. ش)
  5. لیسانس مهندسی معدن از مدرسه عالی معدن پاریس (۱۳۰۵ ه. ش)
  6. دکتری فیزیک از دانشگاه سوربن فرانسه (۱۳۰۵ ه. ش)

مناصب سیاسی[ویرایش]

وی در سال ۱۹۵۷ به عنوان سناتور انتصابی[۱۵]تهران وارد دوره چهارم مجلس سنای ایران شد. وی همچنین وزیر آموزش و پرورش کابینه محمد مصدق در سال‌های ۱۹۵۱-۱۹۵۲ بوده‌است.[۷]

فعالیت‌های شغلی و اجتماعی[ویرایش]

دکتر حسابی با وجود امکان ادامه تحقیقات در خارج از کشور، به ایران بازگشت و به پایه‌گذاری علوم نوین و تاسیس دارالمعلمین و دانشسرای عالی،[۱۶] دانشکده‌های فنی و علوم دانشگاه تهران، نگارش ده‌ها کتاب و جزوه و راه‌اندازی و پایه‌گذاری فیزیک و مهندسی نوین پرداخت.[۱۱][۱۲]

اقدامات علمی و اجرائی[ویرایش]

میدان حسابی
  • اولین نقشه‌برداری فنی و تخصصی کشور (راه بندرلنگه به بوشهر)[۱۷][۱۸]
  • اولین راهسازی مدرن و علمی ایران (راه تهران به دربندسر(شمشک))[۱۹]
  • پایه‌گذاری اولین مدارس عشایری کشور[۲۰][۲۱][۲۲]
  • پایه‌گذاری دارالمعلمین عالی (دانشسرای عالی)[۲۳]
  • ساخت اولین رادیو در کشور[۲۴][۲۵]
  • راه‌اندازی اولین آنتن فرستنده در کشور[۲۶]
  • راه‌اندازی اولین مرکز زلزله‌شناسی کشور[۲۷]
  • راه‌اندازی اولین رآکتور اتمی سازمان انرژی اتمی کشور[۲۸]
  • راه‌اندازی اولین دستگاه رادیولوژی در ایران[۲۹][۳۰]
  • محاسبه و تعیین ساعت رسمی ایران[۳۱]
  • پایه‌گذاری اولین بیمارستان خصوصی در ایران، به نام بیمارستان گوهرشاد[۳۲]
  • شرکت در پایه‌گذاری فرهنگستان ایران و ایجاد انجمن زبان فارسی[۳۳]
  • تدوین اساسنامه طرح تاسیس دانشگاه تهران[۳۴]
  • پایه‌گذاری دانشکده فنی دانشگاه تهران[۳۵]
  • پایه‌گذاری دانشکده علوم دانشگاه تهران[۳۶]
  • پایه‌گذاری شورای عالی معارف[۳۷]
  • پایه‌گذاری مرکز عدسی سازی اپتیک کاربردی در دانشکده علوم دانشگاه تهران[۳۸]
  • پایه‌گذاری بخش آکوستیک در دانشگاه و اندازه‌گیری فواصل گام‌های موسیقی ایرانی به روش علمی[۳۹]
  • پایه‌گذاری انجمن موسیقی ایران و مرکز پژوهش‌های موسیقی[۴۰]
  • پایه‌گذاری و برنامه ریزی آموزش نوین ابتدایی و دبیرستانی[۴۱]
  • پایه‌گذاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران[۴۲][۴۳]
  • پایه‌گذاری مرکز تحقیقات اتمی دانشگاه تهران[۴۴]
  • پایه‌گذاری سازمان انرژی اتمی ایران[۴۵][۴۶]
  • پایه‌گذاری اولین رصدخانه نوین در ایران[۴۷]
  • پایه‌گذاری مرکز مدرن تعقیب ماهواره‌ها در شیراز[۴۸][۴۹]
  • مشارکت در پایه‌گذاری مرکز مخابرات اسدآباد همدان[۵۰]
  • پایه‌گذاری کمیته پژوهشی فضای ایران[۵۱]
  • ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی کشور (در ساختمان دانشسرای عالی در نگارستان دانشگاه تهران)[۵۲][۵۳]
  • تدوین اساسنامه و تاسیس موسسه ملی استاندارد[۵۴]
  • تدوین آیین نامه کارخانجات نساجی کشور و رساله چگونگی حمایت دولت در رشد این صنعت[۵۵]
  • پایه‌گذاری واحد تحقیقاتی صنعتی سغدایی (پژوهش و صنعت در الکترونیک، فیزیک، فیزیک اپتیک، هوش مصنوعی)[۵۶]
  • راه‌اندازی اولین آسیاب آبی تولید برق (ژنراتور) در کشور[۵۷]
  • ایجاد اولین کارگاه‌های تجربی در علوم کاربردی در ایران[۵۸]
  • ایجاد اولین آزمایشگاه علوم پایه در کشور[۵۹]
  • تاسیس واحد تحقیقاتی صنعتی سغدایی (۱۳۶۱)[۶۰]
  • تشکیل و ریاست کمیته پژوهشی ایران ۱۳۶۰[۶۱]

