شابک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک شابک

شابک (ISBN)، سرنام (سرواژۀ) عبارتِ شمارۀ استاندارد بین‌المللی کتاب شمارهٔ استاندارد شناسایی بین‌المللی است که به کتاب‌های منتشرشده منسوب می‌شود. این استاندارد در سال ۱۹۶۶ در کشور انگلیس توسط صنف کتابداران پایه‌گذاری شد.

این شناسه از سال ۱۹۶۰ تا پایان سال ۲۰۰۷ ده‌رقمی بوده‌است، و از آغاز این سال، برای افزایش دامنهٔ اختصاص شناسه، سیزده‌رقمی شده‌است.

شابک را در زبان‌هایی که از خط لاتین استفاده می‌کنند با سرواژهٔ "ISBN" نشان می‌دهند.

شابک در ایران زیر نظر مؤسسۀ خانۀ کتاب ایران تعیین و مدیریت می‌شود. نجفعلی میرزایی، مدیرعامل خانه کتاب ایران، در تیرماه سال ۱۳۹۳ اعلام کرد شابک از حالت رایگان خارج خواهد شد، که این مطلب مورد اعتراض اتحادیۀ ناشران واقع شد.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

این کد در ابتدا دارای نُه رقم بوده که کتاب‌فروشی‌های انگلیس برای فروش کتاب‌هایشان و همچنین برای جلوگیری از گردش اضافه و کنترل راحت‌ترِ موجودی، آن را به‌کار می‌برده‌اند؛ ولی بعداً این کد زیر نظر سازمان بین‌المللی استانداردسازی به ده رقم و سپس سیزده رقم افزایش یافته تا در سطح جهان قابل کاربرد شود. این استاندارد تحت نام ایزو ۲۱۰۸ در سال‌ ۱۹۷۴ (نه‌رقمی)، در ۱۹۹۷ (ده‌رقمی)، و پس از سال ۲۰۰۷ به‌صورت سیزده‌رقمی عرضه شده‌است.[۲]

روش تعیین شابک[ویرایش]

هر ویراست از یک کتاب دارای شمارۀ شابک خاص خود است و این شماره دارای ۱۰ تا ۱۳ رقم است و پنج بخش دارد:

  1. اگر شماره ۱۳‌رقمی باشد دارای یک عددِ ۹۷۸ یا ۹۷۹ است.
  2. هر زبان یا کشور دارای شمارۀ خاص خود است.

برای مثال، کد کشور انگلیس صفر یا یک، فرانسه دو، آلمان سه، و کد ایران ۹۶۴ است. اگر شابکی این کد را نداشته‌باشد در جهان رسمیت ندارد. این کد برای کشورها حداکثر پنج رقم خواهد بود.

  1. هر انتشارات دارای شمارۀ خاص خود است که در شابک گنجانده می‌شود.
  2. هر کتاب دارای شمارۀ خاص خود است.
  3. یک نویسه وارسی در مبنای یازده است و در اصل یک مجموع مقابله‌ای (Checksum) از تمام شناسه‌است. به‌وسیلهٔ این نویسه می‌توان صحت شابک موردنظر را بررسی کرد.

نویسهٔ وارسی (عدد کنترل) با استفاده از روش زیر محاسبه می‌شود:

  1. هریک از نویسه‌های شناسهٔ شابک (از چپ به راست) در وزنی که از ۱۰ تا ۲ به‌ترتیب برای هریک از آنها در نظر گرفته می‌شود، ضرب می‌شود.
  2. حاصل نتایج ضرب‌ها با هم جمع می‌شود.
  3. نویسهٔ وارسی با استفاده از حاصل نتایج ضرب در مبنای ۱۱ تعیین می‌شود (یعنی برای مقدار مجموع حاصل‌ضرب‌های برابر با ۱۰، نویسهٔ X استفاده می‌شود).

مثلاً برای ISBN 600-5825-00-8:

10×6 + 9×0 + 8×0 + 7×5 + 6×8 + 5×2 + 4×5 + 3×0 + 2×0 = 60 + 0 + 0 + 35 + 48 + 10 + 20 + 0 + 0 = 173

حاصل مضرب کامل قبلی «11 × 15 = 165» ۱۱ است.
باقی‌مانده تقسیم 173 بر 11 عدد 8 می‌شود. به عبارت دیگر: 173 - 165 = 8 عدد کنترل شابک این مثال 8 است که سمت راست عدد آمده‌است.

شابک در ایران[ویرایش]

در سال ۱۳۷۲، با افزایش روزافزون نیاز به استفاده از یک شناسهٔ استاندارد برای کتاب، ایران به عضویت مؤسسۀ جهانیِ شابک درآمد و شمارهٔ خاص کشور در این شناسه برای کشور ایران، عدد ۹۶۴ و ۶۰۰ تعیین شد. با استفاده از شناسهٔ ۱۰رقمی، امکان ثبت یک‌میلیون کتاب در ایران وجود داشته‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ^  International Standard Book Number
  2. ^  اطلاعیهٔ خانهٔ کتاب در مورد سیزده‌رقمی شدن شابک از ابتدای سال ۲۰۰۷.
  3. ^  وب‌گاه شابک ایران

منابع[ویرایش]