موسیقی در جهان اسلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از موسیقی اسلامی)

از آن‌جا که دامنه تمدن اسلامی جز عربستان کشورهای بسیاری از جمله مصر، ایران، هند و آفریقا را دربرمی‌گرفت، موسیقی در جهان اسلام نیز با تنوع و گوناگونی روبه‌رو بوده‌است.[۱]

تاریخچه

در میان فقهای اسلام کسانی مانند شهاب‌الدین الهیثمی و ابن ابی‌الدنیا بوده‌اند که موسیقی را یکسره لهو و لعب می‌دانستند و آن را مکروه یا حرام تلقی می‌نمودند. فارابی معتقد بود که موسیقی نمی‌تواند هرگونه حالت روحی یا هر نوع شور و هیجانی را در شخص برانگیزد. ابن زیله نیز معتقد بود که موسیقی می‌تواند شخص را به ارتکاب عمل گناه بکشاند. با این حال، ابوحامد محمد غزالی، موسیقی و سماع را جایز دانسته‌است.[۱]

موسیقی در بغداد

در بغداد، خلفای عباسی چون هارون‌الرشید و مأمون از موسیقی حمایت می‌نمودند، در زمان متوکل و منتصر هم‌چنان موسیقی در دربار خلافت رونق داشت. در این دوره بسیاری از موسیقی‌دانان برجسته چون ابن‌طاهر خزائی، قریص جراحی، جحظه برمکی جذب دستگاه خلافت شدند.[۱]

موسیقی ایرانی

بسیاری از موسیقیدان‌های بغداد، ایرانی‌تبار بودند، از جمله سرخسی، زکریای رازی، رودکی و راتبه نیشابوری.[۱]

موسیقی اسپانیای مسلمان

در اسپانیای مسلمان، در دوران فرمان‌روایی امویان اندلس از موسیقی حمایت بسیاری به عمل آمد. مدارس بسیاری برای پرورش دختران آوازه‌خوان بنیاد نهاده شد؛ بسیاری از این دختران وارد دربار حکمرانان اموی اندلس می‌شدند؛ بزرگ‌ترین خنیاگر اندلس عباس بن نسائی بود همچنین زریاب نوازنده بربط و مخترع گیتار ایرانی‌تبار در این سرزمین می‌زیست. نظام موسیقایی در اندلس همان نظام عربی رایج در شرق بود که بر گام‌های فیثاغورس مبتنی بود.[۱]

موسیقی در نزد ترکان مسلمان

ترکان سلجوقی، دوست‌داران موسیقی بودند. خنیاگر سنجر، کمال‌الزمان از نزدیکان دربار او بود. محمود غزنوی، فرخی سیستانی را در دربار خود داشت که چنگ نیکو می‌نواخت و به ستایشگری می‌پرداخت.[۱]

دیدگاه اسلام به موسیقی

موسیقی تا پیش از گسترش وسایل ارتباط‌جمعی در جامعه نقشی پر‌رنگ نداشت؛ لذا فقهی اسلامی در گذشته به موضوع موسیقی و غنا ورود همه‌جانبه­ ای نکردند و تنها به آن به چشم موضوعی که برخی افراد با آن در ارتباط هستند، نگریسته­ اند و لذا درباب آن فتوایی و دستوری صادر کرده­ اند. دلیل این امر را می­توان نخست در آمیختگی آوازها و سرودها با مسائل حرام دیگر دانست. همین آمیختگی برای مسلمانان آن زمان کافی بوده تا از آن پرهیز کنند.دوم اندک‌بودن موارد و کم تأثیر‌بودن موضوع خوانندگی و سرود در جامعه بود که تا زمانی که رادیو و تلویزیون و سایر وسایل صوتی اختراع نشده بود و همۀ مردم جامعه به نوعی با آن سروکار نداشتند.[۲][۳]

از این رو گاهی پیشوایان دینی این دو مفهوم ‌(موسیقی و غنا) را به‌جای هم به ­کار برده‌اند تا جایی که به‌نظر می­رسد در این زمینه خلطی صورت گرفته‌است. فقها بیشتر غنا را به‌معنای خوانندگی یا آوازی درنظر گرفته ­اند که طرب‌انگیز بوده و مناسب مجالس لهو و لعب باشد. موسیقی را هم به‌معنای صدای برآمده از آلات موسیقی تنها به موسیقی سازی محدود ساخته­ اند.[۴]