جوایز و افتخارات[ویرایش]

مراسم اهدای نشان لژیون دونور فرانسه
  • ۱۳۴۹ - دریافت عنوان «استاد برجسته دانشگاه تهران»[۶۲]
  • ۱۳۶۵ - برگزاری کنفرانس سالانه فیزیک ایران در ۱۳۶۵ در گرامی‌داشت محمود حسابی[۶۲]
  • نشان لژیون دونور فرانسه[۶۲][۶۳][۶۴]

طرح تاسیس دانشگاه تهران[ویرایش]

حسابی نخستین رییس دانشکده فنی، پس از تاسیس دانشگاه تهران بود. در مورد نقش دکتر حسابی در تاسیس دانشگاه تهران عقاید مختلف و متقاوتی وجود دارد.

مهدی خزعلی به نقل از وی می‌نویسد:

جهت تاسیس دانشگاه تهران با وساطت یکی از دوستان وقت ملاقاتی از وزیر معارف وقت گرفتم، پس از توضیح طرح، وزیر معارف از من پرسید: «دانشگاه بسازید که چه بشود؟» من عرض کردم: «دکتر و مهندس‌ها که برای تحصیل به فرنگ می‌روند را در مملکت خودمان تربیت کنیم.» و او پاسخ داد: «تربیت دکتر و مهندس برای ما صد سال زود است.»
متاثر از کوته فکری وزیر معارف از دفتر وزیر خارج شدم، دوستی که آزردگی مرا دید برای تسلی خاطر گفت من می‌توانم از رضا شاه برایت وقت ملاقات بگیرم. وقت ملاقات با رضا شاه تعیین شد، برای او طرح تاسیس دانشگاه تهران را شرح دادم و شاه پرسید «که چه شود؟» عرض کردم به جای آنکه جوانان ما به فرنگ بروند در مملکت خودمان دکتر و مهندس آموزش دهیم و رضا شاه باز پرسید «که چه شود؟» و عرض کردم: «این جاده‌ها و راه‌آهن را آلمان‌ها می‌سازند مهندسین خودمان بسازند و...» رضاشاه بسیار استقبال کرد و گفت بروید طرح‌تان را بنویسید به مجلس می‌گویم رای بدهد! و من از همان شب شروع به نگارش طرح دانشگاه کردم. فردای آن روز از دربار به در خانه‌ام آمدند، تعجب کردم که با من چه کار دارند، دیدم یکصد هزار تومان پول فرستاده‌اند که اعلیحضرت فرموده‌اند، کارتان را شروع کنید و طرح‌تان را نیز بنویسید. این همان مبلغ خرید زمین دانشگاه تهران بود و کار ساخت و ساز همزمان با نوشتن طرح آغاز شد.[۶۵][۶۶]

دکتر ضیاء موحد در مصاحبه‌ای ادعای نقش دکتر حسابی در تاسیس دانشگاه تهران را کذب محض می‌داند.[۶۷]

موزه دکتر حسابی[ویرایش]

