لاتین‌نویسی فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان فارسی

گونه‌های منطقه‌ای و اجتماعی
زبان فارسی
:

دستور زبان:

ویژگی‌های زبان:

نوشتار:

گسترۀ جغرافیایی:

لاتین‌نویسی فارسی نوشتن زبان فارسی به الفبای لاتین است که فینگلیسی (فارسی + انگلیسی)، فارگلیسی (فارسی + انگلیسی)، پنگلیش و پینگلیش (پارسی + English) یا فینگلیش (فارسی + English) نیز خوانده می‌شود.

در سال‌های گذشته به دلایل فراوانی شیوه و ساختار خط لاتین برای زبان فارسی پیشنهاد شده‌است. اولین بیان‌کنندهٔ این ایده میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در صدر مشروطیت رساله‌ه­ایی نیز در این راستا نوشت، اما مورد استقبال قرار نگرفت.[۱]

برگرداندن کلمه‌های فارسی و مشکلات آن[ویرایش]

برای برگرداندن کلمه‌های فارسی و اسامی ایرانی به الفبای لاتین قاعدهٔ رسمی و یگانه و پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد. اغلب رسانه‌ها شیوهای ساده‌ای را معمول کرده‌اند که ظرافت‌های زبان در آن گم می‌شود؛ مثلاً «باد» baad و «بد» bad و حتی گاهی «بعد» baed و «بعید» baeed، به‌دلیل سهل‌انگاری، به‌صورت bad نوشته می‌شود که مشکلات تلفظی ایجاد می‌کند.

برای نمونه، هنگام گرفتن گذرنامه، به‌عنوان سندی رسمی و حقوقی، در نوشتن اسامی به الفبای لاتین، با توجه به استفادهٔ سلیقه‌ای از حروف لاتین، سردرگمی‌هایی ایجاد می‌شود. مثلاً سه برادر ممکن است نام‌خانوادگی خود یا نام پدر خود را با املاهایی متفاوت نوشته‌باشند که می‌تواند پیامدهای حقوقی و مالی داشته‌باشد.[۲]

مخالفان و موافقان[ویرایش]

Bodleian J2, fol. 175 Y 28.1

به‌دلیل مشکلاتی که در بالا بیان شد، عده‌ای به فکر جایگزینی دبیرهٔ لاتین با دبیرهٔ نوشتاریِ کنونی افتاده‌اند، اما این ایده مخالفانی دارد. ازجمله ابراهیم پورداوود می‌گوید:

چندی است که در ایران به کاستی‌های دبیرهٔ عرب برخورده و درصدد چارهٔ آن هستند. دسته‌ای می‌خواهند که دبیرهٔ لاتین را اختیار کنند. البته دبیرهٔ لاتین بسیار ساده و کامل است، ولی گزینش آن از برای کشوری که همهٔ شئونات ملی خود را باخته‌است و تنها دارای یک زبان شکسته است، صلاح نمی‌باشد. فردا، پس از برگزیدن دبیرهٔ لاتین، دسته‌دسته واژگان زبان‌های اروپایی به زبان ما راه خواهند یافت و صدها واژه مانند رِوُلوسیون، کونستیتوسیون، پارلمان، کاندیدات، کمیسیون، بودجه و... با همان دبیرهٔ لاتین و املای درست فرانسه نوشته می‌شود: révolution, constitution, parlement, candidate, commission, budget ... با این ترتیب، زبان آلودهٔ ما آلوده‌تر خواهد شد.

همان گونه که اندیشمندان ما می‌خواهند که با تغییر دبیره به دانش و آگاهی ما بیفزایند باید پیشرفت دادن ملیت مان را نیز در نظر داشته باشند. باید به گونه‌ای عمل کنند که از درخت کهنسال ما، دوباره شاخ و بری سر زند نه آن که تیشه به ریشهٔ آن رسد. ملیت ما باید دوش به دوش هم با شیمی و فیزیک و هندسه پیشرفت کند نه آن که یکی از آن‌ها فدای دیگری گردد.

