لاتین‌نویسی فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نوشتار(های) وابسته: لاتین‌نویسی
زبان فارسی

گونه‌های منطقه‌ای و اجتماعی
زبان فارسی
:

دستور زبان:

ویژگی‌های زبان:

نوشتار:

گسترۀ جغرافیایی:

لاتین‌نویسی فارسی نوشتن زبان فارسی به الفبای لاتین است که فینگلیسی (فارسی + انگلیسی)، فارگلیسی (فارسی + انگلیسی)، پنگلیش و پینگلیش (پارسی + English) یا فینگلیش (فارسی + English) نیز خوانده می‌شود.

در سال‌های گذشته به دلایل فراوانی شیوه و ساختار خط لاتین برای زبان فارسی پیشنهاد شده‌است. اولین بیان‌کنندهٔ این ایده میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در صدر مشروطیت رساله‌ه­ایی نیز در این راستا نوشت، اما مورد استقبال قرار نگرفت.[۱]

مشکلات خط فارسی[ویرایش]

مشکلات خط فارسی از زبان فرزان سجودی[۲]:

  • نبود نشانه برای واکه‌ها و به خصوص واکه‌های کوتاه که سبب می‌شود یک کلمه را بتوان به شکل‌های مختلف خواند.
  • وجود حروف متفاوت برای یک واج به دلیل آمیخته شدن با زبان عربی:
  • واج /س/ با حروف «س»، «ص» و «ث»
  • واج /ز/ با حروف «ز»، «ض»، «ذ» و «ظ»
  • وجود شکل‌های متفاوت برای بعضی از حروف؛ مثلا «ه» در ابتدا، انتها و وسط یک کلمه، به شکل‌های متفاوت نوشته می‌شود.
  • سرهم‌نویسی و جدانویسی چندان شکل و قاعده مدونی ندارد؛ مثلا این‌که آیا باید «می‌روم» را سر هم بنویسیم یا «می‌« را جدا بنویسیم؛ چرا «‌می‌روم» را معمولا جدا از هم، اما «دانشگاه» را سرهم می‌نویسیم.
  • وجود حروفی که خوانده نمی‌شوند؛ مثل «و» در واژه‌های «خواهر» و «خواب» (این مسئله جنبه تاریخی دارد، چون زمانی تلفظ این کلمات به همین شکل بوده و به مرور «و» در گفتار حذف شده)

برگرداندن کلمه‌های فارسی و مشکلات آن[ویرایش]

برای برگرداندن کلمه‌های فارسی و اسامی ایرانی به الفبای لاتین قاعدهٔ رسمی و یگانه و پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد. اغلب رسانه‌ها شیوهای ساده‌ای را معمول کرده‌اند که ظرافت‌های زبان در آن گم می‌شود؛ مثلاً «باد» baad و «بد» bad و حتی گاهی «بعد» baed و «بعید» baeid، به‌دلیل سهل‌انگاری، به‌صورت bad نوشته می‌شود که مشکلات تلفظی ایجاد می‌کند.

برای نمونه، هنگام گرفتن گذرنامه، به‌عنوان سندی رسمی و حقوقی، در نوشتن اسامی به الفبای لاتین، با توجه به استفادهٔ سلیقه‌ای از حروف لاتین، سردرگمی‌هایی ایجاد می‌شود. مثلاً سه برادر ممکن است نام‌خانوادگی خود یا نام پدر خود را با املاهایی متفاوت نوشته‌باشند که می‌تواند پیامدهای حقوقی و مالی داشته‌باشد.[۳]

پیشنهاد تغییر خط فارسی به لاتین[ویرایش]

به دلیل مشکلات مختلف خط فارسی، عده‌ای به فکر جایگزینی خط لاتین با آن افتاده‌اند، اما این ایده مخالفان و موافقانی دارد.

مخالفان[ویرایش]

ابراهیم پورداوود در بخش «دین‌دبیره» از کتاب «اوستا» چنین می‌نویسند:

چندی است که در ایران به کاستی‌های دبیرهٔ عرب برخورده و درصدد چارهٔ آن هستند. دسته‌ای طرفدار اصلاح همین دبیره (الفبا)ی کنونی هستند، دسته‌ای دیگر می‌خواهند که آن را به کناری گذاشته و دبیرهٔ لاتین را اختیار کنند. نتیجهٔ کار طرفداران اصلاح دبیرهٔ کنونی تا آن مقداری که به نظر نگارنده رسید بی مصرف و مضحک است. البته دبیرهٔ لاتین بسیار ساده و کامل است ولی گزینش آن از برای کشوری که همهٔ شئونات ملی خود را باخته‌است و تنها دارای یک زبان شکسته‌است صلاح نمی‌باشد.