پیشوایان دینی

در وسائل‌الشیعه از محمد نقل شده که گفته‌است: «شما را از بازی دف، ساز و نی، نرد و دایره و طبل و تنبور بر حذر می‌دارم». همچینین از وی نقل شده: «قران را با لحنها و اوازهای عرب بخوانید و از لحنهای بدکاران و اهل گناهان کبیره دوری کنید؛ زیرا که پس از من مردمانی ایند که قران را چون خوانندگی غنا و نوحه خوانی و رهبان مابی در حنجره بچرخانند، چنین قرایتی از گلوگاه انان نگذرد، دلشان وارونه است، و دل هر که از انها خوشش اید [هم وارونه است]».[۵] همچنین محدثانی همچون طبرسی و مجلسی روایت کرده‌اند زمانی که محمد وارد مدینه شد، زنانی از طایفهٔ بنی‌النجار در حالی که دف می‌زدند مقدم او را گرامی داشتند. محمد از آن‌ها پرسید «شما مرا دوست می‌دارید؟» و زمانی که تأیید کردند سه بار گفت: «به خدا من هم شما را دوست می‌دارم».[۶] در چند روایت از جعفر صادق چنین نقل شده‌است: «خانه غنا، خانه ای است که نه از مرگ ناگهانی در امان است و نه دعا در ان مستجاب است و نه فرشته در آن وارد می شود.»[۷]

مفهوم غنا

مسلمانان نواختن و شنیدن موسیقی غنایی، و آموختن و دادوستد ساز به نیّت اجرای «موسیقی غنایی» را حرام می‌دانند، که با توجه به برداشت‌های گوناگون از مفهوم «غنا» برای برخی این تحریم بخشی بزرگ و برای برخی دیگر بخش بسیار کوچکی را شامل می‌شود. از دیدگاه فقهی «غنا» به موسیقی‌ای گفته می‌شود که موجب شود شنونده به حالی درآید که قدرت تعقّل از او سلب شده و احساسات بر او به گونه‌ای مستولی نشود که بداند چه می‌اندیشد یا چه می‌کند. همچنین حجت ­الاسلام حسین سالک، کارشناس موضوع‌شناسی غنا و موسیقی، درمورد مفهوم غنا می­گوید که اولاً از قدیم غنا به خواندن گفته شده نه به نوازندگی و اصلاً ارتباطی به نوازندگی ندارد و فضایی جداست؛ ثانیاً غنا را به همین مرحلۀ اجرا با حنجره می­گفتند.[۸]

به طور کلی تشخیص موسیقی غنایی به عهده فرد مستمع است. هر چند برآیند مجموعه احادیث و روایات شیعه و سنی در مورد غنا القاگر این مسئله می تواند باشد که غنای مطرح شده در این احادیث و روایات در برگیرنده آواز انسان ، آهنگ برخاسته از آلات موسیقی ، رقص ، حرکات موزون ، ملزومات آنها مانند بکارگیری نور پردازی همراه با ریتم موسیقی و احتمالا بکارگیری لوازمی دیگر در چنین مجالسی که به وسیله آیندگان بکار برده خواهد شد ، می باشد . با این همه در برخی روایات بکارگیری آواز و صوت حزین در قرائت قرآن (تغنی ) ، آواز خوانی زنان در مراسم شب عروسی و حدا خوانی برای شتران استثنا شده است .

موسیقی در جمهوری اسلامی ایران

با آغاز حکومت جمهوری اسلامی سید روح‌الله خمینی حکم به ممنوعیت پخش موسیقی از رادیو و تلویزیون داد. او موسیقی را شبیه تریاک می‌دانست و معتقد بود گوش دادن به موسیقی، افراد را احمق و مغز آنها را پوچ و غیرفعال می‌کند.[۹] با این‌حال هم در سال‌های اول انقلاب و هم در زمان جنگ ایران و عراق سرودهای اسلامی و انقلابی رواج یافتند اما با پایان جنگ، تولید این‌گونه آثار هم فروکش کرد.[۱۰][۱۱] از اولین ترانه‌های انقلابی و اسلامی می‌توان به ترانهٔ «خمینی ای امام» و «برخیزید ای شهیدان» اشاره کرد.

