فعل‌های فارسی

فعل ساده یا فعل بسیط (کارواژه یا کَرواز به پارسی سره) در زبان فارسی فعلی است که مصدر آن از یک واژه تشکیل شده باشد. نزدیک دوهزار فعل ساده در تاریخ ادبیات فارسی به کار رفته است. این فعل‌ها را محمد بشیر حسین در کتاب فهرست فعل‌های پارسی گردآوری کرده است. محمد حیدری ملایری دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی نیز یک مقاله نوشته است. محسن حافظیان نیز نزدیک پانصد و هشتاد و شش فعل سادهٔ رایج‌تر در زبان فارسی را بررسی کرده است و مشتق‌هایی رایج در زبان فارسی از این فعل‌ها را نیز معرفی کرده است. کتاب دربرگیرندهٔ بیش از پنج‌هزار واژه است که از فعل‌های فارسی برگرفته شده‌اند و توانایی زبان فارسی را در زمینهٔ واژگان‌سازی و گوناگونیِ ساختارهای واژگان‌ساز نمایان می‌کند.

انواع فعل فارسی از نظر ساختاری

فعل از دید ساختار در زبان فارسی دارای چهار ساختمان فعلی است:

1. فعل ساده
2. فعل پیشوندی
3. فعل مرکب
4. فعل پیشوندی مرکب

فعل پیشوندی در زبان فارسی، فعلی است که از یک فعل ساده و یک پیشوند ساخته شده باشد. با افزودن پیشوند معنای فعل عوض می‌شود. این روش زایش فعل یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زبان‌های هندواروپایی است که نشانگر توان زایندگی بالای این زبان‌هاست. برای نمونه، در انگلیسی می‌توان به پیشوندهای re, trans, de, com/con/co/col, sub, out, ex, in, en, up، و … اشاره کرد که هر کدام معنی جدیدی به فعل پایه بار می‌کنند.

یکی از انواع فعل‌های زبان فارسی، فعل‌های پیشوندی هستند. این نوع افعال از دوره باستان تا به امروز در زبان فارسی رایج بوده‌اند، اما بسامد آنها در زبان، به‌ویژه در زبان فارسی دری، رو به کاهش بوده است. پیشوند این فعل‌ها، که عنصر غیرفعلی گروه فعلی را تشکیل می‌دهد، عمدتاً مفهوم جهت، سمت و جهت حرکت را نشان می‌دهد و گاهی نیز تقویت معنا و تأکید رخداد فعل را می‌رساند و گاهی نیز در افزایش یا ایجاد معنای جدید در گروه فعلی، ایفای نقش می‌کند. پیشوند در این دسته از افعال، در مسیر تحول و تطور، جای خود را به قید یا متمم یا عنصر غیرفعلی اسم و صفت در جمله داده است.

افعال به دو دستهٔ بسیط و غیربسیط تقسیم می‌شوند. فعل مرکب یکی از انواع فعل غیربسیط است و آن فعلی است که از دو یا چند واژه مستقل ساخته شده است. واژه‌های سازندهٔ فعل مرکب، با یکدیگر نقشِ یک فعل را بازی می‌کنند و با هم به‌عنوان یک «واحد واژگانی» در واژگان اهل زبان ذخیره می‌شوند. دستوردانان تاکنون، درخصوص فعل مرکب به اجماع نرسیده‌اند و به همین دلیل نمی‌توان به‌درستی محدودهٔ فعل مرکب را مشخص کرد.

روی‌هم‌رفته می‌توان گفت فعل مرکب، فعلی است که از ترکیب یک فعل بسیط و واژه‌ای دیگر ساخته می‌شود. عموماً واژهٔ نخست، صفت یا قید، و واژهٔ دوم، فعل است؛ مانند: اجرا کردن، حدس زدن، پس گرفتن، گم کردن (حقشناس:۱۳۸۷).

پربسامدترین افعال در زبان فارسی معاصر، افعال مرکب هستند. با این حال، تحلیل زبان‌شناختی فعل مرکب در زبان فارسی وضعیت بحث‌انگیزی دارد و پژوهش‌گران مختلف از جمله ژیلبر لازار، ویلیام جونز، دونکان فوربز، آن لمبتون، عبدالرسول خیامپور، علی‌محمد حق‌شناس، محمدرضا باطنی، پرویز ناتل خانلری، حسن احمدی گیوی، محمد دبیرمقدم، مهدی مشکوةالدینی، خسرو فرشیدورد، امید طبیب‌زاده، علاءالدین طباطبایی و غلامحسین کریمی دوستان در مورد آن بحث کرده‌اند.

فعل ساده در پارسی

نزدیک دوهزار فعل سادهٔ فارسی که در ادبیات فارسی به کار رفته است را محمد بشیر حسین در کتاب «فهرست فعل‌های فارسی» گرد آورده است. محمدرضا باطنی بر این باور است: در زبان فارسی امروز «حداکثر ۲۰۰ فعل سادهٔ فعال وجود دارد که از آن‌ها می‌توان مشتق به دست آورد»، این در حالی است که شمار این فعل‌ها در زبان فرانسوی ۴۱۶۰ برآورد شده است. در زبان انگلیسی که گذر از مقولهً اسم به فعل و ایجاد فعل تبدیلی بسیار آسان است و بسیار فراوان نیز رخ می‌دهد، شمار فعل‌های ساده و زایا بسیار بیشتر است. با این همه، زبان فارسی می‌تواند یک زبان علمی باشد، به شرط اینکه کند و زنجیری را که ما به پای آن زده‌ایم باز کنیم. ما می‌کوشیم تا نشان دهیم که زبان فارسی زایایی لازم بالقوه را دارد، اما ما این توانایی را از قوه به فعل نمی‌آوریم. مهم‌ترین راه و بارورترین روش برای ساختن واژه‌های علمی، ساختن مصدر تبدیلی یا به اصطلاح «مصدر جعلی» است. در فارسی نیز، مانند انگلیسی، فرانسه، عربی و بسیاری از زبان‌های دیگر، باید از اسم یا صفت فعل بسازیم تا بتوانیم مشتقات لازم را از آن به دست بیاوریم و گره کار خود را بگشاییم.

همچنین محمد ملایری دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی یک مقاله نوشته است. کتاب اخیر محسن حافظیان (دکتری زبان‌شناسی از دانشگاه سوربن و هم‌اکنون استاد دانشگاه در کانادا) نیز نزدیک ۵۸۶ فعل ساده رایج‌تر در زبان فارسی را بررسی و مشتق‌های رایجی را در زبان فارسی از این فعل‌ها معرفی کرده است. این کتاب دربرگیرنده بیش از پنج هزار واژه است که از فعل‌های فارسی برگرفته شده‌اند و توانایی زبان فارسی را در زمینهٔ واژه‌سازی و گوناگونی ساختارهای واژه‌سازی نمایان می‌کند. یدالله منصوری نیز افعال زبان فارسی و پهلوی (فارسی میانه) را بررسی کرده و نشان داده که زبان فارسی از اسم و صفت و ضمیر مشترک و پیشوند و غیره فعل می‌سازد. در زبان روزمره تهران فعل‌هایی هستند که در کتاب‌های ادبی دیده نمی‌شوند (برای نمونه): پُکید/ پُکیدن پِلِکید/ پِلِکیدن پِلاسید/ پِلاسیدن لَمید/ لَمیدن لُولید/ لُولیدن لاسید/ لاسیدن سُرید/ سُریدن قُلُنبید/ قُلُنبیدن ماسید/ ماسیدن.

یدالله منصوری نیز در پایان مقاله خود می‌گوید: «سخن پایانی این است که زبان فارسی با این همه زایندگی و زایایی می‌تواند از الگوها و نمونه‌های واژه‌سازی، به‌ویژه در فعل، از فارسی میانه، نیای خود، پیروی و بهره‌جویی کند و توانایی خود را در برابر نیازهای روزمره، به‌ویژه در عرصه دانش و فن افزایش دهد. این شیوه می‌تواند یکی از راه‌های مناسب و قانونمند واژه‌سازی باشد.»

فعل‌های باقاعده و بی‌قاعده در زبان فارسی

تعریف «فعل روشمند» این است که روشی برای ساخت آن فعل بتوان پنداشت و برای اینکه روشی استخراج شود، باید بیش از یک فعل با آن روش ساخته شده باشد؛ ولی برای «فعل ناروشمند» هیچ روش و قاعده‌ای نمی‌توان استخراج کرد. با این تعریف، هیچ فعل بی‌قاعده‌ای در فارسی نیست. البته برخی قاعده را چنین تعریف می‌کنند که اگر با قاعده‌ای از ریشه فعل بتوان به بن مضارع و ماضی فعل دست یافت، این فعل باقاعده است. با چنین تعریفی، تنها پنج فعل (بودن/استش، کردن/کُنش، آمدن/آیش، دیدن/بینش، خاستن/خیزش) در فارسی هست که ثنویت ریشه دارند و از یک ریشه نمی‌توان بن ماضی و مضارع را به دست آورد. در واقع صرف کردن این پنج فعل هم قاعده‌مند است و تنها از منظر پیش گفته ناروشمند شمرده می‌شوند. صرف نظر از سه فعل بودن و دیدن و آمدن، ماده‌های مضارع و ماضی افعال فارسی از یک ریشه است. برای یافتن اشتراک در ریشه ناگزیریم به تاریخِ زبان بازگردیم. سرچشمه دوگانگی ماده‌های برآمده از یک ریشه در دو جا نهفته است:

• دستور زبان‌های ایرانی باستان
• قواعد حاکم بر تحول تاریخی اصوات در زبان‌های ایرانی

چنانچه گفته شد، اگر چه برای یافتن ریشه فعل باید به تاریخ زبان بازگشت، با این حال بدون نگاه تاریخی و زبانشناختی هم می‌توان همانندی‌ها و روشمندی را به روشنی دید.
پسوند و روش‌های فعل ساز در زبان فارسی عبارتند از:

• فعل‌هایی که با افزودن «یدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: پریدن (پر)، دویدن (دو)…
• فعل‌های که با افزودن «آدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: افتادن (افت)، ایستادن (ایست)، فرستادن (فرست)، نهادن (نه)…
• فعل‌هایی که با افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کندن (کَن)، آکندن (آکن)، افکندن (افکن)، پراکندن (پراکن)، ستاندن (ستان)، سپاردن (سپار)
• فعل‌هایی که با حذف «ن» از ریشه و افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: گزیدن (گزین)، زدن (زن)، چیدن (چین)، آفریدن (آفرین)، ریدن (رین)
• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی ریشه (آی) به «و» و افزودن «دن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: ساییدن (سودن)، فرمودن (فرما)، گشودن (گشا)، ستودن (ستا)، سرودن (سرا)، فرسودن (فرسا)، افزودن (افزا)، نمودن (نما)، آزمودن (آزما)، آسودن (آسا)…
• فعل‌هایی که با افزودن "تن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کشتن (کُش)، بافتن (باف)، شکافتن (شکاف)، سریشتن (سریش)، ...
• فعل‌هایی که با افزودن "استن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند" دانستن (دان)، خواهستن/خواستن (خواه)، بایستن (با)، شایستن (شا)، پایستن (پا)، آراستن (آرا)، پیراستن (پیرا)، ویراستن (ویرا)، زیستن (زی) و …

شایان ذکر است که ایدن/آدن/دن/تن همگی یک روش هستند و بنا بر تغییرات آوایی ریشه بکار می‌روند. در گویش‌های مختلف نیز ممکن متفاوت باشد، چنانچه افتادن را در برخی گویش‌ها، افتیدن می‌گویند. در میان فعل‌هایی که با افزودن «تن» به ریشه ساخته می‌شوند افعالی وجود دارند که با قواعد پیچیده‌تری ساخته می‌شوند که می‌توان به موارد زیر شاره کرد:

• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ز/س/ش) به «خ» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: سوختن (سوز)، دوختن (دوز)، شناختن (شناس)، فروختن (فروش) و…
• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ب) به «ف» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رفتن (روب)، یافتن (یاب)، کوفتن (کوب)، خفتن (خواب)، شتافتن (شتاب)، فریفتن (فریب)، آشفتن (آشوب)، سنفتن (سنب)، نهفتن (نهنب)، رفتن (رو)، گفتن (گو)، گرفتن (گیر)، پذیرفتن (پذیر)
• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ر) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: انباشتن (انبار)، انگاشتن (انگار)، داشتن (دار)، گذاشتن (گذار)
• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (س) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رشتن/ریسیدن (ریس)، لشتن (لیس)، نوشتن (نویس)
• فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ه) به «س» ساخته و افزودن «تن» به ریشه فعل می‌شوند: خواستن (خواه)، کاستن (کاه)، جستن (جه)، رستن (ره)

برخی فعل‌های روشمند نیز دارای قواعد پیچیده‌تری هستند، مانند:

• فعل‌هایی مانند پیوستن (پیوند)، بستن (بند)
• فعل‌هایی مانند نَوَشتن/نوردیدن، گشتن (گردیدن)

نکتهٔ جالب دیگر اینکه برخی از فعل‌ها به چند روش با بن‌های متفاوت ساخته می‌شوند. مانند: گذاشتن/گذاردن، گشتن/گردیدن، کوفتن/کوبیدن، رستن/روییدن، خفتن/خوابیدن، رشتن/ریسیدن، نَوَشتن/نوردیدن و…

بسیاری از فعل‌ها در زبان‌های ایرانی (حتی در برخی از گویش‌های زبان فارسی) با دو روش ماده‌سازی استن و ایدن ساخته شده‌اند. برای نمونه در گویش سبزواری در برخی جمله‌ها «دوید» را «دویست» می‌گویند. یا مثلاً در گیلکی باریدن و ارزیدن را بارستن و ارزستن می‌گویند و نمونه‌های زیاد دیگر. یا مثلاً در لری و گویش‌های آن اکثر فعل‌هایی که در فارسی با ایدن ساخته شده‌اند، در لری با استن ساخته می‌شوند، برای نمونه در لری «خندیدن» را «خندستن»، «دویدن» را «دویستن»، «پریدن» را «پرستن»، «بریدن» را «برستن»، «دریدن» را «درستن» و… گفته می‌شود، و در گفتار عامیانه لری «استن» به «اسن» تبدیل شده برای نمونه «خندستن» به «خندسن» تبدیل می‌شود.

پیشوندهای فعلی در فعل‌های ساده

پیشوندهای فعلی

پیشوند	معنی	نمونه
آ	پیشوند فعل‌ساز	آکندن(ä-kand)، آوردن(a-vare)، آمدن(ä-gam)، آراستن(ä-räiti)، آماردن، آورد به معنی نبرد(ä-part)، آمیختن
اُ	پیشوند فعل‌ساز	افتادن (اصل فعل از ریشهٔ نیاایرانیِ pat می‌آید)
اف	به معنی بالا، از بالا	افکندن()، افراشتن (به سمت بالا راست کردن)، افروختن()
پا	ضد، مخالف	پالودن (مقایسه کنید با آلودن)
پی	مخالف، علیه	پیوستن، پیمودن، پیکار
فر	پیش	فرستادن(fra-stä)، فریاد(fra-däta)، فرجام(fra-jäma)، فروختن(fra-vaxš)
ن	پایین، به سوی	نوشتن، نوردیدن، نغوشیدن/نیوشیدن، نگریستن، نگاشتن، نشستن
وی	جدا کردن	ویراستن
گ (تحول‌یافته وی)	جدا کردن	گداختن(vi-taxti)، گواردن(vi-kär)، گشادن(vi-sä)، گسستن، گمیختن، گماردن، گزیدن(vi-ĉay)، گذشتن(vi-tartan)
پر	دور	پرستیدن(pairi-sta)، پراکندن(pairi-kan)
ز/س/آز	بیرون	زدودن، سگالیدن، آزمودن
ان (دیس دیگری از هم)	هم	اندودن، انداختن، انباشتن
ش	بیرون	شتافتن، شکاریدن، شمردن

پسوندهای کارواژه ساز

این پسوندها در اصل فعل‌هایی باستانی هستند که به مرور معنای اصلی خود را از دست داده‌اند و می‌توانند تقریباً هر معنی بگیرند. زبان فارسی در همین دوره هم کارواژه‌هایی مانند "زدن"، "کردن"، "خوردن" را از معنی اصلی شان به منظور ساخت فعل مرکب تهی کرده است.

پسوند (کارواژه با بن‌های آن)	کاربرد و معنا	نمونه‌ها
آدن	به پژوهش بیشتر نیاز است.	زادن، زاییدن، دادن،
آردن / آش	به پژوهش بیشتر نیاز است.	گزاردن، ماردن، گماردن، ویچاردن، گذاردن، گذاشتن، انباردن، انباشتن، نگاردن، نگاشتن
آختن / آز	به پژوهش بیشتر نیاز است.	راختن، داختن*، گداختن، ساختن، ساز، باختن، پرداختن، پرداز، هناختن
آریدن		خاریدن، زاریدن، باریدن، فاریدن، پندارین، انگاریدن، اوباریدن، آماریدن، شکاریدن، فتاریدن
اَستن / اشتن	به پژوهش بیشتر نیاز است.	جَستن، جُستن، رَستن، رُستن، پستن، بستن، گسستن، افراستن، نهشتن، نوشتن، رشتن (فرشته)
آفتن / آب	به پژوهش بیشتر نیاز است.	یافتن، یاب، زافتن، زاب، کافتن، کاو (کاب)، بافتن، دریافتن
اودن / آ	به پژوهش بیشتر نیاز است.	بودن، نمودن، نما، ربودن، ربا، هنودن، هنا (ی)، زمودن، خمودن، خما، آسودن، آسا
اوختن / اوز	به پژوهش بیشتر نیاز است.	دوختن، دوز، سوختن، سوز، توختن، توز، بوختن
ایختن / ایز	به پژوهش بیشتر نیاز است.	ریختن (ریز)، بیختن (بیز)، گریختن (گریز)، گیختن (گیز)، میختن (میز)، آمیختن (آمیز)، آویختن (آویز)، ویختن (ویز)، هیختن (هیز)، آهیختن (آهیز)، پرهیختن (پرهیز)، برانگیختن، لیزیدن، لیختن (لیز)، فلیختن، آلیزیدن، آلیختن (آلیز)،
ایدن	به پژوهش بیشتر نیاز است.	گزیدن، دیدن، ریدن*، خیدن*، جزیدن، زاییدن، شاییدن، گاییدن، گزاییدن
خیدن*	به پژوهش بیشتر نیاز است.	گُرخیدن، چرخیدن، فراخیدن، پرخیدن، شناخیدن، واخیدن، نوخیدن، فلخیدن، ورساخیدن، اخیدن، هوخیدن، بخیدن، برمخیدن، بشخیدن، جخیدن، تنخیدن، داخیدن، رخیدن، زخیدن، شخیدن، فاخیدن
داختن* / داز	از آختن گرفته شده.	پرداختن، پردازیدن، گداختن، گدازیدن، انداختن، اندازیدن، ویداختن، ویدازیدن، هنداختن،
ریدن*	به پژوهش بیشتر نیاز است. از اغلب کارواژه‌های آن می‌توان معنای تکه و بخش را استنباط کرد. بُریدن (جدا کردن یک بخش از هم)	بُریدن، خریدن، آفریدن، پریدن، دریدن، چریدن، غریدن، پژمریدن، سِپَریدن، سُریدن، پُریدن، شُریدن، شوریدن، آشوریدن، غوریدن، فاشوریدن، مَریدن، پروریدن، فرابریدن، فسریدن، فشریدن، کژاریدن، کنوریدن، هَریدن، کوهریدن، گوهریدن، گستریدن، نفریدن، نِگریدن،

پسوندهای اسم‌ساز فعلی

پسوندهای اسم‌ساز فعلی

پسوند	معنی	نمونه
آک	پسوند اسم‌ساز	کاواک (از کافتن/کاویدن)، پوشاک (از پوشیدن)، خوراک (از خوردن)، رواج/رواگ (از رفتن).
َند	پسوند اسم‌ساز	گزند (از گزیدن)، کشند (از کشیدن)، چرخند (از چرخیدن)، توفند (از توفیدن)، کاوند (از کافتن/کاویدن)، سازند (از ساختن).
َن با مضارع	پسوند نام ابزارساز	سوزن (سوختن)، بریجَن، پرویزَن، نهنبن، تاَون (از تافتن)، پوشَن (از پوشیدن).
َن با ماضی	پسوند مصدرساز	آمدن، رفتن، گفتن، نوشتن، گسستن، پیوستن.
آن	پسوند قیدساز و صفت‌ساز	پریشان (از پریشیدن)، نگران (از نگریستن)، دوان (از دویدن)، لرزان.
ه با مضارع	پسوند نام ابزارساز	ماله (از مالیدن)، تابه (از تافتن)، ارّه (از ارّیدن)، گیره.
ه با ماضی	پسوند صفت‌ساز	شکسته، مرده، ریخته، نوشته، خریده.
آ	پسوند صفت‌ساز	گویا، شنوا، رسا، شیوا، فریبا، دانا.
َنده	پسوند صفت‌ساز	پرنده، خزنده، آینده، رونده، فروشنده.
آل	پسوند اسم‌ساز	روال، پوشال.
ِش	پسوند اسم مصدرساز	گویش، بینش، دانش، گردش، دِگرش.
ِشت، ِشن	پسوند اسم‌ساز	دهشن (از دادن)، خورشت (از خوردن).
اوک	پسوند اسم‌ساز	برشتوک (از برشتن).
مان	پسوند اسم‌ساز	ساختمان و سازمان (از ساختن)، زایمان (از زاییدن)، ریسمان (از ریسیدن).

