تئوری توطئه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تئوری توطئه یا توهم توطئه اصطلاحی است که در ابتدا، وصفی برای هر ادعای دسیسه گری بود. با این وجود، امروزه، تئوری توطئه فقط در این معنا به کار می‌رود: تئوری ای که رویدادی کنونی یا تاریخی را نتیجهٔ نقشهٔ مخفیانهٔ گروهی دسیسه گر (عموماً قدرتمند) می داند.[۱]

در تعریفی دیگر، تئوری توطئه عبارتست از نداشتن اعتقاد یا باورنکردن شکل ظاهری و رسمی رویدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی.[۲] تئوری توطئه در شکل حاد آن بیانگر این است که تمامی بدبختی‌های عالم در پی اعمال گروهی از افراد پرنفوذ و معمولاً پنهان است. در بیان این مفهوم گفته می‌شود گروه‌های کوچک و تیزهوشی دارای امکانات سیاسی، مالی، نظامی، روانی و علمی در پس تمام حوادث خوب و بد این دنیا هستند.[۳]

استدلال منکران تئوری توطئه[ویرایش]

توسل به فرضیه توطئه ارتباط زیادی به عامل روانی و عامل فرافکنی دارد. معمولاً کارشناسان ویژه و متخصص با کنجکاوی و ریزبینی و با کندوکاو همه جانبهٔ یک رویداد پس از دریافت اطلاعات و دانستنی های کافی و مستندات محکم و انجام آزمایشهای لازم به تفسیر رویدادها از این منظر می روند ولی اکثریت دیگری وجود دارند به ویژه در جهان سوم که بلافاصله پس از هر رویدادی برای علت آن جوابی فوری دارند که ممکن است از عوامل زیر سرچشمه گیرد:

۱- علت روانی در این صورت افراد برای راضی کردن خود متوسل به فرافکنی می شوند و علت یک رویداد را به موضوعی یا فاعلی خیالی و یا غیر واقعی منصوب می کنند.
۲- کم اطلاعی، نا آگاهی، کم حوصله ای
۳- برای سرگرمی و یا اهداف دیگری و یا منحرف کردن اذهان از یک واقعیت به موضوعات و فاعل و عامل غیر واقعی و یا ممکن است صرفاً بدلیل عدم علاقه‌مندی به درک کنه و عمق وقایع برای پاسخ به علت هر رویدای به تئوری توطئه پناه می برند.
۴- در عین حال عوامل پشت پرده ای نیز هستند که با مطالعه و دقت کافی به تئوری توطئه متمسک می شوند که عموماً ممکن است انگیزه ایدئولوژیک و انگیزه های قومی، قبیله ای و سیاسی داشته باشند. و با پیش‌داوری به قضاوت بپردازند.
بعضی از افراد علاقه‌مند به پیش داوری بر اساس اعتقادات مذهبی به اینگونه تحلیل ها روی می آورند. بنابراین افراد با انگیزه ای متفاوت به تئوری توطئه متوسل می شوند. در قدیم مردم علت هر رویداد ناگواری را به اهریمن و شیطان منسوب می کردند. این گروه مانند جبرگرایان، ریشه یابی علت و معلولی رویدادها را امری بی فایده می بینند لذا با توسل به تفسیر رویدادها از منظر توهم توطئه هیچ نیازی به بررسی ابعاد و زوایای رنگارنگ موضوع نمی‌بینند و مراجعه به کتاب ها و مقاله ها و تئوری های سیاسی و تجزیه و تحلیل تاریخی و زنجیره ای حوادث برایشان بی معنی است. برخی از افراد معتقد هستند هیچ اتفاق سیاسی، مالی و اقتصادی در این دنیا بدون دلیل پشت‌پرده اتفاق نمی‌افتد بلکه همواره افرادی در پس پرده‌های اینگونه رخدادها هستند که اینگونه مسائل را هدایت می‌کنند.[۴]

به تئوری‌های توطئه اغلب با دیدی شکاک نگاه می‌شود؛ زیرا اغلب این تئوری‌ها مدرک کافی یا معتبری برای اثبات شدن ندارند. البته در مواردی ارئهٔ بعضی از مدل های تئوری توطئه که با ادله ضعیف بیان می شوند را می توان به همان مجامع و گروه های مخفی نسبت داد که با ارائهٔ چنین مطالبی بدون ادله کافی سعی در بی پایه نشان دادن اصل قضیه را دارند. در واقع توطئه گر خود با ارئه یک تئوری ضعیف و غیر قابل دفاع از واقعیت ماجرا سعی در پوشاندن نیات خود رادارد و این هم از پیچیدگی های دنیای رسانه و اطلاعات است.