همه کس می‌داند که به واسطهٔ دبیرهٔ عرب این همه واژگان سامی به فارسی راه یافته‌است به گونه‌ای که تنها یک سوم واژگان ما آریایی است «این آمار استاد پورداود برای چند ده سال پیش است و هم اکنون با تلاش سره گویان ارجمند دست کم پنجاه درصد واژگان زبان فارسی معیار، آریایی است.». فردا پس از برگزیدن دبیرهٔ لاتین دسته دسته واژگان زبان‌های اروپایی به زبان ما راه خواهند یافت و صدها واژه مانند رولیسیون، کونستیسیون، پارلمان، کاندیدات، کمیسیون، بودجه و... با همان دبیرهٔ لاتین و املای درست فرانسه نوشته می‌شود: revolution , Constitution , Parlement , Candidate, Commission, budget,....

با این ترتیب زبان آلودهٔ ما آلوده تر خواهد شد. همان گونه که اندیشمندان ما می‌خواهند که با تغییر دبیره به دانش و آگاهی ما بیفزایند باید پیشرفت دادن ملیت مان را نیز در نظر داشته باشند. باید به گونه‌ای عمل کنند که از درخت کهنسال ما، دوباره شاخ و بری سر زند نه آن که تیشه به ریشهٔ آن رسد. ملیت ما باید دوش به دوش هم با شیمی و فیزیک و هندسه پیشرفت کند نه آن که یکی از آن‌ها فدای دیگری گردد. یگانه راه نجات ایران زنده نمودن سنت ملی آن است. چه خوب است که ترقی خواهان ما در تغییر الفبا نیز به «دین دبیره» که به فتوای دانشمندان اروپایی خاورشناس یکی از دبیره‌های خوب به شمار می‌رود نظری افکنند و این الفبای ساده و آسان را که در مدت چند ساعت می‌توان یاد گرفت به کلی فراموش نکنند. گذشته از آن که دین دبیره برگزیدهٔ نیاکان ماست به وسیلهٔ آن می‌توانیم خدمات شایانی به زبان و ملیت خود بنماییم و نفوذ واژگان عربی و ترکی و اروپایی در فارسی کم تر خواهد شد؛ همان گونه که در پارینه، دبیرهٔ عرب واژگان سامی را داخل زبان ما کرد در آینده «دین دبیره» واژگان فراموش شدهٔ (پارسی) را دوباره به یاد ما خواهد آورد و نیز به تلفظ درست واژگان فارسی که به واسطهٔ کاستی دبیرهٔ عرب دگرگون شدند موفق خواهیم شد، از آن جمله‌است نام خود میهن ما «ایران» که تا چند سدهٔ گذشته تلفظ درست آن Eran محفوظ بود.

موافقان[ویرایش]

یکسان‌سازی[ویرایش]

امروزه لاتین‌نویسی ازسوی کنفرانس و گروه یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی سازمان ملل UNCSGN-UNGEGN به یک الزام در نام‌های جغرافیایی و پدیده‌ها و اصطلاحات نوین تبدیل شده‌است و عملاً تمام کشورها تابلوی خیابان‌ها و نام‌ها و نقشه‌ها را برای سهولتِ ردیابی در ناوبری، هواپیماها و مسافران و گردشگران لاتین‌نویسی کرده‌اند.[۵] لذا در ایران نیز چاره‌ای جز پذیرش آن نیست.

تا مدتها، استاندارد رسمی برایِ آوانگاری فارسی به خطِ لاتین نبود. درسال ۱۳۸۲ نظام آوانگاری کلی نام‌های جغرافیایی ایران ارائه‌ شد و پس از آن برای تصویب به گروه متخصصان نام‌های جغرافیایی سازمان ملل ارسال شد و سرانجام در نهم آگوست ۲۰۱۲ در دهمین کنفرانس بین‌المللی استانداردسازی نام‌های جغرافیایی، به‌عنوان یکی از شیوه‌های لاتین‌نویسی مورد قبول سازمان ملل، به‌تصویب رسید. پس از آن در سال ۱۳۹۱ شمسی، این استاندارد با عنوانِ "شیوه‌نامه آوانگاریِ کلیِ نام‌های جغرافیاییِ ایران" به همهٔ وزارتخانه‌ها و نهادهایِ دولتی برایِ اجرا ابلاغ شد.[۶]

شیوه‌های لاتین‌نویسی[ویرایش]

نویسه‌گردانی[ویرایش]

در نویسه‌گردانی تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که با الفبای فارسی-عربی نوشته می‌شود، با الفبای لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Mn Fārsi minvism» نوشته می‌شود. این سبک نوشتن نمی‌تواند کاربرد عملی داشته باشد و تنها در متن‌های پژوهشی به زبان‌های غیر فارسی بکار می‌رود.

آوانگاری[ویرایش]

در آوانگاری تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که خوانده می‌شود، به لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Man Fārsi minevisam» نوشته می‌شود.

جدول‌های برگردان حروف[ویرایش]

رسمی[ویرایش]

این روش برپایه‌ی شیوه‌نامه‌ی استاندارد است. که بیش‌تر در فرهنگ‌نامه‌ها (مانند: فرهنگ معین و فرهنگ عمید) و نرم‌افزارهایِ ترانویسی کاربرد دارد. چون در آن هر آوا تنها یک نویسه‌ی برابر دارد. که از ابهام در خواندن٬ جلوگیری می‌کند.[۷] از ویژگی‌هایِ این شیوه‌نامه٬ به‌کاربردن نویسه‌ی/x/ برای آوای /خ/ و نویسه‌ی /q/ برای آوای /ق/ و /غ/ است. هم‌چُن‌این ابداع نویسه هایِ /ā/ё/ğ/š/ž/ نیز نوآورانه است. البته پیش‌تر در دهه ۵۰ الگویی نزدیک به این شیوه نامه٬ نخستین بار توسط دکتر محمد معین در واژه نامه فرهنگ معین برای نمایش به‌تر تلفظ ها به‌کار برده شده بود. برای به‌کارگیری این روش نیاز به صفحه‌کلیدِ ویژه ی لاتین نویسی فارسی است٬ که دسترسی به نویسه های تازه را فراهم کند.[۸] هم‌چُن‌این می‌توان برگه‌ی کلید لاتین QWERTY را نیز به‌کار گرفت ولی برخی برگه‌ی کلید (کیبورد) ها باید برای حرف های دیگر حرف هم مانند و هم شکل آن را گرفت و از میان آن‌ها آن کدام را که می‌خواهیم برگزینیم. برای نمونه برای حرف ž باید نخست کلید z را گرفته و از میان گزینه‌های آمده ž را برگزید. این برگه‌ی کلید را گوگل و تا اندازه‌ای مایکروسافت هم برای اندروید، ویندوز و آی‌‌او‌اس و... نیز آماده کرده اند که برای کم‌و‌بیش همه‌ی خط‌ها و زبان‌ها از جمله پارسی کاربردی است.

همخوان ها[ویرایش]

الفبای فارسی ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن ه و ي/ی [۹]
لاتین‌نویسی فارسی b p t s j č/c h x d z r z ž s š s z t z a/e ǧ f q k g l m n h v y
DIN 31635 b p t ǧ č d r z ž s š ʿ ġ f q k g l m n h v y
ALA-LC th j ch kh dh sh ʻ gh
الفبای آوانگاری بین‌المللی (MSA) b p t θ ħ x d ð r z ʒ s ʃ ðˤ
ʕ ɣ f q k ɡ l m n h v j

واکه ها[ویرایش]

الفبای فارسی اَ اِ اُ آ ئی ئو ع, ء( انسدادی چاکنایی ) اَوْ
لاتین‌نویسی فارسی a e o ā i u ё/ ow
نمونه abr ( اَبر) Eram ( اِرَم) Ordak ( اُردَک) Āsemān ( آسِمان) Irān ( ایران) Bustān ( بوستان) Mas'ul/masёul ( مسئول) Ferdowsi (فردوسی)

تلفظ حرف همزه و همچنین حرف عین(ساکن) عربی در بین فارسی‌زبانان به صورت انسدادی چاکنایی است. این واج در الفبای آوانگاری بین‌المللی به صورت /ʔ/ نشان داده می‌شود. البته واکهٔ «ع» در حالت غیرساکن بستگی به صدای پس از آن دارد. مانند Ali (علی) , Edālat(عدالت), Olum(علوم)

چرا الفبای دوم؟[ویرایش]