تراوندهای فعلی

تراوندهای فعلی

تراوند	معنی	نمونه
حذف واج (د) از مصدر	تراوند اسم ساز	آزمودن ← آزمون، نمودن ← نمون، افزودن ← افزون، افسودن ← افسون، اندودن ← اندون.
حذف واج (د) از مصدر + تغییر واج	تراوند اسم‌ساز	آسودن ← آسان، فرمودن ← فرمان.

زمان دستوری در زبان فارسی

• مقاله اصلی: زمان دستوری

زبان فارسی دارای سه زمان دستوریِ اصلیست: گذشته (ماضی یا پیشین)، حال (مضارع)، و آینده (مستقبل یا پسین). در پارسی دری همه افعال از دو بن ماضی و مضارع ساخته می‌شوند. بن مضارع پارسی دری همان مادهٔ فارسی میانه است که گاه با هم اختلاف تلفظ جزئی دارند. فعل‌ها از دو بن ماضی و مضارع ساخته می‌شوند.

بن ماضی = مصدر بدون «ن» پایانی (مصدر مرخم):

دیدن ← دید، کاشتن← کاشت

بن مضارع = فعل امر بدون «ب» آغازی:

ببین ← بین، بکار ← کار

فهرست برخی از فعل‌های سادهٔ زبان فارسی

فهرست برخی از فعل‌های سادهٔ زبان فارسی. برخی از فعل‌ها در گویش‌های فارسیِ مناطقی همه‌گیر هستند که در مناطق دیگر متروک شده‌اند. برای نمونه، «شاریدن» در سمرقند به معنی «ریختن آب و مایعات دیگر از بالا به پایین» (بنگرید به لغت آبشار) هست که در فارسی تهران امروزی رواج ندارد. در عین حال در فارسی امروز تهرانی واژهٔ «شوت کردن» از «شوت» انگلیسی برگرفته شده است که در گویش‌های دیگرِ فارسی هنوز رواج ندارد.

در جدول زیر، بخشی از فعل‌های فارسی فهرست شده‌اند که برای یافتن کاربرد دقیق‌تر آن‌ها می‌توان به لغت‌نامه‌دهخدا و فرهنگ معین مراجعه کرد. همه فعل‌های ناگذرا (لازم) می‌توانند روشمند با افزودن پسوند –اندن یا –انیدن به فعل گذرا تبدیل شوند. مانند چسبیدن و چسباندن، گستردن و گستراندن. برخی از پرکاربردترین این فعل‌های ناگذرا در جدول زیر فهرست شده‌اند. گو اینکه همه فعل‌های ناگذرا شامل این قاعده خواهند بود. جدای از این، در موارد فراوان فعل‌ها با پیشوندهای گوناگون همراه می‌شوند که معنی آنان را دگرگون می‌سازد، چون: بَر، باز، ترا، دَر، فَر، فرا، وا، وَر، نا. برای نمونه: رفتن–وررفتن–وارفتن-دررفتن، رسیدن-بررسیدن-فرارسیدن-وارسیدن، ریختن-فروریختن-تراریختن. ریخت‌های کهن تر این تکواژهای پیشوندی که اکنون دیگر کاربرد روشمند ندارند که برخی از آن‌ها از این قرارند: آ (برای نفی ارزشی) درآوردن (آ+بردن)؛ اَ (برای نفی ساده)، اَف (برای نمایاندن بالایینگی و بزرگی) در افروختن و افراشتن، اندر (برای نمایاندن درونینگی) در اندریافتن؛ پَر، پَرا، پیرا (برای نمایاندن پیرامونینگی) در پراکندن، پرداختن؛ گُ (برای نمایاندن جدایی و پستی) گُمیختن، گُسستن، گُریختن؛ نِ یا نَ یا نی (برای نمایاندن پایینینگی و دقت) در نِشستن، نِهفتن، نیوشیدن، نمودن، نهادن. در همهٔ افعال، برای ساختن نفی از پیشوند «نِـ» یا «ناـ»، و برای ساختن نهی از پیشوند «نَـ» یا «مَـ» بر روی ستاک حال بهره گرفته می‌شود. در سال‌های اخیر در جهت توانمندسازی زبان فارسی، برخی از فعل‌ها نیز ساخته شده‌اند. برای آگاهی از ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی، به صفحه ریشه‌شناسی فعل بروید. در جدول زیر مواردی که با ستاره نشان داده شده‌اند، از فعل‌های برساخته می‌باشند.