سید علی خامنه‌ای به ندرت نظرات خود را به صورت علنی در مورد موسیقی ابراز کرده است، اما این باور وجود دارد که نقش اساسی در تحدید موسیقی ایران در سال‌های پس از انقلاب داشته‌است.[۱۲] او در سال ۱۳۷۴ نظریه‌ای در زمینه‌ی موسیقی منتشر کرد که به گفته‌ی مصطفی میرسلیم (وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی) کارشان را مشکل کرده‌بود. خامنه‌ای گفته بود: «هر چیزی که پدیده‌ی موسیقی را در جامعه رایج، و آن را عادی‌سازی کند ترویج محسوب می‌شود. با توجه به اینکه در زمان ما موسیقی لهوی بر غیر لهوی غلبه دارد، باید جلوی ترویج آن را گرفت؛ زیرا وقتی این امر در جامعه رواج پیدا کرد، حرام نیز در جامعه گسترش می‌یابد. اگر زمانی رسید که موسیقی حرام مطلقا در جامعه وجود نداشت، یعنی موسیقی‌دان‌های متدینی پرورش یافتند که آثار هنری آنها غیرلهوی و حلال، بلکه مقرب الی‌الله شد، آن وقت تشکیل آموزشگاه و نمایشگاه اشکال ندارد. اما امروز این گونه نیست و وضع موسیقی کشور، نامطلوب است؛ یعنی موسیقی لهو مضل بر موسیقی غیر لهوی غلبه دارد؛ بنابراین دراین شرایط ترویج موسیقی جایز نیست.»[۱۳][۱۴]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ شریف، میرمحمد (۱۳۸۲). هنرهای اسلامی. مرکز نشر دانشگاهی تهران.
  2. «نظرات امام خمینی در باب موسیقی». http://www.imam-khomeini.ir. ۱۳۹۷/۰۶/۱۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |ناشر= وجود دارد (کمک)
  3. اکبر ایرانی، ۱۳۷۶، ۱۲۵.
  4. «نظرات امام خمینی در باب موسیقی». http://www.imam-khomeini.ir. ۱۳۹۷/۰۶/۱۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |ناشر= وجود دارد (کمک)
  5. پایگاه اطلاع رسانی حوزه (خرداد1383). «گزیده ای از کتاب «غنا، موسیقی »». https://hawzah.net. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |ناشر= وجود دارد (کمک)
  6. ثبوت، اکبر. «موسیقی در اسلام». ettelaat.com. روزنامه اطلاعات. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۹.
  7. «گزیده‌ای از کتاب «غنا، موسیقی»». وبگاه حوزه. دریافت‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۲. در الکافی، ج ۶، ص ۴۳۲; الوافی، ج ۱۷، صص ۲۱۰–۲۱۱; وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۱۳: «انهاکم عن الزفن والمزمار وعن الکربات والکبرات»
  8. الگو:رسائل، اندیشۀ حوزۀ علمیۀ عصر انقلاب اسلامی
  9. Kifner، John (۲۴ ژوئیه ۱۹۷۹). «Khomeini Bans Broadcast Music, Saying It Corrupts Iranian Youth». nytimes.com. نیویورک تایمز. دریافت‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۹.
  10. «انقلاب با موسیقی شروع شد». magiran.com. روزنامه ایران. ۱۴ تیر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۹.
  11. http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13910412001415[پیوند مرده]
  12. Kamali Dehghan, Saeed (2 August 2010). "Music fails to chime with Islamic values, says Iran's supreme leader". theguardian.com. گاردین. Retrieved 17 November 2020.
  13. کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی ۱۳۷۴، دفتر نشر معارف انقلاب، چاپ اول ۱۳۹۷، خاطرات سه‌شنبه ۱۶ آبان، صص ۴۳۰–۴۳۱
  14. کتاب رساله آموزشی، جلد دوم، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای