لاتین‌نویسی فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
زبان فارسی

گونه‌های منطقه‌ای و اجتماعی
زبان فارسی
:

دستور زبان:

ویژگی‌های زبان:

نوشتار:

گسترۀ جغرافیایی:

لاتین‌نویسی فارسی نوشتن زبان فارسی به الفبای لاتین است که با نام فینگلیش (فارسی + انگلیسی) یا پینگلیش (پارسی + انگلیسی)، نیز خوانده می‌شود. در سال‌های گذشته به دلایل فراوانی شیوه و ساختار خط لاتین برای زبان فارسی پیشنهاد شده‌است. اولین بیان‌کنندهٔ این ایده میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در صدر مشروطیت رساله‌ای نیز در این راستا نوشت، اما مورد استقبال قرار نگرفت.[۱] دبیره پارسی لاتین کامل‌ترین شیوهٔ ابداع شده برای نوشتن زبان پارسی می‌باشد.

تاریخچه[ویرایش]

در طول دوره‌های مختلف، کارشناسان ایرانی به نواقص بی‌شماری در دبیرهٔ فارسی معرب پی برده و به فکر جایگزین کردن یک دبیرهٔ جدید به جای آن بودند. دبیره عربی پس از حمله اعراب و در پی تأثیرات فرهنگی و اجبار در ایران به عنوان خط رسمی گماشته شد. در ایرانِ پیش از اسلام، دو دبیره پهلوی و دبیره اوستایی برای نگارش بکار گرفته می‌شد. دبیره اوستایی برای نگارش کتاب‌های مذهبی زرتشتیان ازجمله اوستا بود و همچنین خط پهلوی برای کاربرد روزمره بکار می‌رفت. امروزه هردو دبیرهٔ پهلوی و اوستایی منسوخ بوده و مشکلات فراوانی جهت یادگیری دارند. بگونه‌ای که دبیره پهلوی کهن تنها در کاملترین شرایط دارای ۲۲ حرف می‌باشد و از جهت یادگیری، یکی از مشکل‌ترین خطوط جهان است. در مقابل، خط اوستایی یک خط ۴۸ حرفیست و دارای ۳۷ همخوان و ۱۶ واکه می‌باشد. بصورتی که بسیاری از این حروف و صداها برای پارسی امروزی، بی‌کاربرد هستند. به همین دلیل در دو سدهٔ اخیر، کارشناسان در پیِ جایگزین کردن خط فعلی با دبیره پارسی لاتین شدند.[۲]

مشکلات الفبای عربی[ویرایش]

طراحی الفبای عربی مختص به ادای واجها و آواهای مربوط به زبان عربی بوده و با زبان پارسی بدرستی تطبیق پیدا نمی‌کند. در این زمینه کارشناسان زیادی، نظرات کارشناسانه خود را دال بر غیرپارسی بودن این دبیره ارائه کرده‌اند و آن را یک دبیرهٔ عربی خوانده‌اند. به همین دلیل تمامی کارشناسان بین‌المللی، این دبیره را با نام الفبای عربی می‌شناسند و نه پارسی.[۳] در تمامی ادوار گذشته، روحانیان و مذهبیون مانع اصلی بر سر راه تغییر دبیرهٔ عربی به پارسی لاتین بوده‌اند.[۴][۵]

مشکلات خط فارسی از زبان فرزان سجودی:[۶]

  • نبود حرف اختصاصی برای واکه‌ها و به خصوص واکه‌های کوتاه که سبب می‌شود یک کلمه را بتوان به شکل‌های مختلف خواند. | مثال: ببر ← بِبُر، بَبر، بِبَر
  • وجود حروف متفاوت برای یک واج که همگی از زبان و خط عربی وارد زبان و خط پارسی شدند و ایرانیان هیچ تفاوتی در ادای آن‌ها قائل نیستند:
  • واج /ز/Z/ با حروف «ز»، «ض»، «ذ» و «ظ» | مثال: زراعت، ضمیر، ذلیل، ظریف
  • واج /س/S/ با حروف «س»، «ص» و «ث» | مثال: سال، صابون، ثلث
  • واج /ت/T/ با حروف «ت»، «ط» | مثال: توفان، طاها، حیات، حیاط
  • واج /ه/H/ با حروف «ه»، «ح» | مثال: همیشه، حیله
  • واج /ق/Ǧ/ با حروف «ق»، «غ» | مثال: قدیم، غاز

در تمامی موارد بالا، ایرانیان تفاوتی بین تلفظ حروف هم‌دسته قائل نیستند و کاملاً مشخص است که این حروف از زبان عربی وارد زبان پارسی گشته‌اند. زیرا عرب‌ها در ادای حروف هم‌دسته، تفاوت قائل می‌شوند. برای مثال عرب‌ها، واژه‌های حیات و حیاط را متفاوت ادا می‌کنند. بعبارت دیگر، از آن دسته از افراد که این الفبا را ایرانی تلقی می‌کنند، باید پرسید که چرا حروف متفاوت ولی با تلفظ مشابه در زبان پارسی به چشم می‌خورند، درحالیکه ایرانیان همهٔ آن‌ها را به یک شکل ادا می‌کنند؟

  • وجود شکل‌های متفاوت برای بعضی از حروف؛ مثلاً «ه» در ابتدا بشکل (هرم)، در وسط بشکل (مهلقا) و در انتها بشکل چسبان (نجمه) یا جدا (ماه) نوشته می‌شود.
  • سرهم‌نویسی و جدانویسی چندان شکل و قاعده دستورمندی ندارد؛ مثلاً این‌که آیا واژه «می‌روم» را باید سرهم به شکل «می‌روم» بنویسیم یا «می» را جدا بنویسیم؛ چرا «می‌روم» را معمولاً جدا از هم، اما «دانشگاه» را سرهم می‌نویسیم.
  • وجود حروفی که خوانده نمی‌شوند؛ مثل «و» در واژه‌های «خواهر»، «خواب» و «خویشتن» (این مسئله جنبه تاریخی دارد، چون زمانی تلفظ این کلمات به همین شکل بوده و به مرور «و» در گفتار حذف شده)

برگرداندن واژگان فارسی و مشکلات آن[ویرایش]

برای برگرداندن واژگان فارسی و نام‌های ایرانی به الفبای لاتین قاعدهٔ رسمی و یگانه و پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد. بیشتر واژگان فارسی در نوشتن به صورت لاتین‌نویسی دچار مشکل نمی‌شوند؛ ولی نوشتنِ واژگانِ عربی به صورت لاتین مشکلات بسیاری ایجاد می‌کند. واژگان عربی نیاز به اِعراب دارند، بنابراین باید بجای اِعراب، واکه‌هایی به صورت نویسه‌های مجزا ساخته شوند. اغلب رسانه‌ها و وبسایت‌ها که در زمینهٔ زبان کارشناس نبوده‌اند، شیوه‌های ساده‌ای را معمول کرده‌اند که ظرافت‌های زبان در آن گم می‌شود و استثناها فراوان می‌گردند؛ مثلاً بکارگیری دو حرف مشابه پشت سر یکدیگر، علاوه بر اینکه از ظرافتهای واژه می‌کاهد، بلکه نوشتار آن را هم سخت‌تر می‌کند. برای مثال، نوشتن واژهٔ (بَد) به صورت bad شکیل و زیباست. اما در واژهٔ «باد» baad بکارگیری دو حرف a پشت سر هم از زیبایی واژه کاسته‌است؛ لذا ضروری است حرف Ǎ ǎ به عنوان یک حرف متمایز برای ادای واج «آ» به‌کار برود. در اینصورت واژهٔ باد به شکل bǎd یا واژه آبان به صورت Ǎbǎn نوشته می‌گردد. علامت کوچک روی حرف A کارُن نام دارد.

مشکلات آوای عین ساکن[ویرایش]

در زبان پارسی حرفی به نام عین ساکن وجود ندارند. برای مثال، واژهٔ «بَعد» که عربی می‌باشد، به دلیل داشتن حرف عربی «ع ساکن»، در لاتین‌نویسی عامه، به اشتباه به صورت baed (بَعِد) نوشته و خوانده می‌شود که مشکلات تلفظی و دوگانگی ایجاد می‌کند. برای برطرف کردن مشکلات مربوط به ادای حروف «ع ساکن، همزه، ئـ، أ» دو روش وجود دارد. در روش یکم، کارشناسان زبان پارسی، پیشنهاد کردند که بجای حروف (ع ساکن، همزه، ئـ، أ) از علامت معین و اختصاصی «ě» استفاده شود. در اینصورت واژهٔ بَعد به صورت baěd نوشته گردد. همچنین حرف انگلیسی i معرف آوای (ای)، مثلاً در واژهٔ ایران (irǎn) باشد؛ بنابراین واژه‌ای همانند (بَعید) به صورت baid نوشته شود و از نوشتن ee (دابل ای) خودداری شود تا دستوری یکپارچه و سازماندهی‌شده برای دبیرهٔ پارسی لاتین استوار گردد. روش دوم این است که واژگان عربی که به دلیل داشتن (عین ساکن) نوشتار آن‌ها به روش لاتین سخت است، به کلی از زبان پارسی حذف گردند. برای مثال درصورت بکارگیری این روش، بجای واژهٔ عربی «بَعد» baěd، که دارای (ع ساکن، همزه، ئـ، أ) است، باید از واژهٔ پارسی «pas» استفاده گردد تا از آن عین ساکن لاتین پرهیز شود. مثلاً بعداز ظهر تبدیل شود به پس‌از ظهر. ولی اینکار به سادگی امکانپذیر نمی‌باشد. زیرا بسیاری از واژگان فارسی، درواقع اصالت عربی دارند و این روش، بسیاری از واژگان عربی را حذف می‌نماید و مردم در سخن گفتن دچار مشکل خواهند شد؛ از آنجایی که زدودن واژگان عربی از زبان پارسی یک فرایند طولانی‌مدت است، بکارگیری روش دوم در حال حاضر امکانپذیر نبوده و دبیرهٔ جدید به ناچار نیاز به طراحی یک حرف مجزا برای (ع ساکن، همزه، ئـ، أ) دارد؛ لذا روش ذکر شدهٔ اول و بکارگیری Ě,ě برای حرف عین ساکن، بسیار معقول بنظر می‌رسد. یکی از قواعد Ě,ě (عین ساکن) این است که این حرف هرگز در ابتدای واژه بکار نمی‌رود.

چندگانگی در لاتین‌نویسی غیررسمی[ویرایش]

چندگانگی در دبیره‌های ساخته‌شده، اثرات مخربی بر تلفظ واژگان پارسی گذارده‌است. در لاتین‌نویسی فعلی، مردم نام و نام خانوادگیشان را به میل خود، بدون اصول و ضوابط به صورت فینگلیش می‌نویسند. برای نمونه، هنگام گرفتن گذرنامه، به‌عنوان سندی رسمی و حقوقی، در نوشتن اسامی به الفبای لاتین، با توجه به استفادهٔ سلیقه‌ای از حروف لاتین، سردرگمی‌هایی ایجاد شده‌است. مثلاً ممکن است یک نام یا نام خانوادگی مثلاً (لیلا)، به شکل‌های مختلف به صورت leyla, leila, laila نوشته شود. در اینصورت ممکن است برای این اشخاص، مشکلات قانونی، حقوقی و مالی به‌وجود آید.[۷] درصورتی که نوشتار درست آن در دبیره پارسی لاتین به صورت leylǎ می‌باشد.

پیشنهاد تغییر خط فارسی به لاتین[ویرایش]

به دلیل مشکلات مختلف دبیرهٔ عربی که به عنوان فارسی نیز بکار گرفته می‌شود، عده‌ای به فکر جایگزینی دبیرهٔ لاتین با آن افتاده‌اند، اما این ایده مخالفان و موافقانی دارد.

مخالفان[ویرایش]

ابراهیم پورداوود در بخش «دین‌دبیره» از کتاب «اوستا» چنین می‌نویسند:

چندی است که در ایران به کاستی‌های دبیرهٔ عرب برخورده و درصدد چارهٔ آن هستند. دسته‌ای طرفدار اصلاح همین دبیره (الفبا) ی کنونی هستند، دسته‌ای دیگر می‌خواهند که آن را به کناری گذاشته و دبیرهٔ لاتین را اختیار کنند. نتیجهٔ کار طرفداران اصلاح دبیرهٔ کنونی تا آن مقداری که به نظر نگارنده رسید بی‌مصرف و مضحک است. البته دبیرهٔ لاتین بسیار ساده و کامل است ولی گزینش آن از برای کشوری که همهٔ شئونات ملی خود را باخته‌است و تنها دارای یک زبان شکسته‌است صلاح نمی‌باشد.

همه کس می‌داند که به واسطهٔ دبیرهٔ عرب، این همه واژگان سامی به فارسی راه یافته‌است. به گونه‌ای که تنها یک سوم واژگان ما آریایی است «این آمار استاد پورداود برای چند ده سال پیش است و هم‌اکنون با تلاش سره‌گویان ارجمند، دست کم پنجاه درصد واژگان زبان فارسی معیار، آریایی شده‌است.». فردا پس از برگزیدن دبیرهٔ لاتین دسته‌دسته واژگان زبان‌های اروپایی به زبان ما راه خواهند یافت و صدها واژه مانند رولیسیون، کونستیسیون، پارلمان، کاندیدات، کمیسیون، بودجه و… با همان دبیرهٔ لاتین و املای درست فرانسه نوشته می‌شود: revolution , Constitution , Parlement , Candidate, Commission, budget,....

با این ترتیب زبان آلودهٔ ما آلوده‌تر خواهد شد. همان گونه که اندیشمندان ما می‌خواهند که با تغییر دبیره به دانش و آگاهی ما بیفزایند باید پیشرفت دادن ملیت‌مان را نیز در نظر داشته باشند. باید به گونه‌ای عمل کنند که از درخت کهنسال ما، دوباره شاخ و بری سر زند نه آن که تیشه به ریشهٔ آن رسد. ملیت ما باید دوش به دوش هم با شیمی و فیزیک و هندسه پیشرفت کند نه آن که یکی از آن‌ها فدای دیگری گردد. یگانه راه نجات ایران زنده نمودن سنت ملی آن است. چه خوب است که ترقی خواهان ما در تغییر الفبا نیز به «دین دبیره» که به فتوای دانشمندان اروپایی خاورشناس یکی از دبیره‌های خوب به‌شمار می‌رود نظری افکنند و این الفبای ساده و آسان را که در مدت چند ساعت می‌توان یادگرفت به کلی فراموش نکنند. گذشته از آن که دین دبیره برگزیدهٔ نیاکان ماست به وسیلهٔ آن می‌توانیم خدمات شایانی به زبان و ملیت خود بنماییم و نفوذ واژگان عربی و ترکی و اروپایی در فارسی کم‌تر خواهد شد؛ همان گونه که در پارینه، دبیرهٔ عرب واژگان سامی را داخل زبان ما کرد در آینده «دین دبیره» واژگان فراموش شدهٔ (پارسی) را دوباره به یاد ما خواهد آورد و نیز به تلفظ درست واژگان فارسی که به واسطهٔ کاستی دبیرهٔ عرب دگرگون شدند موفق خواهیم شد، از آن جمله‌است نام خود میهن ما «ایران» که تا چند سدهٔ گذشته تلفظ درست آن Erǎn محفوظ بود.

موافقان[ویرایش]

  • احمد کسروی از افرادی بود که تغییر الفبای عربی را بشدت لازم می‌دانست. وی در کتاب «زبان پاک» چنین می‌نویسند:

بی‌گفتگوست که باید الفبای ما دیگر گردد. در این باره پنجاه سال است (تا سال ۱۳۲۲) سخن می‌رود و اکنون باید به‌کار بسته شود و ما شایسته‌ترین دسته‌ایم که آن را بکار بندیم. اگر امروز ما این را بکار نبندیم، یا همچنان می‌ماند و بجایی نمی‌رسد یا به‌دست کسان ناشایستی می‌افتد که یک چیز ناقص درست کرده و به‌دست‌ها دهند. ما دوست می‌داشتیم خودمان یک الفبای بهتر و درست‌تری بسازیم و به‌کار بریم که چون رواج گرفت، اروپاییان آن را از ما گیرند ولی [به دلیل محدودیت‌ها] این ما را ناگزیر می‌کرد که چند سال دیگر منتظر باشیم. از این‌رو از آن چشم پوشیدیم و بهتر دانستیم که به همان الفبای لاتین که دیگران نیز اقتباس کرده‌اند، قانع شویم.[۸] در ادامه در همین کتاب، الفبای پیشنهادی خود را آورده‌است؛ که بسیار همانندِ الفبای رسمی است.

  • ابوریحان بیرونی در کتاب «الصیدنه»، خط عربی را «آفت» نامید و نوشت: یک یونانی به ولایت ما گذر کرد و من پیش او می‌رفتم و نام‌های میوه‌ها، تخم‌ها، گیاه‌ها و دانه‌ها را به زبان یونانی می‌پرسیدم و می‌نوشتم؛ ولی خط عربی آفت بزرگی دارد و آن همانندی واتها به همدیگر و ضرورت تمایز با نقطه و اعراب و علامات است که اگر آن‌ها را ننویسند، معنی مبهم می‌شود. اگر این آفت نبود، کتاب‌های ترجمه شده به عربی از قبیل دیسقوریدس و جالینوس و غیره کافی بود؛ ولی اکنون اعتمادی بر آن‌ها نیست.[۹][۱۰]
  • دکتر رحمت مصطفوی مدیر مجلهٔ روشنفکر، الفبای عربی فعلی را «مُردار» نامید و گفت:

«این خط مثل بختک روی زبان ما، روی روح و فکر نوآموزان ما و روی روح و فکر همهٔ کسانی که حرفه‌شان نویسندگی یا ادبیات نیست و خط را برای احتیاجات روزانه و شغلی می‌خواهند افتاده‌است.»

