این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.

بیات ترک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از آواز بیات زند)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

بیاتِ تُرک یا بیاتِ زَند یکی از آوازهای موسیقی ایرانی است که جزو متعلقات دستگاه شور دانسته می‌شود. واژهٔ ترک در نام این دستگاه به مردمان ترک قشقایی اشاره دارد. در آواز بیات ترک، برخلاف دستگاه شور و برخی دیگر از متعلقاتش، درجهٔ سوم شور دارای اهمیت بسیاری است چنانکه این درجه، نت شاهد بیات ترک دانسته می‌شود. نت آغاز و نت ایست بیات ترک نیز بر درجهٔ زیرپایه شور قرار دارد. نت خاتمهٔ بیات ترک در ردیف‌های مختلف تفاوت دارد و گاه به جای نت زیرپایهٔ شور، بر درجهٔ دوم شور و حتی بر نت پایهٔ شور قرار می‌گیرد.

بیات ترک با دستگاه شور رابطهٔ نزدیکی دارد و برخی گوشه‌هایش از قبیل مهدی ضَرّابی (که بر نت شاهد شور تأکید دارند) در تقویت این ارتباط مؤثر هستند. بیات ترک همچنین به دستگاه ماهور نیز نزدیک است و برخی گوشه‌های آن نظیر دلکش و شکسته را می‌توان در بیات ترک نیز اجرا کرد. گوشهٔ جامه‌دران از دستگاه همایون نیز گاهی در بیات ترک اجرا می‌شود. اوج دستگاه بیات ترک با استفاده از گوشهٔ قرائی اجرا می‌شود. مهم‌ترین گوشهٔ بیات ترک، گوشهٔ قطار است که گوشه‌ای اصیل دانسته می‌شود و دوبیتی‌های بابا طاهر را با آن اجرا می‌کنند. از بیات ترک برای اجرای موسیقی مذهبی (نظیر اذان) نیز استفاده می‌شود.

آلبوم‌های آستان جانان، گل صدبرگ و شیدایی و قطعهٔ اندک اندک همگی در آواز بیات ترک هستند. اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی نیز در آواز بیات ترک (گوشهٔ روح الارواح) است. از بیات ترک در تعزیه، اذان و دیگر موسیقی‌های مذهبی، از جمله موسیقی دراویش، استفاده می‌شود.

تاریخچه و نام[ویرایش]

واژهٔ ترک در نام این آواز به ترک قشقایی اشاره می‌کند و نه به ترک‌های ترکمنستان، آذربایجان یا ترکیه؛ گمان می‌رود که بسیاری از ترانه‌های محلی قوم قشقایی در این آواز باشد. از همین رو برخی آن را با نام بیات زند نیز می‌شناسند، اگر چه این نام به اندازهٔ «بیات ترک» رایج نیست.[۱] همچنین، پیشوند «بیات» (که در نام آوازهای دیگری همچون بیات کرد و بیات اصفهان نیز به کار می‌رود) ممکن است مخفف «ابیات» باشد.[۲] این آواز گاهی «آواز ترک» نیز نامیده می‌شود.[۳]

در رساله‌های قدیم موسیقی نامی از بیات ترک یا بیات زند ذکر نشده‌است، اما در مقام حسینی شعبه‌ای به نام «دوگاه» وجود داشته که امروزه به صورت یک گوشه در آواز بیات ترک باقی مانده‌است و می‌توان گفت جزء ریشه‌های تاریخی آواز بیات ترک است. همچنین در رسالهٔ کرامیه (از دورهٔ صفویه) ترکیب «حجاز ترک» آمده و آن را «حجاز اصل» نیز گفته‌اند که توسط ترکان خوانده می‌شده‌است و ممکن است از ریشه های بیات ترک باشد.[۴]

مانند آواز دشتی، آواز بیات ترک در موسیقی فولکلور ایران کاربرد گسترده‌ای دارد. بیات ترک به ویژه نزد مردم کرد (در غرب ایران) و اقوام ترک (در شمال غرب ایران) متداول است.[۵] در موسیقی مقامی آذربایجان نیز بیات ترک شعبه‌ای از دستگاه شور تلقی می‌شود.[۶]