خطِ لاتین امروزه در جهان نقشِ یک خطِ دوم را بازی می‌کند. برایِ اثباتِ این ادعا کافی‌است، به تابلوهایِ شهرها و خیابان‌ها و یا نشانی‌هایِ اینترنتی در همه‌ی کشورها نگاه کنیم. از سویِ دیگر تجربه نشان داده، که تلاش برایِ آموزشِ خواندن و نوشتن به میلیون‌ها تن از کودکان و نوجوانانِ ایرانی‌تبار در خارج از کشور به دلیلِ عدمِ تماسِ روزمره با خطِ فارسی اغلب ناکارآمد از آب در می‌آید. به نظر می‌رسد که چاره‌ای برایِ برون‌رفت از این دشواری پیدا شده باشد، و آن به‌کارگیریِ خطِ لاتین در کنارِ خطِ فارسی‌است.

هنگامی که می‌گویند خط یا نوشتار نوین یکم (شماره۱) پارسی به این معنی است که پارسی را با هم‌این خط مشترک میان پارسی و تازی(عربی) نوشت ولی بدون به‌کارگیری حروف ویژه عربی ( برای نمونه «ص، ث» و تنها به‌کار گیری حرف پارسی «س»)و... و زمانی که می‌گویند نوشتار یا خط نوین دوم (شماره ۲) پارسی هم‌آن لاتین نویسی است که برای نوشتن زبان فارسی سفارشی سازی شده است.

شایان گفتن است که خود خط دوم پارسی نیز شیوه و روش خود را دارد برای نمونه: «بعید بود که بعد از این باد بدی بیاید» می‌شود: Baëid Bud Ke Baëd Az In BādE BadI BiYĀyad باید هم‌آهنگی بیش‌تر با گویش و حفظ ریشه و بنیاد واژه‌ها رعایت شود مثلن هرجا که حرف بزرگی بود می توان به آسانی با واژه یا تک‌واژ دیگری جابه‌جا کرد برای‌نمونه DānEš Gāh/Kade/Sarā/Āmuz/Ju/Pažuh/Bonyān و... حرف بزرگ به‌مانند همان نیم‌بازه (نیم‌فاصله، فاصله‌ی‌میان‌حرفی) است: دانِش گاه/کده/سرا/آموز/جو/پژوه/بنیان و... و نیز صامت میانجی بزرگ نوشته شود.

در پارسی به دلیل رعایت نکردن نوشتن زیر و زبر و پیش(به علت شلوغی و سردرگم کنندگی) به چندین گونه‌ خاندنی است و نیز برای نمونه کودکان ما در درس املا برای چهار گونه ی «ز» دچار مشکل می شوند که بنویس‌اند: ذغال، ظغال، ضغال، زغال، زقال، ظقال، ضقال یا ذقال و... ولی این الف‌بای نوین و تازه دقیقن هم‌آن که خانده و گفته می‌شود نوشته می‌شود.(Zoqāl)


نمونه‌ی شعر سعدی با هر دو الف‌با
لاتین نویسی الف‌بای پارسی
Bani Ādam AёzāYe Yek Peykar And بنی آدم اعضای یک پیکرند
Ke Dar ĀfarinEš Ze Yek Gowhar And که در آفرینش ز یک گوهرند
Co OzvI Be Dard ĀvarAd RuzEGār چو عضوی به درد آورد روزگار
Degar Ozv Hā Rā NamānAd Qarār دگر عضوها را نماند قرار
To KAz MehnatE DigarĀn Bi QamI تو کز محنت دیگران بی‌غمی
NaŠāYAd Ke NāmAt Nah And ĀdamI نه‌شای‌اَد (نشاید) که نام‌ات نه‌اند آدمی

کتاب‌های منتشر شده با الفبای دوم[ویرایش]

پس از انتشار نخستین استاندارد رسمی ، استادان آموزش زبان پارسی در داخل و خارج از کشور به استفاده از این شیوه‌نامه روی آوردند. و چندین کتاب به زبان پارسی و با الفبای لاتین منتشر کردند. این آثار ارزشمند برای علاقه مندانِ زبان پارسی و نسل جوان ایرانیان مقیم در دیگر کشور ها بسیار سودمند است. از آن جمله می‌توان دیوان حافظ ، رباعی های خیام ، کتاب آموزشی خودآموز زبان پارسی و کتاب دانشنامه جغرافیای ایران را نام برد.(که می‌توان آنها را به‌رایگان دریافت(بارگیری) کرد.)