  • کورش صفوی. با جایگزینی دبیره لاتین برای پارسی موافق است.
  • صادق هدایت، از دبیره فارسی امروزی انتقاد کرده‌است.
  • رشید یاسمی، شاعر، ادیب، محقق و عضو فرهنگستان ایران، علاوه بر هواداری جدی از عقیدهٔ تغییر الفبا، اشعاری دارد که در آن‌ها عیوب خط فارسی را یکایک برشمرده است.
  • ابوالقاسم آزاد در سال ۱۳۲۴ش به فکر تبدیل الفبا افتاد و در مهرماه آن سال «الفبای آسان» را چاپ کرد و در همان سال انجمنی به نام «گروه طرفداران الفبای آسان» تأسیس نمود. اما عمرش یاری نکرد و پیش از گشوده شدن مجلس، در تاریخ پنجم خرداد ماه ۱۳۲۵ در گذشت.
  • دکتر سعید نفیسی از هواداران معتقد و سرسخت تغییر الفبا بود. او خیلی زود به معایب خط کنونی پی‌برد و تا پایان عمرش، بر باور خود استوار ماند. پروفسور ژیرکوف روسی در سال ۱۹۲۸ م با نفیسی در تهران ملاقات کرد تا خط جدیدی ابداع کنند. این پروژه هم با سنگ‌اندازی عده‌ای ناتمام ماند[۱۱]

میانه‌روها[ویرایش]

اما دستهٔ دیگری هستند که از طرفی عقیده دارند که خط کنونی فارسی را بخاطر تمامی خوبی‌هایش باید نگه داشت و دلایلی برای عدم موافقت با جایگزینی کامل خط را بیان می‌کنند و از طرفی معایب خط فارسی را پذیرفته‌اند و برای پوشش عیب‌های آن بکارگیری خط کمکی دیگری را همراستا با آن پیشنهاد می‌کنند؛ که منظور بیشتر این افراد از خطِ دوم، همان خطِ لاتین است.

شاید بتوان با برخی دیگر از بزرگان هم‌داستان شد که می‌گویند تغییر خط فارسی نه ممکن است و نه لازم، اما ابداع خط جدید با الفبای رومیایی برای نوشتن فارسی در کالبدی جدید به ویژه در متون فنی و نیز پیامک‌ها، ایمیل‌ها و تابلوها ضروری است و ما می‌توانیم دو خط با کارکردهای مختلف داشته باشیم. تدوین فرهنگ املایی خط فارسی، آموزش برنامه‌ریزی‌شده و علمی این خط در مدارس و دانشگاه‌ها، تدوین شیوه‌نامهٔ خط معیار، سامان‌دهی نوشتن به حروف رومیایی و تدوین شیوه‌نامه‌ای در این مورد با محوریت فرهنگستان زبان و ادب فارسی و با بهره‌گیری از همهٔ داشته‌ها و دانسته‌های متخصصان و استادان فرهنگستانی و غیرفرهنگستانی می‌تواند به بخش عمده‌ای از نارسایی‌ها و آشفتگی‌ها پایان دهد.[۱۲]

حال تکلیف ما این است که بگذاریم خط کنونی سر جایش باشد و از آن برای نامه‌های اداری، شعر و شاعری، متن‌های ادبی و مانند این‌ها استفاده کنیم، اما خط دیگری را به صورت علمی تدبیر کنیم که کارهای علمی و کامپیوتری را برای ما انجام دهد، هرچند این خط عملاً به دست بچه‌ها و جوان‌ترها تدبیر شده‌است. در پیامک، خطی که به آن فارگلیسی یا فینگلیش می‌گویند، به دست بچه‌ها درست شده‌است که در عمل مقدار زیادی ناپختگی در آن دیده می‌شود.[۱۳]

یکسان‌سازی[ویرایش]

امروزه لاتین‌نویسی ازسوی کنفرانس و گروه یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی سازمان ملل UNCSGN-UNGEGN به یک الزام در نام‌های جغرافیایی و پدیده‌ها و اصطلاحات نوین تبدیل شده‌است و عملاً تمام کشورها تابلوی خیابان‌ها و نام‌ها و نقشه‌ها را برای سهولتِ ردیابی در ناوبری، هواپیماها و مسافران و گردشگران لاتین‌نویسی کرده‌اند.[۱۴] لذا در ایران نیز چاره‌ای جز پذیرش آن نیست.

تا مدت‌ها، استاندارد رسمی برایِ آوانگاری فارسی به خطِ لاتین نبود. در سال ۱۳۸۲ نظام آوانگاری کلی نام‌های جغرافیایی ایران ارائه شد و پس از آن برای تصویب به گروه متخصصان نام‌های جغرافیایی سازمان ملل ارسال شد و سرانجام در نهم اوت ۲۰۱۲ در دهمین کنفرانس بین‌المللی استانداردسازی نام‌های جغرافیایی، به‌عنوان یکی از شیوه‌های لاتین‌نویسی مورد قبول سازمان ملل، به‌تصویب رسید. پس از آن در سال ۱۳۹۱ شمسی، این استاندارد با عنوانِ "شیوه‌نامه آوانگاریِ کلیِ نام‌های جغرافیاییِ ایران" به همهٔ وزارتخانه‌ها و نهادهایِ دولتی برایِ اجرا ابلاغ شد.[۱۵] البته پیشتر در دهه ۵۰ الگویی نزدیک به این شیوه نامه، نخستین بار توسط دکتر محمد معین در واژه‌نامه فرهنگ معین برای نمایش بهتر تلفظ‌ها بکار برده شده بود.

در پروژه‌ای به نامِ «الفبایِ دوم» کوشیده شده، تا کاربردِ استانداردِ یادشده از نگارشِ نام‌هایِ جغرافیایی فراتر رود، به گونه‌ای که بتوان هر متنِ فارسی را بر پایهٔ این استاندارد نوشت. بر پایهٔ شیوه‌نامه‌ای مکمل ابزارهایی زیرساختی برایِ غلط‌یابی،[۱۶][۱۷] ترانویسیِ متن‌ها از خطِ فارسی به لاتین حاویِ افزونه‌ای برایِ گوگل گروم،[۱۸] ترجمهٔ واژه‌ها و نیز آموزشِ زبان به ایرانیانِ نسلِ دوم در خارج از کشور توسعه یافته‌اند. با کمکِ این ابزارها کتاب‌هایی اندک، از جمله دیوان حافظ و رباعیات خیام ترانویسی شده‌اند.[۱۹] ولی هیچ‌کدام از آن‌ها کامل نیستند و ناشیانه تدوین گشته‌اند.