تحلیل ردیف[ویرایش]

از آنجا که بیات ترک از نظر مد با دستگاه شور مطابقت دارد، این آواز را جزو متعلقات دستگاه شور طبقه‌بندی می‌کنند. مانند آواز افشاری، بیات ترک هم جزو آن دسته از متعلقات شور است که استقلال نسبی از این دستگاه دارد. در مقایسه، آوازهای ابوعطا و دشتی رابطهٔ تنگاتنگی با دستگاه شور دارند، چرا که از فرود شور استفاده می‌کنند، ولی افشاری و بیات ترک فرود مخصوص به خود را دارند.[۷]

در آواز بیات ترک، نت شاهد و نت خاتمه هر دو بر درجهٔ سوم شور قرار دارد. نت آغاز و نت ایست بیات ترک نیز بر نت زیرپایه شور (یک درجه پایین‌تر از نت پایه شور و یک چهارم درست پایین‌تر از نت شاهد بیات ترک) قرار دارد. درجه‌های چهارم و دوم شور در رتبهٔ بعدی از نظر اهمیت قرار دارند اما گستردگی بیات ترک از بالا تا فاصلهٔ چهارم یا پنجم بالاتر از نت شاهد نیز می‌رسد. به بیان دیگر، می‌توان گسترهٔ بیات ترک را شامل دو دانگ در نظر گرفت که هر کدام در یک سمت نت شاهد بیات ترک واقع هستند. گرایش موسیقی در دانگ بم‌تر بالارونده، و در دانگ زیرتر پایین‌رونده است و از هر دو سو به سمت نت خاتمه بیات ترک (که همان نت شاهد آن است) تحرک دارد. گاهی در فرود بیات ترک درجهٔ پنجم شور (که یک پرده بالاتر از شاهد بیات ترک است) موقتاً نیم پرده بم‌تر می‌شود و به طور گذرا نقش یک نت متغیر زینتی را ایفا می‌کند. همچنین در فرودهای موقت، توقف روی نت ایست معمولاً با جهشی از درجهٔ پنجم شور به نت ایست بیات ترک همراه است.[۸] نت خاتمهٔ بیات ترک در ردیف‌های مختلف گاه متفاوت است و گاهی درجهٔ دوم شور و حتی نت پایهٔ شور به عنوان نت خاتمه استفاده شده‌است.[۹]

درجهٔ سوم شور در خود این دستگاه و در آوازهای ابوعطا و افشاری که از متعلقات شور هستند اهمیت کمتری دارد. به عقیدهٔ فرهاد فخرالدینی، به جبران بی‌توجهی که به درجهٔ سوم در این دستگاه و آوازها می‌شود، در بیات ترک این درجه مورد توجه ویژه قرار دارد. اما تمرکز زیاد روی این درجه، باعث یکنواختی آواز بیات ترک نیز می‌شود.[۱۰] همچنین اوج آواز بیات ترک بر درجهٔ هفتم شور تمرکز دارد که این درجه نیز در خود دستگاه شور کم اهمیت تلقی می‌شود.[۱۱]

گسترهٔ صوتی بیات ترک به همراه تمام گوشه‌هایش، یک فاصلهٔ یازدهم درست را تشکیل می‌دهد که متناسب با وسعت صدای انسان است.[۱۲] همچنین درجات بیات ترک به دستگاه ماهور نیز نزدیکی دارند (با شروع از درجهٔ سوم شور و حرکت در مسیر بیات ترک، دانگ اول ماهور به دست می‌آید)، لذا امکان اجرای گوشه‌هایی همچون دلکش و خسروانی نیز در بیات ترک وجود دارد.[۱۳] زمانی که بیات ترک با توقف روی نت ایست موقت (درجهٔ سوم شور، یا درجهٔ چهارم بیات ترک) اجرا شود، حسی شبیه به گام بزرگ در موسیقی غربی را القا می‌کند که درجهٔ هفتمش یک ربع پرده پایین آورده شده باشد. این نوع از اجرای بیات ترک، در طول زمان متداول‌تر شده و به همین خاطر بیات ترک احساس سبک‌تری پیدا کرده‌است.[۱۴] همچنین، فواصل این گام، با فواصل مقام دلگشا در موسیقی قدیم مطابقت دارد.[۱۵]

درجات بیات ترک در مقایسه با درجات دستگاه شور مرتبط با آن (در اینجا، شورِ می.[۱۶] گامی که با شروع از نت شاهد بیات ترک (در اینجا سل) به دست می‌آید، شبیه به یک گام بزرگ غربی است (در اینجا، سل ماژور) که در آن درجهٔ هفتم یک ربع پرده بم‌تر شده باشد.[۱۷]

گوشه‌ها[ویرایش]

مقایسهٔ گوشه‌های ذکر شده برای بیات ترک در ردیفِ ردیف‌دانانِ مختلف[۱۸]
میرزاعبدالله دوامی کریمی صلحی هنگ‌آفرین معروفی
درآمد(ها)
دوگاه
فرود
کرشمه
حاجی حسنی
بسته‌نگار
زنگوله
خسروانی
نغمه
فِیلی
شکسته
مهربانی
جامه‌دران
مهدی ضرابی
روح الارواح
شهابی
قطار
مثنوی
قرائی
محمدصادق‌خانی
حزین
مجلس‌افروز
توضیحات
  • برخی ردیف‌ها بیش از یک درآمد را ذکر کرده‌اند (درآمد دوم، درآمد سوم، ...) از جمله میرزاعبدالله (۳ درآمد)، دوامی (۲) و کریمی (۲).
  • مهدی صلحی از گوشه‌های پیش‌درآمد، چهارمضراب و رِنگ هم نام برده‌است که صرفاً یک فرم موسیقایی هستند.
  • گوشهٔ فیلی در ردیف دوامی «اوج» نیز نامیده شده‌است.
  • در ردیف هنگ‌آفرین دو نوع از گوشهٔ کرشمه ذکر شده‌است.
  • در ردیف معروفی دو نوع از گوشهٔ قرائی ذکر شده‌است.
  • در ردیف روح‌الله خالقی برخی از گوشه‌های بیات ترک جزء در دستگاه شور ذکر شده‌اند، مثل دوگاه، فیلی، شکسته، جامه‌دران، مهدی ضرابی، و روح الارواح.

مهم‌ترین گوشه‌های آواز بیات ترک به قرار زیر هستند: درآمدها، دوگاه، روحُ الارواح، مهدی ضَرّابی، قطار، و قرائی.[۱۹]

درآمدهای بیات ترک حالت یکنواختی دارند که عمدتاً ناشی از تأکید مکرر روی نت شاهد است.[۲۰] نام گوشهٔ دوگاه احتمالاً در قدیم به موقعیت دست نوازنده روی دستهٔ ساز اشاره داشته، چنانکه همین ریشهٔ تاریخی احتمالاً برای نام‌های دیگری همچون سه‌گاه، چهارگاه و پنج‌گاه نیز متصور است اگر چه این نام‌ها در نام دستگاه‌های امروزی موسیقی حفظ شده‌اند اما دوگاه تنها نام یک گوشه در بیات ترک است.[۲۱]

گوشهٔ روح الارواح گوشه‌ای کوچک ولی مهم در آواز بیات ترک است. در این گوشه، نت آغاز و ایست از موقعیت اولیه‌اش (که نت زیرپایهٔ شور بود) به یک درجه بالاتر (نت پایهٔ شور) تغییر می‌کند. از این جهت، این گوشه بیات ترک را به فضای مدار اصلی دستگاه شور نزدیک‌تر می‌کند، اگر چه نت شاهد در آن کماکان ثابت می‌ماند (و به نت شاهد شور که یک درجه پایین‌تر از شاهد بیات ترک است تغییر نمی‌یابد). در گوشهٔ مهدی ضرابی نیز این درجهٔ دوم شور (یک درجه پایین‌تر از نت شاهد بیات ترک) است که اهمیت ویژه می‌یابد و به نت آغاز و ایست تبدیل می‌شود. این دو گوشه رابطهٔ تنگاتنگی با یکدیگر دارند و نزدیکی هر دوی آن‌ها به مدار اصلی شور، نقش مهمی در حفظ رابطهٔ آواز بیات ترک و دستگاه شور ایفا کرده‌است.[۲۲] از نظر فخرالدینی این گوشه‌ها احتمالاً جدیدتر هستند (ساختهٔ دورهٔ قاجاریه هستند) و با هدف تقویت ارتباط بیات ترک و شور ساخته شده‌اند.[۲۳]

