مهریه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مهریه یا به شکل کهن‌تر آن، کابین[۱] به مالی گفته می‌شود که مرد در هنگام وقوع عقد نکاح به همسر خود می‌پردازد یا مکلف به پرداختِ آن می‌شود.

تاریخچه[ویرایش]

اگر چه مهریه در زمان معاصر مختص مسلمانان است، اما برخی محققان به شواهدی تاریخی از ایران قبل از اسلام، یونان باستان و نیز آیین یهودیت اشاره می‌کنند که نشان‌دهنده سابقه پرداخت مبلغی پول از طرف داماد به عروس (یا پدر عروس) در زمان ازدواج است.[۲][نیازمند منبع]

مهریه و شرایط آن[ویرایش]

مرد به هنگام اجرای صیغه نکاح، چیزی را به همسرش تقدیم می‌کند که تا نشان دهنده قصد او برای ازدواج باشد و در اصطلاح مهریه یا صداق نامیده می‌شود. این هدیه و بخشش که از طرف مرد انجام می‌شود، امروزه به هدف پایبندی به لوازم زندگی مشترک و ارتباط زناشویی یا ضامنی برای حق طلاق زن درآمده است. در آموزه‌های دینی برای مهریه، مقدار معینی تعیین نشده‌است، بلکه این امر به توافق زن و مرد بستگی دارد. همچنین در نوع مهریه نیز محدودیتی وجود ندارد و هر چیزی که ارزش اقتصادی و اجتماعی داشته باشد، می‌تواند مهریه قرار گیرد؛ مانند طلا، نقره، املاک، پول‌های رایج، لوازم زندگی و حتی آموزش قرآن یا آموزش مهارتی ویژه. در صدر اسلام مهریه از قسمتی از اموال موجود مرد یا نزدیکان او مانند پدر مرد پرداخت می‌شد ولی در حال حاضر با توجه به آنچه مرد در آینده ممکن است کسب نماید یا مقداری که مرد در صورت تصمیم به طلاق به علت عدم توانایی در پرداخت مهریه نتواند زن را طلاق دهد در نظر گرفته می‌شود.

مهریه در ایران[ویرایش]

در بسیاری از اوقات، مهریهٔ دختران مسلمان ایرانی بر مبنای سکه‌های طلا تعیین می‌شود؛ از سال تولد دختر گرفته تا شمار ائمه یا سوره‌های قرآن به عنوان تعداد سکه‌های مهریه دختران بریده می‌شود.[۳]

بر اساس تحقیقی در سال ۱۳۸۷ در مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه از بیش از ۱۲۰۰ زن و مرد متأهل بین ۱۸ تا ۴۰ سال در حدود ۱۲ استان ایران نشان داده که میانگین مهریه به اعلام زنان ۳۵۰ سکه طلا و به اعلام مردان ۲۶۰ سکه طلا است. این پژوهش از رشد سریع میانگین مهریه در دهه ۸۰ حکایت داشته به‌طوری‌که در عرض ۵ سال از میانگین ۳۰۰ سکه به ۴۵۰ سکه طلا رسیده‌است.[۴][۵][۶] البته مهریه‌هایی با مبنای ۱۲۴۰۰۰ سکه طلا هم دیده شده‌است.[۷]

در ایران برخی از مردان به علت ناتوانی در پرداخت مهریه زندانی می‌شدند.[۸] اما بنا بر قانون حمایت از خانواده ۱۳۹۱ که در اسفند ۹۳ اجرایی شد، ناتوانی در پرداخت مهریه‌های بالای ۱۱۰ سکه، مشمول زندان رفتن مرد نمی‌شود و زندانی شدن مرد با توافق طرفین و قسط بندی مهریه حذف می‌شود. همچنین در سال ۱۳۹۰ دیوان‌عالی کشور در رای وحدت رویه‌ای شماره ۷۲۲ پذیرش دادخواست اعسار به شکل دعوای تقابل را هم پذیرفت که به موجب آن فرایند رسیدگی به اعسار به شدت تسریع یافته و امکان صدور دستور بازداشت بسیار کاهش پیدا کرد. منتقدان اشکالاتی از قبیل امکان دور زدن قانون، تضعیف ضمانت اجرایی و قانونی مهریه، پنهان‌کاری و مخفی کردن اموال را بر این فرایند وارد کرده‌اند.[۹][۱۰][۱۱][۱۲]