کاربردهای لاتین‌نویسی فارسی[ویرایش]

نوشتن فارسی به الفبای لاتین کاربردهای گوناگونی دارد:

  • نوشتن نامه و پیام الکترونیکی
  • نوشتن پیام در پیام رسان‌های امروزی
  • آموزش زبان فارسی به خارجیان
  • در محیط دانشگاهی برای بحث‌های زبان‌شناختی و غیره
  • در واژه‌نامه‌ها برای نشان دادن تلفظ
  • در کتاب‌هایی که در بارهٔ گویشها و زبان‌های ایرانی است
  • در تابلوهای راهنمایی و رانندگی، خیابان‌ها، کوچه‌ها، ...
  • در رایانه و اینترنت برای نام‌گذاری فایلها و پوشه‌ها و …
  • در رسانه‌ها برای نوشتن نام فیلم، شو، آهنگ، ...
  • و موارد دیگر

شیوه‌های لاتین‌نویسی[ویرایش]

نویسه‌گردانی[ویرایش]

در نویسه‌گردانی تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که با الفبای فارسی-عربی نوشته می‌شود، با الفبای لاتین بنویسند. اینجاست که اِعراب عربی گریبان‌گیر می‌شوند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من ایرانی هستم» به صورت «Mn irǎni hstm» نوشته می‌شود. این سبک نوشتن نمی‌تواند کاربرد عملی داشته باشد و تنها در متن‌های پژوهشی به زبان‌های غیر فارسی بکار می‌رود. به همین منظور برای جایگزینی اِعراب الفبای عربی، لازم است حروف جدیدی درنظر گرفته شود.

آوانگاری[ویرایش]

در آوانگاری تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که خوانده می‌شود، به لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من ایرانی هستم» به صورت «Man irǎni hastam» نوشته می‌شود.

جدول‌های برگردان حروف[ویرایش]

رسمی[ویرایش]

این روش برپایهُ شیوه نامهُ استاندارد است؛ که بیشتر در فرهنگنامه‌ها (مانند: فرهنگ معین و فرهنگ عمید) و نرم‌افزارهایِ ترانویسی به کار رفته‌است.[۲۰] همچنین سایت رسمی ثبت احوال نیز در بخش نام‌های مجاز برای شناسنامه برای نشان دادن تلفظ درست نام‌ها، از این شیوه نامه استفاده کرده‌است.[۲۱] روش فرهنگنامه‌های عمید و معین، با نوشتار انگلیسی دوگانگی و تداخل به‌وجود آورده‌است. از جمله ایرادات این شیوه‌نامه، بکاربردن نویسهُ/X/ برای آوای /خ/ و نویسهُ /Q/ برای آوای /ق/ است. بنظر می‌رسد فرهنگ‌نامه‌ها، وقت کافی برای توسعهٔ خط لاتین پارسی صرف نکرده باشند. بطوری که حرف X را برای آوای /خ/ و حرف Q را برای آوای /ق/ انتخاب کردند. در الفبای انگلیسی حرف کیو Q با تلفظ «ک» خوانده می‌شود. همانند Quad - Question که خواننده ممکن است آن‌ها را «قوآد و قوئِسشِن» بخواند. همچنین در انگلیسی حرف X با آوای (ک‌س) تلفظ می‌گردد. همانند box و text. ولی خواننده ممکن است آن‌ها را (باخ) و (تِخست) بخواند! در این صورت دوگانگی بزرگی ایجاد می‌شود و فرد یادگیرنده با حروفی روبرو می‌شود که در دو زبان انگلیسی و پارسی لاتین، تلفظهای گوناگون دارند؛ بنابراین می‌بایست حروفی جدید و متمایز با حروف انگلیسی اضافه گردد.

دبیره پارسی لاتین[ویرایش]

به منظور دستیابی به یک شیوه نگارشی کامل، هفت نویسهٔ Ǎ/ě/č/ğ/š/ž/ȟ ابداع شدند که تمام نیازهای دبیرهٔ جدید را به‌کلی برطرف می‌نمایند. کارشناسان زبان، در ساخت این نویسه‌ها از کارُن بهره جسته‌اند. این هفت حرف جدید که در دبیره پارسی لاتین بکار می‌روند عبارتند از:

حرف چ ش ع (ساکن) ق/غ خ ژ آ
لاتین‌نویسی فارسی Č č Š š Ě ě Ǧ ǧ Ȟ ȟ Ž ž Ǎ ǎ
نمونه نوشتار پارسی Čub چوب Šart شرط Beděat بدعت Ǧadim قدیم Ȟuk خوک Žest ژست Ǎsemǎn آسمان

واکه‌ها[ویرایش]

واکه فارسی اَ اِ اُ آ ئی او اُوْ
حرف لاتین a e o Ǎ,ǎ i u ow
نمونه فارسی اَبر اِسم اُمید آزیتا ایران بوستان فردوسی
نمونه لاتین abr esm omid Ǎzitǎ irǎn bustǎn ferdowsi

همخوان‌ها[ویرایش]

الفبای فارسی ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع ساکن/همزه غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی/ی [۲۲]
دبیره پارسی لاتین b p t s j č h ȟ d z r z ž s š s z t z ě ǧ f ǧ k g l m n v h y
DIN 31635 مصوبه آلمانی برای عربی b p t ǧ č d r z ž s š ʿ ġ f gh k g l m n v h y
ALA-LC مصوبه آمریکایی برای عربی th j ch kh dh sh ʻ gh
الفبای آوانگاری بین‌المللی (MSA) p t θ ħ x d ð r z ʒ s ʃ ðˤ
ʕ ɣ f q k ɡ l m n v h j

در زبان پارسی اصیل، عین ساکن و همزه وجود ندارد. تلفظ حرف ء (همزه) و همچنین حرف (عین ساکن) در بین پارسی‌زبانان به صورت انسدادی چاکنایی است. حرف عین ساکن، یک واکهٔ عربی است و این واج در الفبای آوانگاری بین‌المللی به صورت /ʔ/ نشان داده می‌شود. البته لاتین نویسیِ واکهٔ «ع» در حالت غیرساکن (صدادار)، طبق قواعد عربی بستگی به صدای پس از آن دارد. مانند: (عَلی) Ali , (عِدالت) Edǎlat و (عُلوم) Olum هر سه واژهٔ عربی پیش، با حرف (ع) آغاز می‌شوند؛ ولی به سه شکل متفاوت با حروف O ,E ,A ادا می‌گردند.