افعال ساده

ریشه	ستاک گذشته	ستاک حال	گفتار	نوشتار	گذرایی	معنی	اسم ابزار
آجیدن	آجید	آجین	☓	✓	گذرا	سوراخ و دندانه‌دار کردن، بخیه زدن	☓
آچاردن	آچارد	آچار	☓	✓	گذرا	چاشنی و آچار به خوراک زدن، آمیختن، ترکیب کردن	☓
آختن	آخت	آهنج یا آهاز	☓	؟	گذرا	بیرون کشیدن	☓
آراستن/آرَستن	آراست/آرَست	آرای	☓	✓	گذرا	آرایش دادن	☓
آرِستن	آرست	آر	؟	؟		توانستن؛ جرأت داشتن	☓
آردن	آرد	آر	؟	✓	ناگذرا	مخفف آوردن	☓
آزدن	آزد	آز	☓	✓		رنگ کردن؛ تیغ زدن در حجامت	☓
آزردن	آزرد	آزار	✓	✓	گذرا	اذیت کردن؛ ناراحت کردن	☓
آزرمیدن	آزرمید	آزرم	؟	✓	گذرا/ناگذر	رعایت کردن؛ شرم کردن
آزمودن	آزمود	آزمای	؟	✓	گذرا	امتحان کردن	☓
آژدَن	آژد	آژن	☓	✓	گذرا	بخیه زدن	☓
آژَندن/آژَندیدن	آژند/آژندید	آژن	☓	✓	گذرا	ملاط کشیدن بین دو خشت یا سنگ	☓
آژیریدن	آژیرید	آژیر	☓	✓	گذرا	هشیار کردن؛ خبردار کردن؛ اعلان کردن	☓
آسَغدن	آسَغدن	آسَغ	؟	✓	گذرا	مهیا کردن، فراهم کردن	☓
آسُغدن	آسُغد	آسُغ	؟	✓		نیمه سوختن	☓
آسودن	آسود	آسای	؟	✓		استراحت کردن	☓
آشامیدن	آشامید	آشام	؟	✓	گذرا	نوشیدن	☓
آشفتن	آشفت	آشوب	؟	؟	گذرا	پریشان شدن	☓
آغازیدن	آغازید	آغاز	؟	؟	گذرا	شروع کردن؛ آغاز کردن	☓
آغالیدن	آغالید	آغال	؟	؟	گذرا	تحریک کردن، برانگیختن	☓
آغشتن	آغشت	آغار	؟	؟	گذرا	آلودن؛ آمیختن؛ اختلاط؛ خیساندن	☓
آغِستن	آغِست	آغن	؟	؟	گذرا	پر کردن به زور، آکندن	☓
آغوشیدن/آغوشتن	آغوشید/آغوشت	آغوش	؟	؟	گذرا	در آغوش گرفتن	☓
آفریدن	آفرید	آفرین	✓	✓	گذرا	خلق کردن	☓
آفَندیدن	آفندید	آفند	؟	✓		جنگ کردن، حمله کردن	☓
آکندن/آگندن	آکند/آگند	آکن/آگن	✓	✓	گذرا	انباشتن؛ پر کردن	☓
آگهیدن	آگهید	آگاه	؟	؟		باخبر شدن	☓
آگاهاندن/آگاهانیدن	آگاهاند/آگاهانید	آگاهان	☓	☓	گذرا	باخبر کردن	☓
آگیشیدن	آگیشید	آگیش	☓	☓	گذرا	آویختن؛ درآویختن؛ آویزان شدن؛ پیچیدن	☓
آلودن	آلود	آلای	؟	؟	گذرا	آلوده کردن	☓
آلُفتن	آلُفت	آلوب	؟	؟	گذرا	آشفتن، شوریده شدن	☓
آلیختن/آلیزیدن	آلیختن/آلیزیدن	آلیز	؟	؟	گذرا	جفتک انداختن	☓
آمادن	آماد	آمای	؟	؟	گذرا	آماده کردن	☓
آماردن/آماریدن	آمارد/آمارید	آمار	؟	؟	گذرا	شمردن؛ حساب کردن؛ به حساب آوردن	☓
آماسیدن	آماسید	آماس	؟	؟		ورم کردن	☓
آماهیدن	آماهید	آماه	؟	؟		ورم کردن	☓
آمدن	آمد	آی	✓	✓		فرارسیدن	☓
آموختن	آموخت	آموز	؟	✓	گذرا	یادگرفتن	☓
آمودن	آمود	آمای	؟	✓	گذرا	آراستن؛ زینت دادن؛ جا دادن گوهر در انگشتر؛ به نخ کشیدن گوهرها و مهره‌ها	☓
آموزاندن	آموزاند	آموزان	؟	؟	گذرا	یاد دادن
آمیختن	آمیخت	آمیز	؟	✓	گذرا	مخلوط کردن	☓
اَندمیدن	اَندمید	اَندم	؟	✓	گذرا	حسرت خوردن	☓
آوردن	آورد	آور	✓	✓	گذرا	بردن به سوی کسی	☓
آوَردیدن	آوَردید	آوَرد	✓	✓	گذرا	حمله کردن؛ جنگ کردن	☓
آویختن	آویخت	آویز	؟	✓	گذرا	آویزان کردن	☓
آهاردن	آهاردن	آهار	✓	☓	گذرا	آهار زدن (به جامه)	☓
آهنگیدن	آهنگید	آهنگ	☓	☓	گذرا	قصد کردن، اراده کردن برای کاری	☓
آهیختن	آهیخت	آهنج یا آهاز	☓	☓		کشیدن؛ بیرون کشیدن	☓
اَرزیدن	اَرزید	اَرز	✓	✓		ارزش داشتن	☓
اَرغیدن	اَرغید	اَرغ	☓	؟		خشمگین شدن، غضب کردن	☓
اِشاندن	اِشاند	اِشان	✓	✓	گذرا	پرتاب کردن	☓
اِشنوسیدن	اِشنوسید	اِشنوس	✓	✓		عطسه کردن، اِشنوسه کردن	☓
اُفتادن/اُفتیدن	اُفتاد	اُفت	✓	✓		از پا درآمدن، سقوط کردن	☓
اَفدیدن	اَفدید	اَفد	X	✓	گذرا	شگفتی کردن، تعجب کردن	☓
اَفراختن	اَفراخت	اَفراز	؟	؟	گذرا	بلند کردن	☓
اَفراشتن	اَفراشت	اَفراز	؟	✓	گذرا	بلند کردن	☓
اَفروختن	اَفروخت	اَفروز	؟	✓	گذرا	آتش روشن کردن	☓
اَفزودن	اَفزود	اَفزا	✓	✓	گذرا	اضافه کردن	☓
اَفژولیدن	اَفژولید	اَفژول	✓	✓	گذرا	تحریک کردن	☓
اَفسُردن	اَفسُرد	اَفسُر	؟	؟		یخ بستن، منجمد شدن	☓
اَفسودن/افساییدن	اَفسود/اَفسایید	اَفسای	؟	؟	گذرا	جادو کردن	☓
اَفشاندن	اَفشاند	اَفشان	؟	؟		پخش کردن	☓
اَفشُردن	اَفشُرد	اَفشُر	؟	؟	گذرا	فشردن	☓
اَفکَندن	اَفکَند	اَفکَن	☓	✓	گذرا	انداختن	☓
اَفگاردن	اَفگارد	اَفگار	☓	✓	گذرا	زخمی کردن	☓
اَلفَنجیدن	اَلفَنجید	اَلفَنج	؟	؟	گذرا	کسب کردن؛ اندوختن	☓
اَلفَختن/اَلفاختن	اَلفَخت	اَلفاز	؟	؟	گذرا	کسب کردن؛ اندوختن	☓
اَلفیدن	اَلفید	؟	؟	؟	گذرا	کسب کردن؛ اندوختن	☓
اَنبازیدن	اَنبازید	اَنباز	؟	✓	گذرا	شریک شدن، شراکت جُستن	☓
اَنباشتن	اَنباشت	اَنبار	؟	✓	گذرا	ذخیره کردن، پُر کردن	☓
اَنبودن	اَنبود	اَنبوی	؟	؟	گذرا	آفریدن	☓
اَنبوسیدن	اَنبوسید	اَنبوس	؟	؟	گذرا	پدید آمدن	☓
اَنبوشتن	اَنبوشت	اَنبوی	؟	؟		آفریدن	☓
اَنجالیدن	اَنجالید	اَنجال	✓	✓		پر کردن؛ سیر شدن؛ گستاخی کردن؛ خسته کردن	☓
اَنجاماندن	اَنجاماند	اَنجامان	☓	☓		انجام دادن
اَنجامیدن	اَنجامید	اَنجام	✓	✓		انجام شدن	☓
اَنجوختن/اَنجوغیدن	اَنجوخت/اَنجوغید	اَنجوخ/اَنجوغ	☓	✓		برهم کشیدن پوست روی و اندام	☓
انجیدن	اَنجید	اَنج	✓	✓		حجامت کردن	☓
اَنجیردن	اَنجیرد	اَنجیرد	؟	✓	گذرا	سوراخ کردن، سُفتن	☓
اَنداختن	اَنداخت	اَنداز	✓	✓	گذرا	پرتاب کردن	☓
اَندَخسیدن	اَندَخسید	اَندَخس	؟	✓	گذرا	پناه گرفتن، پناه دادن	☓
اَندوختن	اَندوخت	اَندوز	؟	؟	گذرا	جمع‌آوری کردن	☓
اَندودن	اَندود	اَندای	؟	؟		پوشاندن چیزی توسط ماده‌ای خاص	☓
اَندیشیدن	اَندیشید	اَندیش	✓	✓	گذرا	فکر کردن	☓
اِنگاشتن	اِنگاشت	اِنگار	؟	✓	گذرا	تصور کردن	☓
اَنگیختن	اَنگیخت	اَنگیز	؟	؟	گذرا	تحریک کردن	☓
انگیزاندن	انگیزاند	انگیزان	؟	؟	گذرا	انگیزه دادن
اَوژَنیدن/اوژندیدن	اَوژَنید	اَوژَن	؟	✓	گذرا	انداختن	☓
اَوباشتن	اَوباشت	اَوبار	☓	☓	گذرا	پر کردن	☓
اورندیدن	اورندید	اورند	☓	☓		خدعه زدن، فریب دادن	☓
اوسانیدن	اوسانید	اوسان	☓	☓	گذرا	فروانداختن، افشاندن	☓
ایستادن	ایستاد	ایست	✓	✓		متوقف شدن	☓
ایستاندن	ایستاند	ایستان	✓	✓	گذرا	متوقف کردن	☓
باختن	باخت	باز	✓	✓	گذرا	از دست دادن	☓
بازاندن	بازاند	بازان	✓	✓	گذرا		☓
باریدن	بارید	بار	✓	✓		فرود آمدن باران	☓
باراندن	باراند	باران	؟	؟			☓
بازآمدن	بازآمد	بازآی	؟	؟			☓
بازخواستن	بازخواست	بازخواند	؟	؟			☓
بازگشتن	بازگشت	بازگرد	؟	؟		مراجعه کردن، برگشتن	☓
بازنمودن	بازنمود	بازنمای	✓	✓	گذرا	شرح دادن، توضیح دادن	☓
باشیدن	باشید	باش	؟	؟		بودن	☓
بافتن	بافت	باف	✓	✓	گذرا		☓
بالیدن	بالید	بال	✓	✓		افتخار کردن	☓
باوراندن	باوراند	باوران	✓	✓	گذرا		☓
بایستن	بایست	بای	✓	✓		لازم بودن	☓
بانگیدن	بانگید	بانگ	☓	☓		بانگ زدن؛ فریاد زدن	☓
بُختن	بخت	بوز			گذرا	رهایی بخشیدن، نجات دادن	☓
بخشاییدن	بخشایید	بخشای	؟	؟	گذرا		☓
بخشودن	بخشود	بخشای	؟	✓	گذرا		☓
بخشیدن	بخشید	بخش	✓	✓	گذرا		☓
بَدِستیدن	بدستید	بدست	☓	؟	گذرا	تهدید کردن، بیم دادن	☓
برازیدن	برازید	براز	؟	؟		برازنده بودن	☓
بَرپسندیدن	برپسندید	برپسند	؟		گذرا	ترجیح دادن
بردن	برد	بر	✓	✓	گذرا	چیزی را از جایی به جای دیگر رساندن	☓
برشتن	برشت	بریز/بریج	✓	✓	گذرا	برشته کردن	بریجَن
برشمیدن*	برشمید	برشم	؟	✓	گذرا	آشامیدن	☓
برگشتن	برگشت	برگرد	✓	✓	گذرا		☓
برگاشتن	برگاشت	؟	✓	✓	گذرا		☓
برمرداشتن	برمرداشت	برمردار	☓	✓	گذرا	چشم داشتن	☓
برنمودن	برنمود	برنمای	✓	✓	گذرا	مشخص کردن	☓
بریدن	برید	بر	✓	✓	گذرا		☓
بستن	بست	بند	✓	✓	گذرا		☓
بسودن/بساویدن	بسود/بساوید	بسای/بساو	☓	☓		دست مالیدن؛ لمس کردن	☓
بسیجیدن	بسیجید	بسیج	✓	✓	گذرا/ناگذر	بسیج کردن؛ مهیا و آماده کردن؛ تدارک دیدن	☓
بسیدن	بسید	بس	؟	؟		بس کردن	☓
بلعیدن	بلعید	بلع	✓	✓	گذرا	فرودادن خوراک	☓
بودن	بود	است	✓	✓			☓
بوسیدن	بوسید	بوس	✓	✓	گذرا		☓
بوییدن	بویید	بوی	✓	✓	گذرا		☓
بیشازیدن	بیشازید	بیشاز	؟	✓	گذرا/ناگذر	درمان کردن، معالجه کردن؛ درمان شدن	☓