یکسان‌سازی[ویرایش]

امروزه لاتین‌نویسی ازسوی کنفرانس و گروه یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی سازمان ملل UNCSGN-UNGEGN به یک الزام در نام‌های جغرافیایی و پدیده‌ها و اصطلاحات نوین تبدیل شده‌است و عملاً تمام کشورها تابلوی خیابان‌ها و نام‌ها و نقشه‌ها را برای سهولتِ ردیابی در ناوبری، هواپیماها و مسافران و گردشگران لاتین‌نویسی کرده‌اند.[۳] لذا در ایران نیز چاره‌ای جز پذیرش آن نیست.

استانداردی با عنوانِ شیوه‌نامه آوانگاریِ کلیِ نام‌های جغرافیاییِ ایران به همهٔ وزارتخانه‌ها و نهادهایِ دولتی برایِ اجرا ابلاغ شده که این استاندارد توسط سازمان ملل پذیرش شده است. در این شیوه‌نامه کوشیده شده، تا کاربردِ این استاندارد از نگارشِ نام‌هایِ جغرافیایی فراتر رود، به گونه‌ای که بتوان هر متنِ فارسی را بر پایهٔ این استاندارد نوشت.[۴]

شیوه‌های لاتین‌نویسی[ویرایش]

نویسه‌گردانی[ویرایش]

در نویسه‌گردانی تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که با الفبای فارسی-عربی نوشته می‌شود، با الفبای لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Mn Fârsi minvism» نوشته می‌شود. این سبک نوشتن نمی‌تواند کاربرد عملی داشته باشد و تنها در متن‌های پژوهشی به زبان‌های غیر از فارسی بکار می‌رود.

آوانگاری[ویرایش]

در آوانگاری تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که خوانده می‌شود، به لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Man Fârsi minevisam» نوشته می‌شود.

مقایسهٔ خطهای لاتین‌پایه؛ پیشنهادی برای فارسی و خطهای لاتین‌پایهٔ همسایه[ویرایش]

آی‌پی‌اِی پارسیک یونی‌پرس یوروفارسی الفبای دوم ترکمن آذربایجانی ترکی کردی فارگلیسی فارسی
/χ/ X x X x x/kh xiyâbân (خیابان)
/æ/ A a Ä ä Ə ə E e a xaz (خز)
/ɒ:/ Á á Â â Ã ã Ā ā A a aa/a mâdar (مادر)
/ʃ/ Sc sc Š š Ş ş sh shir (شیر)
/ʒ/ Zc zc Ž ž J j ǰ/zh mojde (مژده)
// C c Ç ç ch charx (چرخ)
// J j C c j jâru (جارو)
/q/ Q q Q q q qorān (قرآن)
/ɣ/ Q q Ğ ğ q/gh ghorub (غروب)
/بستِ چاکنایی/ ' ' e'lâm (اعلام)

جدول‌های برگردان حروف[ویرایش]

با وجود اینکه قوانین مشخصی برای این حروف وجود ندارد، جدول زیر نشان می‌دهد که حروف فارسی چگونه با حروف لاتین (البته فقط حروف انگلیسی لاتین) جایگزین می‌شوند. این جدول براساس عرفی است که همیشه رعایت نمی‌شود.[۵]

همخوان‌ها
دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند
الف A A Azādi ب b b bustān
پ p p pedar ت t t talāsh
ث s s, th Sorayya ج j j jangal
چ č ch, c Ceshm ح h h howle
خ X x, kh Xodā د d d Damāvand
ذ z z, dh gonbadh(z) ر r r rang
ز z z zirak ژ Ž,ǰ zh Nezhād
س s s salām ش š sh shahāb
ص s s sābun ض z z zarbe
ط t t tanāb ظ z z zarif
ع - A, E Edālat غ gh gh ghorub
ف f f Ferdowsi ق q q qabl
ک k k kudak گ g g golestān
ل l l langar م m m mihan
ن n n nasim و v v varzesh
ه h h honar ی y y yektā
ــّ - تکرار حرف Mohammad هٔ eye eye hameye
ة t t salāt ی y y peymān
و ow ow rowshan ئ، ء، أ، إ، ؤ - A ,' so'al
` , , Mas`ud «...» "..." "..." _

توجه:

در مورد معادل واکه ی «ژ» اختلاف نظر وجود دارد . برخی آن را از ریشه ی واکه ی «ز» میدانند(مانند نماز(نماژ)) و در لاتین نویسی آن را بصورت «Zh/ž» می نویسند. ولی برخی دیگر آن را نزدیک به واکه ی «ج» می دانند(مانند کج(کژ)) و ترجیح می دهند بصورت «j/ǰ» بنویسند.(همچنین در تلفظ کلمات انگلیسی هم واکه ی «j» گاهی معادل «ژ» خوانده می شود. مانند ژاکت(Jacket))

ǰ یا J ِ هفتک‌دار یکی از حروف الفبای لاتین است. کاربرد اصلی این حرف در نویسه‌گردانی است و نشان‌دهندهٔ آوای [dʒ] می‌باشد.

واکه‌ها
دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی مانند
آ ā aa, a Baad,Xāk ا ā a Abād
اَ a a Asb ـَ a a Sard
اِ e e Esfahān ـِ e e Fekr
اِی ee i, ee Iran ـِی i, ee i Divān
ــُ o o Kord اُ o o Omid
اُو u u, oo Uroomiye ـُو u u, oo Toos
اَو (مانند اَورنگ) ō, ow aw, ow, o Awrang ـَو (مانند فردَوس) ō, ow aw, ow, o Kowsar
اَی (مانند اَیوان) ey ay, ey Ayvān ـَی (مانند مَیدان) ey ay, ey Keyvān
ـَه (مانند نَه) a a Na ـِه (مانند خانِه) e e, eh Lāne

گسترش لاتین‌نویسی[ویرایش]

نوشتار(های) وابسته: روماجی

امروزه لاتین‌نویسی به‌طور گسترده‌ای در زبان‌های شرقی رایج شده‌است. عرب‌زبان‌ها امروزه به‌مراتب بیشتر از فارس‌ها از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند. هندی‌ها و پاکستانی‌ها نیز به‌طور فزاینده‌ای از لاتین‌نویسی استفاده می‌کنند.[۶]

الفبای تاجیکی لاتین[ویرایش]

زبان تاجیک یا تاجیک فارسی یکی از گونه‌های زبان فارسی است. این زبان در جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سال‌های بین ۱۹۲۶ تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی به‌صورت استاندارد با استفاده از نسخه‌ای مخصوص از خط لاتین نوشته می‌شده‌است.

در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی این خط با نسخه‌ای برگرفته‌شده از خط سیریلیک عوض شد.

الفبای تاجیکی لاتین
A a B ʙ C c Ç ç D d E e F f G g Ƣ ƣ H h I i Ī ī
/a/ /b/ /tʃ/ /dʒ/ /d/ /e/ /f/ /ɡ/ /ʁ/ /h/ /i/ /ˈi/
J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t
/j/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /q/ /ɾ/ /s/ /ʃ/ /t/
U u Ū ū V v X x Z z Ƶ ƶ '
/u/ /ɵ/ /v/ /χ/ /z/ /ʒ/ /ʔ/

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ^  Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston: Brill) p. 35
  2. [۱] رادیو زمانه، مقالهٔ زبان فارسی و خط لاتین
  3. [۲] کمیته ی نامگذاری نام های جغرافیایی ایران
  4. فارسی به الفبای لاتین، جدیدنیوز ۲۰۰۸/۰۶/۱۲

پیوند به بیرون[ویرایش]