در دبیره پارسی لاتین بر حسب نیاز، حروف جدیدی بکار گرفته شده‌اند؛ بنابراین شخص آموزندهٔ این الفبا، در یادگیری، خواندن و نوشتن دو الفبای پارسی لاتین و انگلیسی، دچار مشکل و سردرگمی نخواهد شد. زیرا این هفت حرف جدید، در الفبای انگلیسی وجود ندارند؛ بنابراین دوگانگی ایجاد نمی‌شود.

در ردیفهای سوم و چهارم جدول بالا، الفبای مصوبه کنگره آلمان و آمریکا مشاهده می‌شوند که با توجه به نیازهای زبان عربی طراحی شده‌اند و برای بکارگیری در زبان پارسی اشکالات فراوانی دارند. پدیدار است که این دو کنگره با زبان پارسی آشنایی چندانی نداشتند و در الفبای مصوبهٔ آنها، دوگانگی‌های زیادی به چشم می‌خورد. برای مثال در الفبای لاتین‌نویسی عربی مصوبه کنگره امریکا(ALA-LC)، حروف ترکیبی با (h اضافه)، بکار گرفته شده‌اند. حروف (ش چ ث ژ خ ق) به ترتیب بشکل حروف ترکیبی (gh - kh - zh - th - ch - sh) معرفی شدند که همگی بر پایهٔ زبان انگلیسی بنا گشته‌اند. باید توجه داشت که استفاده از حروف ترکیبی با ایچ (h) مشکلاتی ایجاد می‌کند. برای مثال، اگر در دبیرهٔ جدید، حرف «ق یا غ» به‌شکل مرکب gh معرفی شود، برای خواندن واژهٔ بزرگها(Bozorghǎ)، خواننده دچار سردرگمی خواهد شد و آن را بزرقا خواهد خواند؛ بنابراین بکارگیری حروف ترکیبی، در بسیاری از واژگان پارسی، مشکل‌ساز خواهند شد. مشخص است که وجود استثنا در یک دستور یا قاعده، نشانهٔ ضعف آن دستور یا قاعده است. تنها یک راه کاربردی، برای حل مشکلات مربوط به حروف ترکیبی وجود دارد تا هرگز استثنایی در قاعدهٔ دبیرهٔ جدید به‌وجود نیاید؛ لذا باید حروفی مجزا بجای حروف ترکیبی اختصاص یابند. بدین گونه که با اضافه کردن یک نشانگر کارُن بر روی (G g) که در حالت معمول برای معرفی آوای (گ) است، به (Ǧ ǧ) تبدیل شود تا معرف حروف (غ ق) شود. این روش بسیار معقول بوده و در دستور جدید، هرگز استثناء یا دوگانگی ایجاد نمی‌کند؛ بنابراین واژهٔ بزرگها به همان صورت که تلفظ می‌شود، نوشته هم می‌شود Bozorghǎ . همچنین، واژه بی‌معنی بزرقا به صورت Bozorǧǎ نوشته شود. مثال دوم: همچنین اگر (sh) به عنوان صدای (ش) معرفی گردد، برای خواندن واژهٔ تسهیل (Tashil)، خواننده بدون شک آن را تَشیل خواهد خواند؛ بنابراین لازم است حرفی اختصاصی برای (ش) ساخته شود. بطور مشابه از یک نشانگر کارُن کمک گرفته شده تا حرف (ش) به صورت (Š š) نوشته گردد. بطوریکه تسهیل همان‌طور که ادا می‌شود، نوشته هم می‌شود (Tashil). در مقابل، واژه بی‌معنی (تَشیل) که صرفاً جهت مثال زدن بوده‌است، به صورت Tašil نوشته می‌گردد.

همچنین حروف ابداعی و انتخاب شده در مصوبه آلمانی، دارای نظم و قاعده نیستند و به شکل ǧ ḫ ġ ḥ ṯ ā انتخاب شده‌اند. همان‌طور که مشهود است، در مصوبه آلمانی از ماکرون بالا و پایین، نقطه بالا و پایین، بریو پایین و کارُن بالا استفاده شده‌است. پدیدار است که هیچ‌کدام از مصوبه‌های غربی، از یکپارچگیهای الفبای پیشنهاد شده توسط کارشناسان ایرانی برخوردار نیستند. در مدل پیشنهادی ایرانی، که دبیره پارسی لاتین نامیده می‌شود، بسادگی در بالای این هفت حرف از نشانگر کارُن کمک گرفته شده تا سختی‌های یادگیری الفبا را به حداقل رسانده و خواندن و نوشتن آن را آسان‌تر کند و بگونه‌ای نباشد که چشم خواننده در جستجوی نقطه‌ها و خطهای زیر و روی حروف باشد. برای سهولت در یادگیری، الزامی است که نشانگرها همگی در یک سمت قرار گیرند. همچنین در مصوبه‌های آلمانی و آمریکایی، برای جایگزینی حرف (ع ساکن و همزه)، یک جداکننده (ʿ) بکار گرفته شده‌است. اینکار هم از زیبایی‌های واژگان کم می‌کنند. برای مثال در خط مصوبه غربی، واژهٔ (بَعد) به صورت Baʿd نوشته می‌شود. درصورتی که در نمونهٔ ایرانی، برای (ع ساکن، همزه، ئـ، أ) حرف ě تعریف شده‌است و واژهٔ (بَعد) به صورت Baěd نوشته می‌گردد.