بیختن	بیختن	بیز	؟	؟	گذرا	الک کردن، غربال کردن	بیزن
بِیوازیدن	بیوازید	بیواز			گذرا	پاسخ دادن
بَیوسیدن	بیوسید	بیوس	؟	؟		انتظار داشتن، چشم داشتن	☓
بیهودن	بیهود	؟	؟	؟	ناگذر	باطل گفتن؛ رنگ گردانیدن از حرارت	☓
پاشاندن	پاشاند	پاشان	✓	✓	گذرا		☓
پاشیدن	پاشید	پاش	✓	✓	گذرا		☓
پالاییدن/پالودن	پالایید/پالود	پالای	؟	؟	گذرا	تصفیه کردن	پالاوَن
پالیدن	پالید	پال	✓	؟	گذرا	جست و جو کردن	☓
پاییدن	پایید	پای	✓	✓	گذرا	دید زدن؛ مراقبت بودن	☓
پایستن	پایست	پای	✓	✓	گذرا	دوام داشتن	☓
پختن	پخت	پز	✓	✓	گذرا		☓
پذیرفتن	پذیرفت	پذیر	✓	✓	گذرا	قبول کردن	☓
پدافندیدن*	پدافندید	پدافند	؟	✓		دفاع کردن	☓
پدرامیدن	پدرامید	پدرام	؟	✓	ناگذر	نیکو شدن، خرم شدن	☓
پذیراندن	پذیراند	پذیران	✓	✓	گذرا		☓
پراکندن	پراکند	پراکن	؟	؟	گذرا	پاشیدن، منتشر کردن، پراکنده کردن	☓
پراندن	پراند	پران	✓	✓	گذرا		☓
پرتابیدن	پرتابید	پرتاب	؟	✓	گذرا	پرتاب کردن	☓
پرچیدن	پرچید	پرچین	؟	✓	گذرا	پرچ کردن	☓
پرداختن	پرداخت	پرداز	✓	✓	گذرا		☓
پرستیدن	پرستید	پرست	✓	✓	گذرا		☓
پرسیدن	پرسید	پرس	✓	✓	گذرا		☓
پرماسیدن	پرماسید	پرماس	✓	✓	گذرا	لمس کردن، با لمس متوجه شدن	☓
پرواسیدن	پرواسید	پرواس	؟	؟		خلاصی یافتن، فراغت یافتن	☓
پروردن	پرورد	پرور	؟	؟	گذرا		☓
پرهودن	پرهود	پرهون	؟	؟	گذرا/ناگذر	رنگ گردانیدن از آتش یا آفتاب، برشته شدن	☓
پرهیختن	پرهیخت	پرهیز	؟	؟			☓
پرهیزیدن	پرهیزید	پرهیز	؟	؟			☓
پریدن	پرید	پر	✓	✓			☓
پریشیدن	پریشید	پریش	✓	✓		پریشان شدن	☓
پَزیدن	پزید	پز	؟	؟		پختن	☓
پُزیدن	پزید	پز				نشکنج گرفتن
پژمردن	پژمرد	پژمر	✓	✓			☓
پژوهیدن	پژوهید	پژوه	✓	✓		تحقیق کردن	☓
پرویختن	پرویخت	پرویز	✓	✓	گذرا	بیختن، الک کردن	پَرویزَن
پسندیدن	پسندید	پسند	✓	✓	گذرا		☓
پنافتن	پنافت	پنام	؟	؟		جلوگیری کردن، مانع شدن	☓
پناهیدن	پناهید	پناه	؟	؟	گذرا		☓
پنداریدن	پندارید	پندار	؟	؟			☓
پنداشتن	پنداشت	پندار	؟	✓		تصور کردن، فرض کردن	☓
پنگاشتن	پنگاشت	پنگار	؟	✓	گذرا	ترسیم کردن، زمودن	☓
پوزیدن	پوزید	پوز	☓	☓	ناگذر	پوزش خواستن، معذرت خواستن	☓
پوشیدن	پوشید	پوش	✓	✓	گذرا		پوشَن
پوشاندن	پوشاند	پوشان	✓	✓	گذرا		☓
پیچاندن	پیچاند	پیچان	✓	✓	گذرا		☓
پوکیدن	پوکید	پوک	✓	✓	گذرا		☓
پوکاندن	پوکاند	پوکان	✓	✓	گذرا		☓
پیچیدن	پیچیدن	پیچ	✓	✓	گذرا		☓
پیچاندن	پیچاندن	پیچان	✓	✓	گذرا		☓
پیراستن	پیراست	پیرای	؟	؟	گذرا		☓
پیرانوشتن*	پیرانوشت	پیرانویس	؟	؟	گذرا	پیرانویسی کردن، حاشیه‌نویسی کردن، تقریظ کردن	☓
پیوستن	پیوست	پیوند	✓	✓	گذرا		☓
پیونداندن	پیونداند	پیوندان	؟	؟	گذرا		☓
پیماییدن	پیمایید	پیمای	؟	؟	گذرا		☓
پیمودن	پیمود	پیمای	؟	✓	گذرا		☓
پیموختن	پیموخت	پیموز	؟	؟	گذرا	پوشیدن، به تن کردن	پیموزان
تاختن	تاخت	تاز	؟	؟	گذرا		☓
تاسیدن	تاسید	تاس	؟	؟	گذرا	مضطرب شدن؛ بی‌تاب شدن، نفس نفس زدن از گرما	☓
تافتن	تافت	تاب	؟	؟	گذرا		تاوَن
تاراندن	تاراند	تاران	✓	✓	گذرا	تارومار کردن، متفرق کردن	☓
تبیدن	تبیدن	تب	؟	؟	گذرا		☓
تپیدن	تپید	تپ	✓	✓	گذرا		☓
ترازیدن	ترازید	تراز	✓	✓	گذرا	تنظیم کردن؛ آرایش دادن؛ مرتب کردن	☓
تراشیدن	تراشید	تراش	✓	✓	گذرا		☓
ترساندن	ترساند	ترسان	✓	✓	گذرا		☓
ترسیدن	ترسید	ترس	✓	✓	گذرا		☓
تَرَکیدن	ترکید	ترک	✓	✓			☓
تَرَکاندن	ترکاند	ترکان	✓	✓	گذرا		☓
تُرُنجیدن یا تَرَنجیدن	ترنجید	ترنج	؟	✓		منقبض شدن؛ درهم کشیده شدن؛ پرچین‌وشکن شدن؛ افسرده شدن	☓
تُرُنگیدن یا تُرَنگیدن	ترنگید	ترنگ	؟	✓		آواز دادن هر نوع ابزار (ساز، شمشیر و غیره)؛ ترنم کردن	☓
تَکاندن	تَکاند	تَکان	✓	✓			☓
تَکیدن	تَکید	تَک	؟	✓			☓
تَفیدن	تفید	تَف	✓	✓			☓
تفتیدن	تفتید	تفت	؟	✓			☓
تَفتن	تَفت	تَب	✓	✓			☓
تَفسیدن	تَفسید	تَفس	؟	✓			☓
تُمبیدن	تُمبید	تُمب	؟	؟			☓
تَمَرگیدن	تمرگید	تمرگ	؟	؟			☓
تَمیدن	تمید	تم	✓	؟		به لکنت سخن گفتن	☓
تنودن	تنود	تن	؟	؟			☓
تُندیدن	تندید	تند	؟	؟	گذرا		☓
تَنجیدن	تَنجید	تَنج	؟	؟			☓
تنیدن	تنیدن	تن	؟	؟			☓
توانستن	توانست	توان	✓	✓			☓
توپیدن	توپید	توپ	✓	✓		تشر زدن
توختن	توخت	توز	؟	؟		جبران کردن	☓
توریدن	تورید	تور	؟	؟			☓
توفیدن	توفید	توف	☓	☓		غرش کردن، غوغا کردن	☓
تولیدن	تولید	تول	؟	؟			☓
تیغیدن	تیغید	تیغ	؟	؟	گذرا	تیغ زدن	☓
جزیدن	جزید	جز	✓	✓	گذرا		☓
جَستن	جست	جه	✓	؟			☓
جُستن	جست	جوی	؟	؟	گذرا		☓
جنباندن	جنباند	جنبان	؟	؟	گذرا	یاعث حرکت شدن	☓
جنبانیدن	جنبانید	جنبان	؟	؟	گذرا		☓
جنبیدن	جنبید	جنب	؟	؟		حرکت کردن	☓
جُندَن	جُند	جُن	✓	؟			☓
جنگیدن	جنگید	جنگ	✓	✓			☓
جوشاندن	جوشاند	جوشان	✓	✓	گذرا		☓
جوشیدن	جوشید	جوش	✓	✓			☓
جَویدن	جَوید	جَو	✓	✓			☓
جوییدن	جویید	جوی	؟	؟	گذرا	پیدا کردن، گشتن	☓
جهیدن	جهید	جه	✓	✓			☓
چاقیدن	چاقید	چاق	؟	؟			☓
چاقیدن	چاقید	چاق	؟	؟			☓
چامیدن	چامید	چام	؟	✓			☓
چاویدن	چاوید	چاو	؟	؟		ناله و بانگ کردن پرندگان هنگام ترس	☓
چاییدن	چایید	چای	✓	✓			☓
چاپیدن	چاپید	چاپ	✓	✓			☓
چبسیدن	چبسید	چبس	؟	؟			☓
چخیدن	چخید	چخ	✓	؟		ستیزه کردن؛ کوشیدن؛ دشمنی ورزیدن	☓
چَربیدن	چربید	چرب	✓	✓	گذرا	چیره شدن	☓
چرخاندن	چرخاند	چرخان	✓	✓	گذرا		☓
چرخیدن	چرخید	چرخ	✓	✓			☓
چَرَستیدن یا چِرِستیدن	چرستید	چرست	؟	؟		دندان قروچه کردن، بهم زدن و بهم فشردن دندان	☓
چرنگیدن	چرنگید	چرنگ	✓	✓		صدا کردن زنگ یا دَرای یا ابزار	☓
چَرویدن	چَروید	چرو	✓	✓		چاره جُستن؛ تدبیر کردن	☓
چزاندن	چزاند	چزان	✓	✓			☓
چسباندن	چسباند	چسبان	✓	✓	گذرا		☓
چسبیدن	چسبید	چسب	؟	؟			☓
چُسیدن	چسید	چس	✓	✓			☓
چشیدن	چشید	چش	✓	✓	گذرا		☓
چِلِسکیدن	چِلِسکید	چِلِسک	✓	؟			☓
چفسیدن	چفسید	چفس	؟	؟			☓
چَفتن/چَفتیدن	چفت/چفتید	چم/چفت	✓	؟		خم شدن؛ کوژ شدن	☓
چَکَسیدن	چَکَسید	چَکَس	؟	؟			☓
چَمیدن	چَمید	چَم	؟	✓		راه رفتن، به ناز راه رفتن	☓
چُنگیدن	چنگید	چنگ	؟	؟		سخن گفتن	☓
چَوسیدن	چَوسید	چوس	؟	؟		چَفسیدن، چسبیدن	☓
چیدن	چید	چین	✓	✓			☓
چیریدن	چیرید	چیر	✓	✓		چیره شدن	☓
خاراندن	خاراند	خاران	✓	✓	گذرا		☓
خاریدن	خارید	خار	✓	✓			☓
خاستن	خاست	خیز	☓	✓			☓
خاییدن	خایید	خای	؟	؟		جویدن، دندان گرفتن، گاز گرفتن، گزیدن	☓
خراشاندن	خراشاند	خراشان	؟	؟			☓
خراشیدن	خراشید	خراش	؟	؟		خراش دادن، خاریدن، مجروح ساختن، تراشیدن، زدودن، ستردن، محو کردن	☓
خرامیدن	خرامید	خرام	؟	؟		با ناز و وَقار و به‌زیبایی راه رفتن	☓
خروشیدن	خروشید	خروش	☓	✓		بانگ برآوردن، فریاد زدن، داد کشیدن، نعره زدن	☓
خریدن	خرید	خر	✓	✓	گذرا	با پرداخت پول چیزی را از کسی گرفتن	☓
خزیدن	خزید	خز	✓	✓			☓
خسبیدن	خسبید	خسب	؟	؟		آرمیدن، آسودن، خفتن، خوابیدن	☓
خَسپیدن	خسپید	خسپ	؟	؟			☓
خُسپیدن	خسپید	خسپ	؟	؟			☓
خَستن	خَست	خَل	☓	☓		مجروح شدن	☓
خَستودن	خَستود	خَستای	☓	☓	گذرا	اعتراف کردن، خَستود شدن	☓
خُسودن	خُسود	؟ خُسای، خِسُوْ	☓	☓	گذرا	درو کردن، ستودن، اقرار کردن، پذیرفتن	☓
خُسوردن	خُسورد	؟ خُسور	☓	☓	گذرا	درو کردن، درود گفتن، داخل شدن	☓
خُشودن/خَشودن	خُشود	خَشای	☓	☓	گذرا	هَرَس کردن
خُفتن	خُفت	خواب	؟	؟			☓
خَفیدن/خَپیدن،	خفید/خپید	خف/خپ	☓	☓		دم زدن، خفه شدن، سخت نفس کشیدن، نفس‌نفس زدن، سرفه کردن	☓
خلانیدن	خلانید	خلان	☓	☓		فروبردن چیزی نوک تیز در چیزی دیگر	☓
خَلیدن	خلید	خل	☓	☓		فرورفتن، فروبردن، آزردن، مجروح شدن	☓
خندیدن	خندید	خند	✓	✓			☓
خنداندن	خنداند	خندان	✓	✓	گذرا	باعث خنده شدن	☓
خَنیدن	خَنید	خَن	✓	✓	گذرا		☓
خواباندن	خواباند	خوابان	✓	✓			☓
خوابیدن	خوابید	خواب	✓	✓			☓
خواستن	خواست	خواه	✓	✓	گذرا		☓
خواندن	خواند	خوان	✓	✓	گذرا		☓
خوراندن	خوراند	خوران	✓	✓	گذرا		☓