در دیگر کشورها[ویرایش]

در عربستان، عرف مهریه۴۰۰۰دلار است. در جمهوری آذربایجان، میانگین نرخ مهریه در حدود ۲۰۰۰ منات برآورد می‌شود. میانگین نرخ مهریه در میان اقوام مختلف کشور هند در حدود ۱۰۰ هزار تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار روپیه تعیین می‌شود. در ترکیه نیز نرخ مهریه به‌طور متوسط ۳۵ هزار لیر است. در مناطق مختلف چین در میان اقوام مختلف، نرخ مهریه حدود ۱۰ هزار یوان تخمین زده می‌شود. در عمان نرخ مهریه در حدود ۲ هزار ریال عمان است.[۱۳]

مطالبه مهریه در کشورهای غیر اسلامی[ویرایش]

مطالبه مهریه زوج‌های مسلمان که در کشورهای غیراسلامی زندگی می‌کنند همیشه از موضوعات بحث‌انگیز و مورد اختلاف بین دادگاه‌ها بوده‌است.

سال ۲۰۱۷ در پی صدور آرای متعارض دادگاه‌های سوئدی در مورد مهریه، دیوان عالی سوئد اعلام کرد که تعهد به پرداخت مهریه در سوئد قابل اجرا نیست. این رای زمانی صادر شد که یک زن ایرانی ۶۹۰ سکه مهریه خود را به اجرا گذشته و دادگاه تجدیدنظر به نفع او رای داده بود. دیوان عالی سوئد در این رأی بر مبنای قیاس مهریه با تعهد تقسیم اموال در حقوق کشورهای غربی صادر شده و به این نتیجه رسیده بود که یک قرارداد تقسیم اموال که بدون ارتباط با یک فسخ نکاح قریب‌الوقوع تنظیم شده باشد بر اساس قوانین زناشویی فاقد اثر است.[۱۴]

پرونده‌های مهریه بارها در دادگاه‌های آمریکا هم مطرح شده و ارای متفاوتی در این زمینه صادر شده‌است. سال ۲۰۰۲ دیوان عالی نیوجرسی در یک پرونده حکم به پرداخت مهریه داد. عابد عواد وکیل و استاد حقوق آمریکا در تحلیلی که بر رای دیوان عالی نیوجرسی نوشته می‌نویسد دادگاه‌هایی که به ضرر مطالبه‌کننده مهریه رای داده‌اند چون مفهوم واقعی مهریه را نمی‌دانستند آن را مشابه تعهدنامه تقسیم اموال (prenuptial agreement) در نظر گرفتند که در هنگام ازدواج تقسیم اموال بعد از طلاق بسته می‌شود (دیوان عالی سوئد هم چنین استدلالی کرده) در حالیکه همانطور که قاضی دادگاه نیوجرسی استدلال کرده مهریه نباید با تعهد تقسیم اموال قیاس شود و مقررات این توافق به مهریه تسری پیدا کند. مهریه با تعریفی که در حقوق اسلامی دارد فقط یک تعهد پرداخت ساده است و چنین تعهدی هیچ تعارضی با حقوق آمریکا ندارد.[۱۵]

مهریه در اسلام[ویرایش]

براساس فلسفهٔ اولیهٔ تعیین مهریه، مهر نوعی هدیه، پیشکش، نحله، اعطای بدون عوض و از روی صداقت (صداق) به صورت نقدی با تأکید بر معادل و ویژگی معنوی و فرامادی آن بوده‌است. برخی منابع مانند تفسیر نمونه نتیجه می‌گیرند «صدُقاتهن» از ماده «صداق» است و بدان جهت به مهر «صداق» یا «صدُقه» گفته می‌شود که نشانه راستین بودن علاقه مرد و محبت او به زن است. همچنین کلمه «نحله» به گفتهٔ راغب اصفهانی از «نحل» به معنای زنبورعسل است؛ چون زنبورعسل بدون توقعی عسل خود را می‌بخشد، کلمه «نحله» دلالت دارد که فلسفهٔ مهریه، تقدیمی، پیش‌کشی، عطیه و هدیه است.[۱۶][۱۷][۱۸] بر اساس برخی منابع فقه اسلامی مانند جواهر الکلام، مهری که شوهر به زن می‌پردازد، در حقیقت، عوضِ حقِ بهره بردن از بضع (آلت زنانگی) است.[۱۹][۲۰]