نوشتار اصلی: موزه دکتر حسابی

اندک زمانی پس از مرگ حسابی در سال ۱۳۷۲، خانه او تبدیل به موزه‌ای شد که در آن وسایل شخصی، مدارک علمی و تحصیلی، نشان‌ها و تقدیرنامه‌ها و عکس‌های قدیمی و متن نطق‌ها و نوشته‌ها در آن به نمایش گذاشته شده‌است. این موزه در خیابان تجریش، خیابان مقصودبیک قرار دارد.[۶۸] که در گذشته چهارراه حسابی نامیده می‌شد.[۶۹]

بحث پیرامون جایگاه علمی فرهنگی[ویرایش]

پس از مرگ حسابی، در رسانه‌های ایران مطالبی غلوآمیز[۷۰] در خصوص آثار و جایگاه علمی وی و ارتباط وی با دانشمندانی چون آلبرت اینشتین منتشر شده است که مورد انتقاد برخی قرار گرفته است. از این مطالب می‌توان برای نمونه به طرح مسائلی چون همکاری و ارتباط وی با آلبرت اینشتین و مقاله مشترک آن دو، تنها شاگرد ایرانی اینشتین بودن، بزرگترین فیزیکدان ایران بودن، مرد علمی سال بودن، دارا بودن نظریه‌ای نوین و اثبات شده در علم فیزیک و تحصیل همزمان و تخصص در رشته‌های مختلف اشاره کرد. همچنین دیدگاه وی دربارهٔ زنان (مانند الزام مادرش به حجاب کارکنان درمانگاه گوهرشاد[۷۱] و امتناع از اعطای بورس تحصیلی به آلینوش طریان[۷۲]) نقد شده است.[۷۳]

ایرج حسابی فرزند دکتر حسابی در مصاحبه‌ای به مکاتبات پدرش با فیزیکدان زن فرانسوی و برنده نوبل فیزیک بنام دکتر لولا اشاره می‌کند درحالیکه تاکنون تنها دو فیزیکدان زن موفق به دریافت نوبل فیزیک شده‌اند که درمیان آن‌ها نام چنین شخصی وجود ندارد.[۷۴][۷۵]

برخی از چهره‌های دانشگاهی مانند رضا منصوری[۷۶][۷۷][۸] مهدی زارع[۷۸][۷۹] و ضیاء موحد[۸۰] مبالغه درباره او را نکوهیده‌اند. برخی نیز مانند مهدی گلشنی ضمن نکوهش غلوهای زیاد دربارهٔ وی و البته نکوهش نقدهای تند، وی را فیزیکدانی متفکر دانسته‌است.[۸۱] ناصر مقبلی، استادیار و دستیار محمود حسابی نیز، خدمات حسابی را در پیشرفت و به روز کردن سپهر علمی ایران بسیار ارزنده شمرده و تلاش برای حفظ یاد او را درست می‌داند.[۸۲]

ایرج حسابی پسر محمود حسابی این نقدها را رد کرده است.[۸۳] وی در مصاحبه‌ای گفته است که پدرش هیچ عکسی با آلبرت اینشتین ندارد.[۷۱]

آثار[ویرایش]

آثار به جای مانده از محمود حسابی در زمینه‌های فیزیک، زبان فارسی و پژوهش‌های فرهنگی شامل ۲۱ کتاب و مقاله‌است. برخی از مهمترین آثار وی عبارتند از:[۸۴]

  • کتاب‌های فیزیک دبیرستان ۱۳۱۸.[۸۵][۸۶][۸۷]
  • کتابی در تفسیر امواج دوبر در شش رساله، دانشگاه تهران ۱۹۴۶.[۸۸]
  • مقاله ذرات پیوسته، در نشریه آکادمی علوم آمریکا ۱۹۴۷.[۸۹]
  • مقاله اثبات نظری بیشتر بودن جرم ذرات شارژ شده به وسیله نور نسبت به الکترون (پیشنهاد تفسیر قانون جاذبهٔ عمومی نیوتون و قانون میدان الکتریکی ماکسول)، گزارش نشریه انجمن فیزیک آمریکا ۱۹۴۸.[۹۰]
  • مقاله مدل ذرات بی‌نهایت گسترده، نشریهٔ فیزیک فرانسه ۱۹۵۷.[۹۱]
  • کتاب دیدگانی فیزیک دانشگاه تهران ۱۳۴۰.[۹۲]
  • رساله نظریه ذرات بی‌نهایت گسترده، دانشگاه تهران ۱۹۷۷.[۹۳]