خوردن	خورد	خور	✓	✓	گذرا		☓
خفسیدن	خفسید	خفس	؟	؟			☓
خوستن	خوست	خوَس	؟	؟			☓
خوسیدن	خوسید	خوس	؟	؟			☓
خُوسیدن	خوسید	خوس	؟	؟			☓
خوفیدن	خوفید	خوف	☓	☓			☓
دادن	داد	ده	✓	✓	گذرا		☓
داشتن	داشت	دار	✓	✓	گذرا		☓
دامیدن	دامید	دام	✓	✓	گذرا	افشاندن برای پالودن چیزی	☓
دانستن	دانست	دان	✓	✓	گذرا		☓
داویدن	داویدن	داو	✓	؟		مدعی بودن	☓
درازیدن	درازید	دراز	؟	؟			☓
دراییدن	درایید	درای	؟	؟		سخن گفتن	☓
درزیدن	درزید	درز	؟	؟	گذرا	دوختن	درزن
درخشیدن	درخشید	درخش	✓	✓			☓
درفشیدن	درفشید	درفش	✓	✓			☓
درنجیدن	درنجید	درنج	✓	✓	ناگذر	صحبت کردن	☓
درنگیدن	درنگید	درنگ				درنگ کردن
دروشیدن	دروشید	دروش	✓	✓			☓
درودن	درود	درو	؟	؟			☓
درویدن	دروید	درو	؟	؟			☓
دریدن	درید	در	✓	✓			☓
دزدیدن	دزدید	دزد	✓	✓	گذرا		☓
دِگَراندن*	دگراند	دگران	؟	✓	گذرا	تغییر دادن، عوض کردن به چیزی	☓
دِگَریدن*	دگرید	دگر	؟	✓	ناگذر/گذرا	تغییر یافتن، عوض شدن به چیزی	☓
دندیدن	دندید	دند	؟	؟		زمزمه کردن
دواندن	دواند	دوان	؟	؟	گذرا		☓
دوختن	دوخت	دوز	✓	✓	گذرا		☓
دوسیدن	دوسید	دوس	✓	؟	گذرا	چسبیدن، متصل کردن	☓
دوشیدن	دوشید	دوش	✓	✓	گذرا		☓
دویدن	دوید	دو	✓	✓			☓
دیدن	دید	بین	✓	✓	گذرا		☓
راندن	راند	ران	؟	؟	گذرا		☓
رایاندن	رایاند	رایان	✓	؟	گذرا	رهنمایی نمودن، هدایت کردن؛ مدیریت کردن	☓
ربودن	ربود	ربای	؟	؟	گذرا		☓
رخشیدن	رخشید	رخش	؟	؟			☓
رخیدن	رخید	رخ	؟	؟	گذرا		☓
رَزیدن	رزید	رَز	؟	؟			☓
رساندن	رساند	رسان	؟	؟	گذرا		☓
رَستن	رست	ره	؟	؟			☓
رُستن	رست	روی	؟	؟			☓
رسیدن	رسید	رس	✓	✓			☓
رِشتن	رشت	ریس	؟	؟			رَسَن
رُشتن	رشت	؟	؟	؟			☓
رَفتن	رفت	رو	✓	✓			☓
رُفتن	رفت	روب	؟	؟			☓
رقصیدن	رقصید	رقص	✓	✓			☓
رُمبیدن	رمبید	رمب	؟	؟			☓
رَمیدن	رمید	رم	؟	؟			☓
رَندیدن	رندید	رند	☓	☓	گذرا		رَنده
رنگیدن	رنگید	رنگ	☓	☓	گذرا		☓
روزیدن/روژیدن	روزید/روژید	روز/روژ	؟	؟		روشنایی دادن؛ به بیرون فَواریدن	روزَن
رویاندن	رویاند	رویان	؟	؟			☓
روبیدن	روبید	روب	؟	؟			☓
روییدن	رویید	روی	؟	؟			☓
ریختن	ریخت	ریز	✓	✓			☓
ریدن	رید	رین، ری	✓	✓			☓
زادن	زاد	زای	؟	؟			☓
زاریدن	زارید	زار	✓	✓			☓
زاییدن	زایید	زای	؟	؟			☓
زدن	زد	زن	✓	✓			☓
زُدودن	زدود	زدای	؟	؟			☓
زَمودن	زَمود	زمای	؟	؟	گذرا	نقش و نگار کردن	☓
زَمیدن	زَمید	؟	؟	؟			☓
زنگیدن	زنگید	زنگ	؟	؟		زنگ	☓
زِنهاریدن	زنهارید	زنهار	؟	؟	گذرا	امان دادن	☓
زنودن/زنوییدن	زنود/زنویید	زنوی	؟	؟	ناگذر	موییدن؛ زوزه کشیدن	☓
زَهیدن	زهید	زه	؟	؟		زاییدن؛ تراویدن؛ پدید آمدن	☓
زیبیدن	زیبید	زیب	؟	؟			☓
زیفتن	زیفت	زیب	✓	✓			☓
زیستن	زیست	زی، زیو	✓	✓			☓
ژَکاریدن	ژَکارید	ژَکار	؟	؟		لجاجت کردن	☓
ژَکیدن	ژَکید	ژَک	؟	؟			☓
ژولیدن	ژولید	ژول	✓	✓			☓
ژوهیدن	ژوهید	ژوه	؟	؟		چکیدن آب از سقف بر اثر باران	☓
ساختن	ساخت	ساز	✓	✓			☓
سابیدن	سابید	ساب	؟	؟			☓
ساییدن	سایید	سای	؟	؟			☓
سپاردن	سپارد	سپار	؟	؟			☓
سِپَردن	سِپَرد	سِپَر	؟	؟			☓
سِپُردن	سِپُرد	سِپُر	؟	؟			☓
سُپُردن	سُپُرد	سُپُر	؟	؟		به انتها رساندن؛ تکمیل کردن	☓
سَپوختن یا سِپوختن یا سُپوختن	سپوخت	سپوز	☓	✓	گذرا	تعدی کردن، تجاوز کردن، نافرمانی کردن	☓
ستادن	ستاد	ایست	؟	؟			☓
ستاندن	ستاند	ستان	؟	؟			☓
سِتَدن	سِتَد	سِتان	؟	؟			☓
سِتُردن	سِتُرد	سِتُر	؟	؟			☓
ستودن	ستود	ستای	؟	؟			☓
ستوهیدن	ستوهید	ستوه	؟	؟		به ستوه آمدن	☓
ستهیدن	ستهید	سته	؟	؟			☓
ستیهیدن/ستیزیدن	ستیهید/ستیزید	ستیه/ستیز	؟	؟		دشمنی کردن	☓
سَختَن/سَنجیدن	سخت/سنجید	سنج	☓/✓	✓		اندازه گرفتن، نقد کردن	سنجه
سرشتن	سرشت	سریش	؟	؟			☓
سِرَنگیدن	سرنگید	سرنگ	؟	؟	گذرا	مباحثه و منازعه کردن	☓
سریشتن	سرشت	سریش	؟	؟			☓
سُرفیدن	سرفید	سرف	؟	؟			☓
سُراییدن	سرایید	سرای	؟	؟			☓
سُرودن	سرود	سرای	؟	؟			☓
سُریدن	سرید	سُر	؟	؟			☓
سِزیدن	سزید	سزا	؟	؟			☓
سُفتن	سُفت	سُنب	؟	؟			سمبه، سنباده
سِکالیدن	سکالید	سِکال	☓	☓			☓
سِکیزیدن	سِکیزید	سِکیز	☓	☓		برجستن؛ آلیختن، جفتک انداختن	☓
سِگالیدن	سگالید	سگال	☓	☓			☓
سُلفیدن	سُلفید	سُلف	؟	✓	گذرا/ناگذرا	پولی به عنوان رشوه یا اجبار پرداختن	☓
سَمیدن	سَمید	سَم	؟	؟			☓
سوختن	سوخت	سوز	✓	✓	گذرا/ناگذرا		سوزَن
سودن	سود	سا	؟	؟			☓
سوزاندن	سوزاند	سوزان	✓	✓			☓
سَهمیدن	سهمید	سهم	✓	✓		ترسیدن، هراسیدن	☓
شاشیدن	شاشید	شاش	✓	✓			☓
شاریدن	شارید	شار	✓	✓			☓
شایستن	شایست	شای	؟	؟			☓
شَپْلیدن	شپلید	شپل	☓	☓		سوت زدن؛ صفیر زدن	☓
شتاباندن	شتاباند	شتابان	✓	✓			☓
شتابیدن	شتابید	شتاب	✓	✓			☓
شتافتن	شتافت	شتاب	✓	✓			☓
شَخلیدن	شخلید	شَخل	؟	؟			☓
شَخودن	شخودن	شخای	✓	✓		زخمی کردن؛ خراشیدن	☓
شَخولیدن	شخولید	شخل/شخول	✓	✓			☓
شَخیدن	شَخید	شَخ	؟	؟			☓
شدن	شد	شو	✓	✓			☓
شستن	شست	شوی	✓	✓			☓
شکافتن	شکافت	شکاف	✓	✓			☓
شکافیدن	شکافید	شکاف	؟	؟			☓
شکاندن	شکاند	شکان	✓	✓			☓
شکستن	شکست	شکن	✓	✓			☓
شکریدن/شکردن/شکاریدن	شکرید	شکر/شکار	✓	✓			☓
شِکَفتن	شِکِفت	شِکَف	☓	☓		شکافتن	☓
شکِفتن	شکفت	؟	☓	☓			☓
شکُفتن	شکفت	شکاف	☓	☓			☓
شکافیدن	شکافید	شکاف	؟	؟			☓
شکنجیدن	شکنجید	شکنج	؟	؟	گذرا	شکنجه کردن	☓
شکوفیدن	شکوفید	شکوف/شکاف	؟	؟			☓
شُکوهیدن	شکوهید	شکوه	؟	✓	ناگذر/گذرا	اظهار بزرگی کردن؛ محترم شمردن	☓
شکیفتن/شکیبیدن	شکیفت/شکیبید	شکیب	؟	؟			☓
شگافیدن	شگافید	شگاف	؟	؟			☓
شِگِفتن	شگفت	شِگِف	☓	☓			☓
شِگِفتیدن	شِگفتید	شِگِفت	؟	؟			☓
شگوفیدن	شگوفید	؟	؟				☓
شماردن	شمارد	شمار/شمر	✓	✓			☓
شمردن	شمرد	شمار/شمر	✓	✓			☓
شَمیدن	شمید	شم	☓	☓			☓
شناختن	شناخت	شناس	✓	✓			☓
شناساندن	شناساند	شناسان	✓	✓			☓
شِنُفتن	شنفت	شنو	؟	؟			☓
شَنگیدن	شنگید	شَنگ	؟	؟			☓
شنودن	شنود	شنو	؟	؟			☓
شنیدن	شنید	شنو	✓	✓			☓
شیفتن	شیفت	شیب	✓	؟	ناگذرا/گذرا	آشفته و سرگشته شدن؛ عاشق شدن؛ شیفته ساختن	☓
صرفیدن	صرفید	صرف	✓	✓		صرف کردن، ارزیدن، ارزش داشتن	☓
طلبیدن	طلبید	طلب	✓	✓		خواستن، بازجستن، جویا شدن، ستاندن، فراخواندن	☓
غارتیدن	غارتید	غارت	☓	☓		مصدر جعلی از غارت کردن	☓
غازیدن	غازید	غاز	☓	☓			☓
غاژیدن	غاژید	غاژ	☓	☓		برهم زدن پشم یا پنبه و مانند آن، حلاجی کردن	☓
غَرمیدن	غَرمید	غَرم	☓	✓		خشمناک شدن؛ دشنام دادن	☓
غُرُنبیدن	غُرنبید	غُرنب	✓	✓		بانگ و خروش برآوردن؛ غوغا کردن؛ آواز مهیب برآوردن (رعد)	☓
غَنجیدن	غنجید	غنج	☓	☓		ناز و غمزه کردن، کرشمه کردن؛ بذله‌گویی کردن	☓
غُنودن	غنود	غنو	✓	✓		آرمیدن، آسودن، خفتن، خوابیدن، خسبیدن	☓
غوتیدن	غوتید	غوت	؟	✓	گذرا	به گویش مردم تاجیک یعنی غوطه‌ور شدن (در آب)، فرورفتن در آب	☓
فاریدن	فارید	فار	✓	؟		واریدن، خوش‌آیند بودن، به دل نشستن، بلعیدن. فرودادن	☓
فاژیدن	فاژید	فاژ	✓	؟	ناگذر	خمیازه کشیدن	☓
فرساییدن	فرسایید	فرسا	؟	؟			☓
فرستادن	فرستاد	فرست	✓	✓			☓
فرسودن	فرسود	فرسای	؟	؟			☓
فرجامیدن	فرجامید	فرجام	✓	✓			☓
فَرخَمیدن	فَرخمید	فَرخم	✓	؟		اهتمام و دقت کردن در کار؛ حلاجی کردن	☓
فرغاریدن	فرغارید	فرغار	✓	✓			☓
فرکندن	فرکند	فرکن			ناگذر/گذرا	متلاشی شدن (کردن)
فرمودن	فرمود	فرمای	✓	✓			☓
فروختن	فروخت	فروش	✓	✓			☓
فرومولیدن	فرومولید	فرومول		✓		غیب شدن، جیم شدن
فَرهیختن	فرهیخت	فرهَنج	؟	؟		ادب کردن، آموزش دادن	☓
فریفتن	فریفت	فریب	؟	؟			☓
فَریوریدن	فریورید	فریور				درستکار بودن	☓
فزودن	فزود	فزای	☓	✓			☓
فِسُردن	فسرد	فسر	؟	؟			☓
فُسوسیدن	فسوسید	فسوس	؟	✓		مسخره کردن؛ دریغ خوردن، اندمیدن	☓
فِشُردن	فشرد	فِشُر	؟	✓			☓
فکندن	فکند	فکن	؟	✓			☓
فَلخَمیدن	فلخَمید	فَلخَم	☓	☓			☓