در اسلام مهریه متعلق به خود زن است نه والدین یا هر شخص دیگر.[۱۸]

مهریه در فقه و حقوق اسلامی سه نوع مهم دارد:[۱۸]

مهر المسمی[ویرایش]

مهر المسمی: مهری است که زن و شوهر قبل از انعقاد عقد نسبت به مقدار و میزان آن توافق نموده و آن را در عقد ذکر می‌کنند. تعیین میزان مهر مطابق ماده ۱۰۸۰ قانون مدنی منوط به تراضی طرفین است و محدودیتی در این خصوص در قانون پیش‌بینی نشده‌است؛ و طبق ماده ۱۰۷۹ قانون مدنی، مهر باید بین طرفین تا حدی که رفع جهالت آن‌ها بشود، معلوم باشد (ماده ۱۰۷۹ قانون مدنی).

شرایط مهر المسمی:

  • دارای ارزش مالی و اقتصادی باشد
  • قابل تملک و نقل و انتقال باشد
  • مشخص و معلوم باشد
  • معین و تصریح شده باشد
  • دارای منفعت عقلایی و مشروع باشد
  • شوهر قدرت تسلیم مهریه را داشته باشد

مهرالمثل[ویرایش]

اگر در زمان انعقاد عقد راجع به مهریه توافق نشده یا اینکه مهریه نوعی تعیین گردیده که مطابق قانون نبوده، ولی عمل زناشوئی بین زوجین رخ داده‌است، در این حالت بر اساس عرف و عادت محل و وضعیت خاص زوجه مانند تحصیلات، سن، شغل و امثال آن مهریه‌ای هم شأن زنان مشابه وی تعیین می‌گردد که به این نوع مهریه مهرالمثل می‌گویند.

مهرالمتعه[ویرایش]

در نکاحی که دائم بوده و مهریه ذکر نشده یا شرط عدم مهر شده باشد زوج به زوجه مطلقه خود که با او نزدیکی نکرده‌است مهریه‌ای پرداخت می‌کند و این مهریه اصطلاحاً مهرالمتعه گفته می‌شود.

تفویض مهر[ویرایش]

اگر در عقد تعیین مهر به یکی از زوجین یا شخص ثالثی واگذار شود صحیح است و به آن تفویض مهر گویند.

مهرالسنة[ویرایش]

مهرالسنه به میزان مهریه‌ای گفته می‌شود که رسول خدا برای همسران و فرزند خود فاطمهٔ زهرا تعیین نمود و به امت خود سفارش نمود تا بیش از این مقدار را برای مهریه قرار ندهند. مستحب است که مقدار مهریه از این مقدار کمتر باشد و بیشتر از آن کراهت دارد. از رسول خدا روایت شده که بهترین زنان امت من کسانی هستند که مهریهٔ آن‌ها کم و مهر و محبت آن‌ها زیاد باشد.[۲۱][۲۲] کمترین مقدار روایت شده چهارصد درهم نقرهٔ مسکوک و بیشترین مقدار ذکر شده پانصد درهم نقرهٔ مسکوک است. پانصد درهم نقرهٔ مسکوک معادل پنجاه دینار طلای مسکوک در نظر گرفته می‌شده است.[۲۳][۲۴][۲۵]

مهریه عندالاستطاعه[ویرایش]

در مهریه عندالاستطاعه در هیچ فرضی امکان جلب شوهر وجود ندارد و یا مطالبه مهریه عندالاستطاعه از دادگاه یا اداره اجرای ثبت امکان ممنوع الخروج کردن شوهر هم میسر نیست. فقط با معرفی مال و استطاعت پرداخت شوهر است که زن می تواند برای گرفتن مهریه اقدام کند[۲۶][۲۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «ساختار اجتماعی – حقوقی مهریه». 
  2. علیزاده، محمد. «مهریه در ادیان غیر اسلامی». دخت ایران، ۱ دی ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۲. 
  3. باغانی، علیرضا. «فعلاً سکه‌های خود را نفروشید». روزنامه همشهری (۱۲ بهمن ۱۳۸۳). بازبینی‌شده در ۶ فروردین ۱۳۸۸. 
  4. «میانگین مهریه زنان ایرانی ۲۶۰ تا ۳۵۰ سکه طلا». مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه. بازبینی‌شده در ۶ فروردین ۱۳۸۸. 
  5. «روند تورمی مهریه در چند سال اخیر چند برابر گذشته شده‌است». خبرگزاری ایرنا (۲۶ بهمن ۱۳۸۷). بازبینی‌شده در ۶ فروردین ۱۳۸۸. 
  6. «میانگین مهریه زنان ایرانی، ۲۶۰ تا ۳۵۰ سکه طلا». روزنامه جام‌جم (۱۵ بهمن ۱۳۸۷، شماره ۲۴۹۲). بازبینی‌شده در ۱۴ آبان ۱۳۸۸. 
  7. «مهریه ۱۲۴ هزار سکه‌ای و عواقب آن». وب‌سایت تابناک (۲۸ آذر ۱۳۸۷). بازبینی‌شده در ۶ فروردین ۱۳۸۸. 
  8. آمار تصادفات منجر به مرگ در جاده‌ها/آزادی ۶۷ هزار زندانی غیرعمد؛ الف-کد مطلب: ۱۷۹۰۱۷- ۲ اسفند ۱۳۹۱
  9. هدی عمید. «آیا مهریه در چرخه قوانین به مرز حذف شدن نزدیک می‌شود؟». زنان و قوانین در جوامع مسلمان. بازبینی‌شده در ۱۳ فروردین ۱۳۹۴. 
  10. «بدهکاران مهریه به زندان نمی‌روند». ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  11. «قانون جدید حمایت از خانواده اجرایی شد». جام جم، ۲ اسفند ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  12. «قانون حمایت از خانواده ابلاغ شد اما تکلیف ازدواج موقت و مهریه 110 سکه‌ای چه می‌شود؟». خبر آنلاین، ۳۰ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  13. «https://ir.sputniknews.com/world/20150821600001/ =». 
  14. سرانجام مطالبه مهریه در کشور سوئد
  15. Court enforces mahr provision in muslim marriage contract
  16. «عروس‌های ایرانی، رکورددار مهریه در آسیا!». افکارنیوز، ۷ شهريور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  17. سیدحسین اسحاقی. «بازشناسی مهریه در قاموس عرف وشرع». طوبی (حوزه علمیه)، اسفند ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ عطیه گودرزی. «مهریه در اسلام». دخت ایران، ۰۱ دی ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۴. 
  19. جواهر الکلام ج۳۱، ص۱۰۷
  20. ازاله بکارت در اثر معاینات پزشکی
  21. محمد صادق آقاجانی. «میزان مهریه». پرسمان دانشجویی. 
  22. محمد محمدی ری شهری. «دانشنامه ی قرآن و حدیث، ج۳، ص ۳۴۷». دارالحدیث. 
  23. بحار الانوار، ج‌43، ص 94.
  24. حدائق الناضره، ج۲۴، ص۴۳۳.
  25. شرح لمعه، ج۵، ص۳۴۴.
  26. «مطالبه مهریه ( ازدواج دائم یا موقت) از طریق دادگاه یا اداره اجرای ثبت و مراحل آن - وکلای پارسای»(fa-IR)‎. به کوشش گروه وکلای پارسای. 2018-04-17. بازبینی‌شده در 2018-10-10. 
  27. «گرفتن مهریه بدون طلاق یا با طلاق - گروه وکلای پارسای متخصص دعاوی خانواده»(fa-IR)‎. به کوشش گروه وکلای پارسای. 2018-06-10. بازبینی‌شده در 2018-10-10. 
  • کتاب احکام، معارف مقدماتی، قسمت ازدواج

پیوند به بیرون[ویرایش]