مهم‌ترین گوشهٔ بیات ترک، گوشهٔ قطار است. این گوشه همیشه در اجرای بیات ترک گنجانده می‌شود و گسترهٔ آن در دانگ بم‌تر بیات ترک است. در این گوشه نیز مانند مهدی ضرابی، درجهٔ دوم شور نقش مهمی پیدا می‌کند، ولی نت آغاز و ایست نسبت به درآمد بیات ترک تغییری نمی‌کند.[۲۴] شروع این گوشه با نت زیرپایهٔ شور است، و درجهٔ سوم شور نت شاهد آن است. نت پایهٔ شور در این گوشه نقش چندانی ندارد و محدودهٔ ملودی یک فاصلهٔ پنجم درست (از زیرپایهٔ شور تا درجهٔ چهارم شور) را تشکیل می‌دهد.[۲۵] علینقی وزیری از گوشهٔ قطار به عنوان یک گوشهٔ «بکر و اصیل» یاد کرده‌است که معمولاً با دوبیتی‌های بابا طاهر اجرا می‌شود. این گوشه با اشعار دیگری در اوزان متفاوت نیز اجرا می‌شود.[۲۶] اجرای گوشهٔ قطار در موسیقی کردی متداول است.[۲۷]

گوشهٔ قرائی اوج دستگاه بیات ترک را تشکیل می‌دهد. این گوشه معمولاً در انتهای اجرای بیات ترک به کار می‌رود و مسیر نزولی دارد. در این گوشه ابتدا در دانگ بالاتر بیات‌کرد یک مسیر پایین‌رونده به سمت شاهد بیات ترک طی می‌شود، و سپس این مسیر در دانگ پایین‌تر به سمت نت خاتمهٔ بیات ترک ادامه پیدا می‌کند. در گوشهٔ قرائی درجهٔ پنجم شور دیگر نقشش به عنوان نت شاهد و ایست بیات ترک را از دست می‌دهد، تا راه برای فرود به نت ایست نهایی (نت خاتمه) فراهم شود.[۲۸] قرائی در اصل یکی از گوشه‌های آواز افشاری است که در بیات ترک هم قابل اجراست. شاهد آن درجهٔ هفتم شور و نت ایست ان درجهٔ چهارم شور است (که همان نت شاهد افشاری است).[۲۹]

از دیگر گوشه‌هایی که در اجرای بیات ترک به کار می‌رود می‌توان به گوشهٔ جامه‌دران اشاره کرد. این گوشهٔ کوتاه، در آوازهای افشاری و اصفهان و دستگاه همایون نیز اجرا می‌شود.[۳۰] گوشهٔ مثنوی نیز (که معمولاً در آواز افشاری طبقه‌بندی می‌شود، اما اساساً به اجرای آوازی اشعار مثنوی معنوی اشاره دارد) در بیات ترک قابل اجراست.[۳۱] همچنین گوشهٔ شکسته که معمولاً در دستگاه ماهور طبقه‌بندی می‌شود، در ردیف محمود کریمی در سه‌گاه و بیات ترک نیز آورده شده‌است.[۳۲] گوشه‌ای دیگر به نام «مهربانی» نیز در نسخه ای از ردیف میرزاعبدالله که توسط خاچی خاچی نقل شده برای بیات ترک ذکر شده‌است، اگر چه این گوشه در روایت مهدیقلی هدایت از ردیف میرزاعبدالله موجود نیست.[۳۳] داریوش طلایی نیز در کتاب تحلیل ردیف گوشهٔ مهربانی را به همراه گوشه‌های حاجی حسنی، بسته‌نگار، زنگوله، خسروانی، نغمه، فِیلی، شکسته، و جامه‌دران در بیات ترک برمی‌شمرد.[۳۴] اما فخرالدینی از گوشه‌های مهربانی، مهدی ضرابی، شهابی و محمدصادق‌خانی در بیات ترک، به عنوان گوشه‌های جدیدی نام می‌برد که نامشان را از خوانندگان دورهٔ قاجار یا پس از آن گرفته‌اند.[۳۵] (در مورد گوشهٔ شهابی، محمدرضا شجریان به نقل از جلال‌الدین تاج اصفهانی از شخصی به نام «شهاب» معروف به «شهاب چشم‌دریده» از شاگردان حبیب شاطرحاجی یاد می‌کند و گوشهٔ شهابی را منسوب به او می‌داند.[۳۶] گوشهٔ محمدصادق‌خانی نیز به محمدصادق‌خان منسوب است و گاه به آن سرور المُلکی نیز گفته شده که به لقب وی (سرور الملک) اشاره دارد.[۳۷]) فخرالدینی گوشهٔ مهربانی را تصنیفی یا ترانه‌ای در بیات ترک می‌داند که می‌بایست به صورت متریک (موزون) اجرا شود اگرچه گاه نوازندگان و خوانندگان آن را به صورت آزاد نیز اجرا می‌کنند.[۳۸]

از بین این گوشه‌های ثانویه، فیلی روی درجهٔ هفتم شور تمرکز دارد (نت شاهد) و روی درجهٔ سوم شور توقف می‌کند (نت ایست) و به این ترتیب یک فاصلهٔ پنجم درست را پوشش می‌دهد که برپایهٔ نت شاهد بیات ترک بنا شده باشد.[۳۹] نت شاهد و ایست گوشهٔ شکسته هم مانند گوشهٔ فیلی است اما فواصل داخل این درجات با آواز افشاری مطابق پیدا می‌کند: درجهٔ هشتم شور به طرف درجهٔ هفتم آن (که نتِ شاهدِ آواز افشاری در این موقعیت است) گرایش یافته و ربع پرده پایین می‌آید، و درجهٔ نهم شور نیز (که از پیش ریزپرده‌ای است) یک ربع پردهٔ دیگر پایین آورده می‌شود.[۴۰] گامی که پس از این تحولات به دست می‌آید، مطابق با مقام راست قدیم است.[۴۱]

درجات بیات ترک و نقش آن‌ها در گوشه‌های مختلف؛ در اینجا بیات ترک برپایهٔ شورِ می نمایش داده شده‌است. نت‌هایی که کوچکتر نمایش یافته‌اند، نقش کمتری دارند یا نت متغیر هستند.[۴۲]

احساس[ویرایش]

بیات ترک گاه دارای احساس حزن و اندوه توصیف شده‌است و از این جهت برای اجرای تعزیه مناسب دانسته شده‌است.[۴۳] گوشه‌هایی نظیر دوگاه و روح الارواح برای به آواز خواندن اشعار مذهبی به کار گرفته می‌شوند.[۴۴]

اجرای بیات ترک، در طول زمان به سمت احساس سبک‌تری متمایل شده‌است.[۴۵] تفاوت نت شاهد بیات ترک با شور، باعث می‌شود که بیات ترک احساس حزن‌انگیز شور را به آن شدت نداشته باشد و نزدیکی‌اش به ماهور باعث می‌شود که تا حدی نشاط‌آور نیز باشد،[۴۶] چنانکه بسیاری از آهنگ‌های پیش‌پرده طنزآمیز در بیات ترک اجرا شده‌اند.[۴۷]

نمونه‌ها[ویرایش]