فَلخودن	فَلخود	فَلخای	☓	☓			☓
فَلخیدن	فَلخید	فلخ	☓	☓			☓
فَلَنجیدن	فَلَنجید	فَلَنج	؟	✓			☓
فُنودن	فُنود	فُنای	؟	✓		مغرور شدن، غره شدن؛ فریفته شدن	☓
فهماندن	فهماند	فهمان	✓	✓			☓
فهمیدن	فهمید	فهم	✓	✓			☓
قاپیدن	قاپید	قاپ	✓	✓		دزدیدن
قبولاندن	قبولاند	قبولان	✓	✓		کسی را به پذیرفتن امری یا چیزی وادار ساختن
کاستن	کاست	کاه	✓	✓			☓
کاشتن	کاشت	کار	✓	✓			☓
کافتن	کافت	کاف	؟	؟			☓
کاویدن	کاوید	کاو	؟	؟			☓
کَپیدن	کپید	کپ	؟	؟			☓
کردن	کرد	کن	✓	✓			☓
کَرَشیدن/کَرَسیدن	کَرَشید	کَرَش	☓	☓		کسی را بازی دادن؛ چاپلوسی کردن؛ فریفتن	☓
کِشتن	کشت	کار	؟	؟			☓
کُشتن	کشت	کش	✓	✓			☓
کشیدن	کشید	کش	✓	✓			☓
کَفتن	کفت	کف	☓	☓			☓
کفیدن	کفید	کف	؟	؟			☓
کُفتن 1	کفت	کوب	☓	☓			☓
کُفتن 2	کفت	؟	☓	☓			☓
کفیدن	کفید	کف	☓	☓			☓
کلوچیدن	کلوچید	کلوچ	؟	✓		خرد کردن چیزی با دندان، دندان قروچه کردن	☓
کندن	کند	کن	✓	✓			☓
کوبیدن	کوبید	کوب	؟	؟			کوبَن
کوشیدن	کوشید	کوش	؟	؟			☓
کوفتن	کوفت	کوب	✓	✓			☓
گالیدن	گالید	گال	؟	✓			☓
گاییدن	گایید	گای	✓	✓			☓
گُداختن	گداخت	گداز	؟	؟			☓
گذاردن	گذارد	گذار	✓	✓			☓
گذاشتن	گذاشت	گذار	✓	✓			☓
گذشتن	گذشت	گذر	✓	✓			☓
گُرازیدن	گُرازید	گُراز	☓	☓		با ناز و تبختُر راه رفتن	☓
گرداندن	گرداند	گردان	✓	✓			☓
گَرزیدن	گَرزید	گَرز	☓	✓		گلایه کردن؛ زاری کردن؛ توبه کردن	☓
گرفتن	گرفت	گیر	✓	✓			☓
گرویدن	گروید	گرو	✓	✓		ایمان آوردن، باوریدن	☓
گریاندن	گریاند	گریان	✓	✓			☓
گریختن	گریخت	گریز	✓	✓			☓
گریستن	گریست	گری	✓	✓			☓
گزاردن	گزارد	گزار	؟	؟			☓
گَزیدن	گَزید	گَز	؟	؟			☓
گُزیدن	گُزید	گُزین	✓	✓			☓
گُزیریدن/گزیردن	گزیرید/گزیرد	گزیر	✓	✓		چاره جُستن، تصمیم گرفتن	☓
گُساردن	گسارد	گسار	☓	✓			☓
گُستراندن	گُستراند	گُستران	✓	✓			☓
گُستَردن	گُسترد	گُستر	✓	✓			☓
گُسستن	گسست	گسل	؟	؟			☓
گُسیختن	گسیخت	گسل	؟	؟			☓
گُسیلاندن	گسیلاند	گسیلان	☓	☓			☓
گُسیلیدن	گسیلید	گسیل	☓	☓			☓
گشادن	گشاد	گشا	؟	؟			☓
گشتن	گشت	گرد	✓	✓			☓
گشودن	گشود	گشای	☓	✓			☓
گفتن	گفت	گوی	✓	✓			☓
گُلاندن/گُلانیدن/گِلاندن	گُلاند/گُلانید	گُلان	☓	✓		غلتاندن روی زمین، تکان دادن درخت که میوه‌های آن بریزد، تکاندن	☓
گُماردن	گمارد	گمار	☓	✓			☓
گُماشتن	گماشت	گمار	؟	؟			☓
گمیختن	گمیخت	گمیز	؟	؟			☓
گُندادن	گُنداد	گُند	☓	✓		به دست آوردن؛ یافتن	☓
گندیدن	گندید	گند	✓	✓			☓
گنجیدن	گنجید	گنج	✓	✓			☓
گندن	گند	گن	✓	✓			☓
گواژیدن	گواژید	گواژ	✓	✓		طعنه زدن	☓
گوالیدن	گوالید	گوال	☓	☓		نمو کردن، توسعه یافتن، بالیدن	☓
گوزیدن	گوزید	گوز	✓	✓			☓
گوشیدن	گوشید	گوش	؟	؟		گوش کردن
گیجیدن	گیجید	گیج	؟	؟		گیج شدن
لابیدن	لابید	لاب	؟	؟		التماس کردن	☓
لاغریدن	لاغرید	لاغر	؟	؟			☓
لاشیدن	لاشید	لاش	؟	؟			☓
لافیدن	لافید	لاف	؟	؟		لاف زدن، گزافه گفتن	☓
لَخشیدن	لَخشید	لَخش	؟	؟			☓
لِستن	لست	لیس	؟	؟			☓
لِشتن	لِشت	لیس	✓	؟			☓
لَشتن	لَشت	؟ لَرد	☓	☓	ناگذر	تماشا و تفرج کردن	☓
لغزیدن	لغزید	لغز	؟	؟			☓
لُمباندن	لمباند	لمبان	✓	؟			☓
لُمباندن	لمباند	لمبان	✓	؟			☓
لُمبیدن	لُمبید	لمب	✓	✓			☓
لَنجیدن	لَنجید	لَنج	؟	؟		از جایی بیرون کشیدن، آهیختن	☓
لِنجیدن	لِنجید	لِنج	؟	؟		رفتن به ناز و کبر	☓
لندیدن	لندید	لند	؟	؟		غر و غر کردن	☓
لَنگیدن	لنگید	لَنگ	؟	؟			☓
لِهیدن	لهید	لِه	؟	؟			☓
لیسیدن	لیسید	لیس	؟	؟			☓
لیشتن	لیشت	لیس	؟	؟			☓
ماسیدن	ماسید	ماس	✓	✓			☓
مالاندن	مالاند	مالان	؟	؟			☓
مالیدن	مالید	مال	؟	؟			☓
ماندن	ماند	مان	؟	؟			☓
مانستن	مانست	مان	؟	؟			☓
مانیدن	مانید	مان	؟	؟			☓
مُردن	مرد	میر	؟	؟			☓
مُشتن	مشت	مال	؟	؟			☓
مولیدن	مولید	مول	☓	☓		درنگ کردن، تأخیر نمودن	☓
موییدن	مویید	موی	☓	☓			☓
میراندن	میراند	میران	✓	✓			☓
میزیدن	می‌زید	میز	؟	؟	گذرا		☓
نارستن	نارست	نار	؟	؟		نداشتن توانایی در دانستن، کودن بودن	☓
ناریدن	نارید	نار	؟	؟	گذرا	فکر نکردن، فکر نداشتن	☓
نازیدن	نازید	ناز	؟	؟			☓
ناسیدن	ناسید	ناس	؟	؟		لاغر شدن، ضعیف شدن	☓
نالیدن	نالید	نال	؟	؟			☓
ناویدن	ناوید	ناو	؟	؟			☓
نامیدن	نامید	نام	؟	؟			☓
نشاختن	نشاخت	نشاز	؟	✓		تعبیه کردن، نصب کردن؛ تعیین کردن	☓
نشاستن	نشاست	نشا	؟	؟			☓
نشاندن	نشاند	نشان	؟	؟			☓
نشستن	نشست	نشین	✓	✓			☓
نغزیدن	نغزید	نغز	☓	☓		نیکو شدنَ خوب شدن	☓
نِفْریدن	نفرید	نفرین	؟	✓	گذرا	نفرین کردن، دعای بد کردن	☓
نگاشتن	نگاشت	نگار	؟	؟			☓
نگریستن	نگریست	نگر	✓	✓			☓
نِگَندن	نگند	نگن	☓	☓	گذرا	دفن کردن، سوراخ کردن با سوزن	☓
نمودن	نمود	نمای	✓	✓			☓
نَمیدن	نَمید	نَم				توجه کردن
نواختن	نواخت	نواز	؟	؟			☓
نَوردیدن	نوردید	نورد	؟	؟	گذرا	طی کردن و درهم پیچیدن	نَوَردَن
نَوَشتن	نَوَشت	نَوَرد	؟	؟			☓
نِوِشتن	نِوِشت	نویس	؟	؟			☓
نوشیدن	نوشید	نوش	☓	✓			☓
نهادن	نهاد	نه	✓	✓			☓
نهاندن	نهاند	نهان	✓	✓			☓
نهشتن	نهشت	نه	؟	؟			☓
نهفتن	نهفت	نهنب	✓	✓			نهنبَن
نهیبیدن	نهیبید	نهیب	؟	✓	گذرا	ترسیدن؛ نهیب زدن	☓
نیازیدن	نیازیدن	نیاز	؟	؟	گذرا	درخواست کردن، محتاج بودن به چیزی	☓
نیشیدن	نیشید	نیش	؟	؟			☓
نیوشیدن	نیوشید	نیوش	؟	؟		گوش کردن	☓
وابُردن	وابُرد	وابَر	✓	✓			☓
وابستن	وابست	وابند	✓	✓			☓
واخواستن	واخواست	واخواه	✓	✓			☓
واخواندن	واخواند	واخوان	✓	✓			☓
واخیدن	واخید	واخ	✓	✓		حلاجی کردن	☓
وادادن	واداد	واده	✓	✓			☓
وارسیدن	وارسید	وارس	؟	؟			☓
واریدن	وارید	وار	✓	✓		فاریدن، بلعیدن. فرودادن	☓
وازدن	وازد	وازن	✓	✓			☓
واساختن	واساخت	واساز	✓	✓			☓
واسِپُردن	واسِپُرد	واسِپُر	✓	✓			☓
واسوختن	واسوخت	واسوز	✓	✓			☓
واشکافتن	واشکافت	واشکاف	✓	✓			☓
واشِمُردن	واشِمُرد	واشِمُر	✓	✓			☓
واشناختن	واشناخت	واشناس	✓	✓			☓
واشَمیدن*	واشمید	واشم	؟	✓	گذرا		☓
واکاویدن	واکاوید	واکاو	✓	✓			☓
واکشیدن	واکشید	واکش	✓	✓			☓
واکوفتن	واکوفت	واکوب	✓	✓			☓
واگذاشتن	واگذاشت	واگذار	✓	✓			☓
واگفتن	واگفت	واگوی	✓	✓		بازگفتن، تکرار کردن	☓
واگندن	واگند	واگن	✓	✓		انباشتن و پرکردن	☓
وانهادن	وانهاد	وانِه	✓	✓		سپردن، مقرر کردن، جاگزین کردن، واگذارکردن	☓
واهِشتن	واهِشت	واهِل	✓	✓		رها کردن و واگذار کردن	☓
ورافتادن	ورافتاد	وراُفت	✓	✓		از بین رفتن	☓
ورانداختن	ورانداخت	ورانداز	✓	✓	گذرا	از بین بردن	☓
ورپریدن	واپرید	ورپَر	✓	✓		جوان مرگ شدن	☓
وررفتن	وررفت	وررو	✓	✓		با چیزی خود را مشغول کردن	☓
ورزیدن	ورزید	ورز	✓	✓		کوشیدن، عمل کردن. به کار بردن	☓
ورتیدن	ورتید	ورت	✓	✓		تغییر یافتن	☓
وردیدن	وردید	ورد	✓	✓		تغییر یافتن	وَردَنه
ورنگریستن	ورنگریست	ورنگر	✓	✓	گذرا	دقت کردن؛ توجه کردن	☓
وزیدن	وزید	وز	✓	✓		دمیدن، وزش باد	☓
وَشکَریدن/وَشکَردن	وَشکرید/وشکرد	وَشکر	☓	✓	گذرا	کاری را به چابکی کردن؛ با تجربه کاری را انجامیدن	☓
وشکولیدن	وشکولید	وشکول	☓	✓	گذرا	کاری را به چابکی کردن؛ با تجربه کاری را انجامیدن	☓
وَشتن	وشت	وَرد	✓	✓		رقصیدن	☓
وَغَستن	وَغست	؟	☓	☓	گذرا	ظاهر کردن، آشکار کردن	☓
ویراستن	ویراست	ویرای	✓	✓	گذرا	اصلاح کردن	☓
وینارستن	وینارست	وینار	✓	؟	گذرا	پیوند دادن افکار، تمرین فکری کردن	☓
هراسیدن	هراسید	هراس	؟	؟	گذرا	ترسیدن؛ وحشت کردن	☓
هِشتن/هِلیدن	هشت/هلید	هل	✓	؟	گذرا	قرار دادن	☓
هم‌پُرسیدن	هم‌پرسید	هم‌پرس			گذرا	احوالپرسی کردن	X
یاختن 1	یاخت	یاز	؟	؟	گذرا	بیرون کشیدن	☓
یارستن	یارست	یار	؟	؟		جرأت داشتن؛ قدرت داشتن	☓
یازیدن	یازید	یاز	؟	؟	گذرا	قصد کردن	☓
یافتن/یابیدن	یافت/یابید	یاب	✓	✓	گذرا	پیدا کردن	☓
یوختن/یوزیدن	یوخت/یوزید	یوز	✓	✓	گذرا	جستن؛ جهیدن	☓