جدول راهنمای خواندن شعر فردوسی برای مبتدیان[ویرایش]

ادای حرف چ ش ع ساکن، همزه، ئـ، أ ق/غ خ ژ آ
لاتین‌نویسی فارسی Č č Š š Ě ě Ǧ ǧ Ȟ ȟ Ž ž Ǎ ǎ
نمونهٔ شعر فردوسی با دو الفبای عربی و پارسی لاتین
دبیره پارسی لاتین دبیره فارسی-عربی
Be nǎme ȟodǎvande jǎn o ȟerad به نامِ خداوندِ جان و خرد
kazin bartar andišeh bar nagzarad کزین برتر اندیشه برنگذرد
ȟodǎvande mǎh o ȟodǎvande jǎy خداوندِ نام و خداوندِ جای
ȟodǎvande ruzi dehe rahnamǎy خداوندِ روزی دهِ رهنمای
ȟodǎvande keyhǎn o gardǎn sepehr خداوندِ کیوان و گردان سپهر
foruzandeye mǎh o nǎhid o mehr فروزندهٔ ماه و ناهید و مهر

با وجود اینکه قوانین محکمی برای لاتین‌نویسی پارسی، توسط مسئولین ایران تصویب نشده‌است، جدول غیررسمی زیر که کاملترین دبیره لاتین موجود می‌باشد، بخوبی نشان می‌دهد که چگونه حروف فارسی با حروف لاتین جایگزین شوند. این دبیره براساس دستور و قواعد محکمی ساخته شده‌است ولی یادگیری آن به کمی تمرین نیاز دارد. برای نوشتن این دبیره در محیط مجازی، به هفت حرف ویژه (ǎ/ě/č/ȟ/š/ž/ǧ) بر روی کیبورد نیاز است. در جدول جامع زیر، همخوان‌ها و واکه‌ها، همگی در یک محیط به نمایش درآمده‌اند. برای هر حرف، هفت مثال آورده شده‌است. در جدول زیر هفت واج (اَ، اِ، اُ، آ، او، ای، اُو) واکه هستند و بقیه همخوان می‌باشند. دبیره پارسی لاتین که در زیر مشاهده می‌شود دارای ۳۰ حرف می‌باشد و عاری از هرگونه کم و کاستی است.

جدول همهٔ سی حرف دبیره پارسی لاتین، شامل واکه‌ها و پیشخوان‌ها بهمراه نمونه[ویرایش]

واج فارسی حرف لاتین نمونه نمونه نمونه نمونه نمونه نمونه نمونه
اَ A a اَسب Asb اَزگیل Azgil عَظیمت Azimat اَلبرز Alborz اَصیل Asil اَنار Anǎr مَهسا Mahsǎ
آ Ǎ ǎ آب Ǎb با هم Bǎ ham آسان Ǎsǎn آریایی Ǎryǎyi آذین Ǎzin آزاد Ǎzǎd آبتین Ǎbtin
بِ B b بوستان Bustǎn باد Bǎd باران Bǎrǎn بادبان Bǎdbǎn باده Bǎdeh بیا Biǎ برجسته Barjasteh
چِ Č č چوب Čub چریدن Čaridan چیستان Čistǎn چاره Čǎreh منچستر Mančester چنار Čenǎr چروک Čoruk
دِ D d دماوند Damǎvand دیوان Divǎn بدرود Bedrud داستان Dǎstǎn در Dar دارا Dǎrǎ دادگر Dǎdgar
اِ E e عدالت Edǎlat اصفَهان Esfahǎn اسهال Eshǎl اسم Esm بِرمه Bermeh عرفان Erfǎn انتظار Entezǎr
عـ ساکن/ئـ/أ/ ء ě اَعظم Aězam اعمال Eěmǎl بِعثت Beěsat اِعتِدال Eětedǎl مَرجَع Marjaě اعلام Eělǎm جرأت Jorěat
فِ F f فکر Fekr فیلسوف Filsuf فیجی Fiji کیف Kif فرهنگ Farhang فربه Farbeh هفت Haft
گِ G g گلستان Golestǎn گاری Gǎri گیج Gij گرفتار Gereftǎr گیلاس Gilǎs گیلان Gilǎn بزرگ Bozorg
قِ/غِ Ǧ ǧ غروب Ǧorub قیر Ǧir غم Ǧam قدیم Ǧadim قو Ǧu قیصر Ǧeysar قاصدک Ǧǎsedak
هِ/حِ H h هنر Honar هرمز Hormoz حریم Harim هستی Hasti هتل Hotel هیرمند Hirmand بهزیستی Behzisti
خِ Ȟ ȟ خرس Ȟers خواجه Ȟǎjeh خسته Ȟasteh خنده Ȟandeh خوردن Ȟordan خُسرو Ȟosro خواب Ȟǎb
ایـ I i خیس Ȟis نیکی Niki ایراد irǎd ایست ist بیمار bimǎr بیننده Binandeh دیرپا Dirpǎ
جِ J j جنگل Jangal جوراب Jurǎb جوجه Jujeh برنج Berenj جیرجیرک Jirjirak جراحَت Jerǎhat جسمانی Jesmǎni
کِ K k کودک Kudak کباب Kabǎb کرم Kerm پیکان Peykǎn باکتری Bǎkteri کانتینر Kǎntiner کرمان Kermǎn
لِ L l لنگر Langar لانه Lǎneh لامپ Lǎmp لیلا Leylǎ التماس Eltemǎs لیاقت Liǎǧat لوله Luleh
مِ M m میهن Mihan مثال Mesǎl میمون Meymun میدان Meydǎn مقبره Maǧbareh خمیده Ȟamideh مردم Mardom
نِ N n نسیم Nasim نه Na نیزار Neyzǎr بُن Bon نان Nǎn نرگس Narges بنویس Benevis
اُ O o اُمید Omid اُسطوره Ostureh اردک Ordak عنوان Onvǎn اُستاندار Ostǎndǎr بستان Bostǎn بُطری Botri
پِ P p پدر Pedar پیمان Peymǎn پوست Pust پرنده Parandeh پول Pul پاسارگاد Pǎsǎrgǎd پیله Pileh
رِ R r رنگ Rang بُردار Bordǎr بختک Baȟtak بختیار Baȟtyǎr رضایت Rezǎyat ریسمان Rismǎn ریاضت Riyǎzat
سِ/صِ/ثِ S s سیب Sib سلام Salǎm صابون Sǎbun سرد Sard سلیم Salim سرکه Serkeh حس Hes
شِ Š š شن Šen شش Šeš شمران Šemrǎn شِگَرف Šegarf شِگِفت Šegeft شهنامه Šahnǎmeh میش miš
تِ/طِ T t طناب Tanǎb تابناک Tǎbnǎk توس Tus طوطی Tuti تربت Torbat طغیان Toǧyǎn موتور سیکلت Motorsiklet
او U u پوک Puk بودن Budan نورانی Nurǎni نوشین Nušin کوروش Kuroš عود ud اهورا مزدا Ahurǎ Mazdǎ
وِ V v ورزش Varzeš وکالت Vekǎlat وارث Vǎres ویالن Viyǎlon سیاوش Siyǎvaš مثنوی Masnavi وسط Vasat
اُو w فردوسی Ferdowsi کوثر Kowsar اورنگ Owrang مولوی Mowlavi طوقی Towǧi حوله Howleh حوض Howz
یِ Y y یکتا Yektǎ یگانه Yegǎneh بین Beyn مریم Maryam حیدر Heydar حیوان Heyvǎn داریوش Dǎryuš
زِ/ذِ/ضِ/ظِ Z z ذَبیح Zabih زیرک Zirak ظریف Zarif ضمیر Zamir زیبا Zibǎ عزیز Aziz ضربه Zarbeh
ژِ Ž ž ژِن Žen ژاله Žǎleh ژَرفا Žarfǎ ژیلا، Žilǎ ژست Žest ژیان Žiǎn پژمرده Pažmordeh