غیر رسمی[ویرایش]

با وجود اینکه قوانین مشخصی برای لاتین نویسی فارسی مصوب شده است، جدول زیر نشان می‌دهد که حروف فارسی چگونه با حروف لاتین (البته فقط حروف انگلیسی لاتین) جایگزین می‌شوند. این جدول براساس عرفی است که همیشه رعایت نمی‌شود. بیشترین کاربرد این روش زمانی است که نویسنده با شیوه نامهٔ استاندارد آشنایی ندارد. و یا دسترسی به نویسه های ویژه (ā/š/ž) فراهم نیست.

همخوان‌ها
حرف فارسی آوا حرف فارگلیسی مانند حرف فارسی آوا حرف فارگلیسی مانند
الف A A Azādi ب b b bustān
پ p p pedar ت t t talāsh
ث s s, th Sorayya ج j j jangal
چ č c, ch Ceshm ح h h howle
خ x x, kh Xodā د d d Damāvand
ذ z z, dh gonba(z)dh ر r r rang
ز z z zirak ژ ĵ, ž j, zh Nezhād
س s s salām ش š sh shahāb
ص s s sābun ض z z zarbe
ط t t tanāb ظ z z zarif
ع - a, e Edālat غ ğ gh ghorub
ف f f Ferdowsi ق q q qabl
ک k k kudak گ g g golestān
ل l l langar م m m mihan
ن n n nasim و v v varzesh
ه h h honar ی y y yektā
ــّ - تکرار حرف Mohammad هٔ eye eye hameye
ة t t salāt ی y y peymān
و ow ow rowshan ئ، ء، أ، إ، ؤ ё A ,' so'al
` , , Mas`ud «...» "..." "..." _
واکه‌ها
دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند
آ ā aa, a Baad,Xāk ا ā a Abād
اَ a a Asb ـَ a a Sard
اِ e e Esfahān ـِ e e Fekr
اِی i i, ee Iran ـِی i i, ee Divān
ــُ o o Kord اُ o o Omid
اُو u u, oo Uroomiye ـُو u u, oo Toos
اَو (مانند اَورنگ) ō, ow aw, ow, o Awrang ـَو (مانند فردَوس) ō, ow aw, ow, o Kowsar
اَی (مانند اَیوان) ey ay, ey Ayvān ـَی (مانند مَیدان) ey ay, ey Keyvān
ـَه (مانند نَه) a a Na ـِه (مانند خانِه) e e, eh Lāne

گسترش لاتین‌نویسی[ویرایش]

نوشتار(های) وابسته: لاتین‌نویسی، روماجی و پین‌یین

امروزه لاتین‌نویسی به‌طور گسترده‌ای در زبان‌های شرقی رایج شده‌است. عرب‌زبان‌ها امروزه به‌مراتب بیشتر از فارس‌ها از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند. هندی‌ها و پاکستانی‌ها نیز به‌طور فزاینده‌ای از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند. در چین و ژاپن الفبای لاتین به عنوان الفبای دوم و کمک آموزشی به رسمیت شناخته شده ، و استانداردهایی را برای آن ساخته و مصوب شده‌ است. [۱۰] [۱۱] [۱۲]

الفبای تاجیکی لاتین[ویرایش]

نوشتار اصلی: الفبای تاجیکی
نوشتار(های) وابسته: تغییر خط در تاجیکستان

زبان تاجیک یا تاجیک فارسی یکی از گونه‌های زبان فارسی است. این زبان در جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سال‌های بین ۱۹۲۶ تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی به‌صورت استاندارد با استفاده از نسخه‌ای مخصوص از خط لاتین نوشته می‌شده است.

در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی اینن خط لاتین با نسخه‌ای برگرفته‌شده از خط سیریلیک عوض شد.

صفحات مرتبط[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ^  Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston: Brill) p. 35
  2. شیوه‌نامهٔ استاندارد لاتین‌نویسی، بهار ۱۳۹۱
  3. ابلاغ شیوه‌نامهٔ آوانگاری کلی نام‌های جغرافیایی
  4. کمیته ی نامگذاری نام های جغرافیایی ایران
  5. رادیو زمانه، مقالهٔ زبان فارسی و خط لاتین
  6. فارسی به الفبای لاتین، جدیدنیوز ۲۰۰۸/۰۶/۱۲

منابع برای مطالعه بیش‌تر[ویرایش]

پیوندهای بیرونی[ویرایش]