جستارهای وابسته

• اسم‌های فارسی
• ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی

منابع

• لغتنامه دهخدا
• راهنمای ریشهٔ فعل‌های ایرانی؛ در زبان اوستا و فارسی باستان و فارسی کنونی، دکتر محمد مقدم.
• فهرست فعل‌های پارسی با معنای آن‌ها، محمد بشیر حسین، بخش یک و بخش دوم، دانشکدهٔ تهران
• http://azargoshnasp.com/languages/Persian/bashiri1.pdf
• بحثی دربارهٔ صرف فعل در زبان علمی فارسی، دکتر محمد حیدری ملایری
• یدالله منصوری، بررسی ساختار فعل‌های جعلی (برساخته) در فارسی میانه
• http://www.archive.org/download/AStudyOfDenominativeVerbsInMiddlePersianAndModernPersian/farsifelhaa.pdf
• http://sartre2.byu.edu/persian/courses/PRS506/PVClist.html
• http://sartre2.byu.edu/persian/nazem/boyw.html
• http://www.jahanshiri.ir/pvc/pvc.php
• تحلیل واژگانی افعال زبان فارسی، دکتر علی اکبر خمیجانی فراهانی، استادیار دانشگاه تهران (ص ۱۵۳–۱۶۵)
• تأثیر قانون بارتلمه بر ساختار فعل‌های زبان فارسی، بدرالزمان قریب
• J.R. & Yarmohammadi, L., "The Persian Verb Reconsidered" , Archi Orientalni, 46, 1978(Page 46-60)