گسترش لاتین‌نویسی[ویرایش]

امروزه لاتین‌نویسی به‌طور گسترده‌ای در زبان‌های شرقی رایج شده‌است. عرب‌زبان‌ها امروزه به‌مراتب بیشتر از فارسی زبانان از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند. هندی‌ها و پاکستانی‌ها نیز به‌طور فزاینده‌ای از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند. در کشورهایی مانندِ چین و ژاپن الفبای لاتین به عنوان الفبای دوم و کمک آموزشی به رسمیت شناخته شده، و استانداردهایی نیز برای آن ساخته و مصوب شده‌است.[۲۳][۲۴][۲۵]

الفبای ترکی لاتین پس از شکست‌های امپراتوری بیزانس از اعراب مسلمان در دوران صدر اسلام، خط‌های باستانی در زیرمجموعه‌های امپراتوری بیزانس نابود و خط عربی جایگزین شده بود. یکی از آن زیرمجموعه‌ها کشور کنونی ترکیه بود که سرانجام در سدهٔ بیستم میلادی مصطفی کمال پاشا دستور داد خط عربی را به خط الفبای ترکی لاتین تغییر دهند.

الفبای تاجیکی لاتین[ویرایش]

زبان تاجیک یا تاجیک فارسی یکی از گویش‌های زبان فارسی است. این زبان در جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سال‌های بین ۱۹۲۶ تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی به‌صورت استاندارد با استفاده از نسخه‌ای مخصوص از خط لاتین نوشته می‌شده‌است.

در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی این خط لاتین با نسخه‌ای برگرفته‌شده از خط سیریلیک عوض شد.

همچنین یک دبیره لاتین از فرهنگ معین موجود است که بسیار قدیمی بوده و مشخصاً پیچیده و سهل‌انگارانه طراحی شده‌است. همانند دبیره‌های مصوبه آلمان و آمریکا، دبیرهٔ فرهنگ معین هم سرشار از اشکال است. دبیره فرهنگ معین از نظر سهولت در یادگیری، در حد و اندازه‌های دبیره پارسی لاتین نمی‌باشد.

صفحات مرتبط[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. رادیو زمانه | خارج از سیاست | زبان | زبان فارسی و خط لاتینی
  2. کتاب در پیرامون تغییر خط فارسی نوشته یحیی زکاء به تاریخ ۱۳۲۹ خورشیدی (نسخه الکترونیکی موجود است)
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic_alphabet#Consonants
  4. https://www.parsine.com/fa/news/28654/سرگذشت-فکر-تغییر-خط-فارسی
  5. کتاب "در پیرامون تغییر خط فارسی" نوشتهٔ سال 1329 خورشیدی توسط یحیی ذکا. محتوای کل کتاب ازجمله صفحه ۲۹ تا ۳۰. که بصورت الکترونیکی در سایت ketabnak.com هم موجود است
  6. http://isna.ir/fa/news/91111407786/-چرا-نباید-خط-فارسی-را-تغییر-دهیم
  7. http://www.jadidonline.com/story/12062008/transliterating_farsi
  8. http://www.kasravi.info/ketabs/zabane-pak.pdf
  9. الصیدنة فی الطب
  10. در پیرامون تغییر خط فارسی یحیی ذکاء صفحهٔ ۱۶
  11. https://www.parsine.com/fa/news/28654/سرگذشت-فکر-تغییر-خط-فارسی
  12. http://www.isna.ir/news/91112313604/
  13. http://www.isna.ir/news/91110301783/
  14. از اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، دکتر عجم، تهران، ۱۳۸۸ .
  15. http://isna.ir/fa/news/91122113926
  16. غلط‌یاب OpenOffice. بر پایهٔ الفبایِ دوم.
  17. غلط‌یاب mozilla. بر پایهٔ الفبایِ دوم.
  18. ویراست‌لایف. افزونهٔ ترانویسیِ گوگل کروم بر پایهٔ الفبایِ دوم.
  19. همین نوشتار در ویکی‌پدیایِ انگلیسی.
  20. واژه یاب پارسی (لاتین نویسیِ واژگان، در بخشِ فرهنگِ عمید)
  21. سایت رسمی ثبت احوال (نشانه‌های لاتین نویسی)
  22. در مصر، سودان و نواحی دیگر، شکل انتهایی الفبای عربی (بدون دونقطه).
  23. الفبای لاتین
  24. لاتین نویسی ژاپنی
  25. لاتین نویسی چینی

منابع[ویرایش]

  1. ^  Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston: Brill) p. 35
  2. [۱] رادیو زمانه، مقالهٔ زبان فارسی و خط لاتین
  3. [۲] کمیتهٔ نامگذاری نام‌های جغرافیایی ایران
  4. وبگاه رسمی پروژه الفبای دوم پارسی (alefbaye2om.org)
  5. فارسی به الفبای لاتین، جدیدنیوز ۲۰۰۸/۰۶/۱۲

منابع برای مطالعه بیش‌تر[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]