منابع[ویرایش]

«به مناسبت هفدهمین سالروز درگذشت پروفسور دکتر سید محمود حسابی پدر فیزیک ایران». 

  1. حسابی، ایرج. استاد عشق، چاپ سی و پنجم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۸. ۹۷۸۹۶۴۴۲۲۰۹۷۵.
  2. تاریخ تولد نوشته شده در جعبه برگرفته از ویکی‌پدیای انگلیسی می‌باشد و با استفاده از وبگاه ساعت و تقویم رسمی ایران به هجری شمسی تبدیل شده است.
  3. بنیاد پروفسور حسابی.
  4. خانواده پروفسور حسابی، بنیاد پروفسور حسابی.
  5. خبر آن لاین
  6. فردا نیوز
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ Encyclopædia Iranica,"ḤESĀBI, MAḤMUD"
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ رضا منصوری. «شیّادی زیر لوای نام مرحوم حسابی»(فارسی)‎ (پی‌دی‌اف). 
  9. تاریخ تولد نوشته شده در جعبه برگرفته از ویکی‌پدیای انگلیسی می‌باشد و با استفاده از وبگاه ساعت و تقویم رسمی ایران به هجری شمسی تبدیل شده است.
  10. حسابی، ایرج. استاد عشق، چاپ سی و پنجم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۸. ۹۷۸۹۶۴۴۲۲۰۹۷۵.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ Iran Chamber Society
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ دکتر محمود حسابی
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «سالشمار زندگی پروفسور دکتر محمود حسابی». روزنامهٔ جام‌جم. بازبینی‌شده در ۱۰ فروردین ۱۳۹۰. [پیوند مرده]
  14. «پروفسور محمود حسابی پدر فیزیک ایران». روزنامه آفتاب یزد، 8/5/87. بازبینی‌شده در ۲۰ فروردین ۱۳۹۲. 
  15. http://negah.irib.ir/media/show_video/699
  16. دارالمعلمین و دانشسرای عالی با همت میرزا یحیی خان قره گوزلو وزیر معارف و صنایع مستظرفه تأسیس شد و دکتر حسابی همیاری نمود و توسعه داد.
  17. زارعی، فاطمه. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  18. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  19. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  20. http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/861811
  21. محمد بهمن بیگی، مقاله دکترحسابی: برپاکننده نخستین مدرسه سیار عشایری، نشریه حافظ، شماره ۹۰، بهمن ماه سال ۱۳۹۰
  22. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  23. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  24. زارعی، فاطمه. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  25. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  26. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  27. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  28. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  29. زارعی، فاطمه. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  30. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  31. زارعی. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  32. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  33. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  34. «برخی از خدمات بی بدیل پروفسور حسابی به ایران زمین». روزنامه خراسان، ۱۷ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۸ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  35. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  36. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  37. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  38. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  39. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  40. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  41. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۵۹. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  42. زارعی، فاطمه. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  43. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  44. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۶. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  45. زارعی، فاطمه. «مرد علم (درگذشت پروفسور محمود حسابی)». گلبرگ (تهران)، ش. ۵۴ (۱۳۸۳): ۱۰۱. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  46. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  47. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  48. «یادی از دکتر محمود حسابی». کلک (تهران)، ش. ۳۱ (مهر ۱۳۷۱): ۱۹۸. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  49. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  50. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  51. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  52. «برخی از خدمات بی بدیل پروفسور حسابی به ایران زمین». روزنامه خراسان، ۱۷ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۸ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  53. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  54. «استاد دکتر محمود حسابی رهگشای فیزیک نوین در ایران». کیهان فرهنگی (تهران)، ش. ۴۳ (مهر۱۳۶۶): ۱۲. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  55. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  56. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  57. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  58. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  59. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  60. «سید محمود حسابی». علوم و فنون (تهران)، ش. ۶۵ (شهریور ۱۳۸۲): ۶۰. بازبینی‌شده در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  61. همشهری ۹ اسفند ۱۳۸۱
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ ۶۲٫۲ «ḤESĀBI, MAḤMUD». ایرانیکا. «منبع داده شده (Ḥesābi, 2000, p. 8) است و نوشته شده است: For an account of his life and work, as well as a selection of his writings and a complete bibliography of his works, see Maḥmud Ḥesābi, Rāh-e mā, goftārhāʾi az Sayyed Maḥmud Ḥesābi, Tehran, 2000 (however, the foundation of a number of institutions attributed to Ḥesābi in pp. 6-8 and 187-90, should be checked against other reliable sources and documents).» 
  63. «نشهانها و مدارک بین‌المللی». بنیاد پروفسور حسابی. 
  64. http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Légion_d'honneur
  65. خاطره‌ای از دکتر حسابی Topiranian.com
  66. «دانشگاه بسازید که چه بشود؟». هفته نامه تعطیلات نو (تهران)، ش. ۱۵-۱ (۱۳۸۹): ۱۵. بازبینی‌شده در ۲۵ فروردین. 
  67. «ضیاء موحد: تاسیس دانشگاه تهران ربطی به دکتر حسابی ندارد». تاریخ ایرانی، آذر ۱۳۹۱. 
  68. «موزه دکتر حسابی». موزه‌های تهران. بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۱. 
  69. «آشنایی با موزه دکتر حسابی». همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۱. 
  70. «سناتوری که ماشین حساب نداشت، روایت‌های «ایرج حسابی» از پدر». روزنامه شرق. 
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ «دشمنان پروفسور حسابی، درباره او دروغ می‌گویند»(فارسی)‎. عصرایران. 
  72. «زندگینامه: آلنوش طریان (1299- 1389)». همشهری آنلاین. 
  73. «کرسی استادی «سوربن» را برای خدمت به کشورم رد کردم». فارس نیوز. بازبینی‌شده در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۷. 
  74. «خودکشی خانم لولا». آپارات. 
  75. «دارندگان جایزه نوبل فیزیک زن». مرکز آموزش استعدادهای درخشان. 
  76. درباره دکتر حسابی، بزرگنمایی شده است (گفتگو با رضا منصوری)، عصر ایران
  77. سایت رضا منصوری
  78. دکتر مهدی زارع. «دکتر حسابی همچنان شایسته تقدیر است - نگاهی به دلایل رواج ضدعلم و شبه علم در رسانه‌های ایران». روزنامه اعتماد (بازنشر در وبگاه آفتاب). 
  79. مهدی زارع. «دستاویزی برای توسعه شبه علم». روزنامه شرق. 
  80. «فرزند دکتر حسابی، چهره پدرش را مخدوش می‌کند». عصر ایران، ۴ آذر ۱۳۹۱. 
  81. «پروفسور حسابی، فیزیکدانی فکور و بزرگوار بود». عصر ایران. بازبینی‌شده در ‎۲۴ آذر ۱۳۹۱. 
  82. ناصر مقبلی. «بزرگان خود را پاس بداریم». عصر ایران. بازبینی‌شده در ‎۲۴ آذر ۱۳۹۱. 
  83. «دشمنان پروفسور حسابی، درباره او دروغ می‌گویند». ۱۴ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۴ آوریل ۲۰۱۳. 
  84. جزیره دانش
  85. فیزیک سال اول دبیرستان
  86. فیزیک سال دوم دبیرستان
  87. فیزیک سال سوم دبیرستان
  88. A Strain Theory of Matter
  89. Continuous Particles
  90. Theoretical Evidence for the Existence of a Light-Charged Particle of Mass Greater than That of the Electron
  91. Modèle de particule infinie
  92. دیدگانی فیزیک
  93. Theory of Infinitely Extended Particles

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ محمود حسابی موجود است.