آلبوم آستان جانان از محمدرضا شجریان با آهنگسازی پرویز مشکاتیان،[۴۸] آلبوم گل صدبرگ از شهرام ناظری با آهنگسازی جلال ذوالفنون،[۴۹] و آلبوم شیدایی از صدیق تعریف نمونه‌هایی از آواز بیات ترک هستند.[۵۰] همچنین قطعه‌های اندک اندک و «الا یا ایها الساقی» ساختهٔ جلال ذوالفنون و با آواز شهرام ناظری، در بیات ترک خوانده شده‌اند.[۵۱]

از بیات ترک برای اجرای اذان یا مناجات نیز استفاده می‌شود،[۵۲] و در تعزیه‌خوانی نیز آواز بیات ترک در کنار آواز دشتی و دستگاه شور بیشترین کاربرد را دارد.[۵۳] اذان رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی نمونه‌ای شاخص از آواز بیات ترک (در گوشهٔ روح الارواح) است.[۵۴][۵۵]

بیات ترک در موسیقی دراویش نیز متداول است چنان که دراویش سلسلهٔ قادریه در منطقهٔ کردستان نیز اشعاری را با دف در گوشهٔ مهربانی اجرا می‌کنند، و گوشهٔ قطار نیز گاه «چهار درویش» نیز نامیده می‌شود.[۵۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Farhat, The Dastgah Concept, 43.
  2. Farhat, The Dastgah Concept, 43.
  3. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  4. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۴.
  5. Farhat, The Dastgah Concept, 46.
  6. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۴.
  7. Farhat, The Dastgah Concept, 43.
  8. Farhat, The Dastgah Concept, 43-44.
  9. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۲۷.
  10. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۲۷.
  11. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۳.
  12. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۵.
  13. دانشنامهٔ جهان اسلام, بیات ترک.
  14. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  15. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.
  16. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۴.
  17. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  18. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.
  19. Farhat, The Dastgah Concept, 44-46.
  20. Farhat, The Dastgah Concept, 44.
  21. Farhat, The Dastgah Concept, 44.
  22. Farhat, The Dastgah Concept, 45.
  23. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۲۷.
  24. Farhat, The Dastgah Concept, 45.
  25. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۱.
  26. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۲.
  27. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  28. Farhat, The Dastgah Concept, 46.
  29. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۰.
  30. Farhat, The Dastgah Concept, 111.
  31. Farhat, The Dastgah Concept, 112.
  32. Nettl, The Radif, 49.
  33. Nettl, The Radif, 130.
  34. طلایی، تحلیل ردیف، VI.
  35. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۳۰.
  36. شجریان، در سوگ تاج اصفهانی، ۴۴.
  37. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.
  38. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۳۳.
  39. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۳۶.
  40. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ‎۲۳۶-۲۳۷.
  41. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۳۷.
  42. فخرالدینی، تحلیل ردیف موسیقی ایران، ۲۴۵.
  43. نادعلی‌زاده، رسانهٔ تعزیه، ۱۴۹.
  44. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.
  45. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  46. راز ماندگاری اذان ترک.
  47. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.
  48. فیروزیان، پرویز مشکاتیان و حافظ، ۵.
  49. پشت جلد آلبوم گل صدبرگ.
  50. پشت جلد آلبوم شیدایی.
  51. بابایی، مایه‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی.
  52. Canton, Encyclopedia Iranica, BAYĀT-E TORK.
  53. مهاجری، موسیقی و تعزیه، ۳۰.
  54. اذان مؤذن‌زاده ثبت ملی می‌شود.
  55. نغمه‌ای که از دل برآمده‌است, ۲۰.
  56. ثابت‌زاده، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲۳۵.

منابع[ویرایش]

  • Canton, M (Dec 15, 1988). "BAYĀT-E TORK". Encyclopedia Iranica. Retrieved 2018-12-07.
  • Farhat, Hormoz (2004). The Dastgah Concept in Persian Music. Cambrdige: Cambridge University Press. ISBN 978-0521542067.
  • Nettl, Bruno (1987). The Radif of Persian Classical Music: Studies of Structure and Cultural Context in the Classical Music of Iran. Elephant and Cat.