نمونه‌هایی برای تئوری توطئه[ویرایش]

نوشتار اصلی: تئوری توطئه در نزد ایرانیان
  • صادق زیبا کلام معتقد است در ایران نظریه رایجی وجود دارد که ریشه در اندیشه‌های مارکسیستی و نئومارکسیستی دارد. بسیاری در ایران به شدت دچار توهم توطئه می‌باشند. از دیدگاه آنان هر اتفاقی، حتی بی اهمیت‌ترین اتفاقات برخاسته از تبانی و توطئه‌چینی قدرتهای خارجی است و دستهای پنهان پشت پرده آن را ترتیب داده‌است.[۵] در ایران این نوع تفکر را «دایی جان ناپلئونی» می‌نامند که برگرفته از رمان و مجموعهٔ تلویزیونی معروفی به این نام است.[۶]
  • بهترین نمونه تئوری توطئه رویداد ۱۱ سپتامبر است. برای بعضی حوادث و رویدادهای تاریخی ممکن است اصلاً مستندات و دلایل کافی وجود نداشته باشد اما بیشترین تصاویر، فیلم ها و مستندات در مورد ۱۱ سپتامبر وجود دارد و در سایر رویدادها اینهمه مستندات وجود ندارد. اما اتفاقا اینبار افراد معتقد به توطئه خود این فیلم ها و مستندات را هم تاییدی بر توطئه بودن قرار داده اند و با وجود همه آن مستندات و تصاویر و فیلم ها هنوز ۴۰ درصد مردم گزارش رسمی مقامات آمریکا را مبنی بر اینکه القاعده حادثه ۱۱ سپتامبر را ایجاد کرده قبول ندارند. جالب این است که رهبران القاعده نیز مسئولیت این رویدا را بطور غیر مستقیم و با تجلیل های مکرر از ۱۷ عرب هواپیما ربا برعهده گرفته اند.[۷]
  • از دیگر نمونه‌های این تئوری، انگلیسی‌هراسی یا ترس از انگلستان است.[۸]
  • از نظر برخی، نظریه‌های توطئه علیه اسرائیل، صهیونیسم، و یهودیان در ایران بسیار قوت دارد.[۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]
  • شایعات پروژه هارپ

استدلال موافقان تئوری توطئه[ویرایش]

نادر طالب زاده، مستند ساز و روزنامه‌نگار و مجید شاه حسینی، پژوهشگر و استاد دانشگاه در یک برنامه تلویزیونی با عنوان "توطئه، واقعیت یا توهم؟" به دفاع از تئوری توطئه پرداختند. در این برنامه مجید شاه حسینی با بیان اینکه "انکار توطئه بخشی از استراتژی توطئه است" و اینکه "منکران تئوری توطئه هرزمان منافعشان اقتضا کند به این تئوری متوسل می‌شوند" در پاسخ پرسش نادر طالب زاده با این مضمون که "آنها وقتی به تهدید هسته‌ای ایران اشاره می‌کنند توطئه اندیشی نیست؟ می‌گوید: "بزرگترین تحریم تاریخی علیه کشورمان فقط بر مبنای یک توهم بود که ممکن است با استفاده از انرژی هسته‌ای به سمت استفاده از سلاح هسته ای بروید. آیا این تئوری توطئه نیست؟". شاه حسینی با بیان اینکه "آنها با توجه به این تئوری معتقدند افرادی که قائل به توطئه هستند، متوهم‌اند و دچار بدبینی نسبت به فضای اطراف هستند. آنها این موضوع را یک بیماری اجتماعی در یک اجتماع عقب مانده می‌دانند." اظهار داشت "ما چنین باوری نداریم و معتقد به توطئه هستیم چون تزاحم منافع بین قدرت‌ها وجود دارد. عالم براساس ره گفت لیبرال دموکراسی پیش نمی‌رود چون اگر لیبرالیسم موفق بودجنگ‌های بسیار در تاریخ و تبعات آن از جمله 11 سپتامبر را نمی‌دیدیم. به فرض صحیح بودن این پندار، چرا منکران تئوری توطئه هر زمان که منافعشان اقتضا می‌کند به شدت به او متوسل می‌شوند؟ آنها که کمونیست و یا فاشیست نیستند."
وی افزود: "گاهی جهل یک شخص به دلیل آگاهی نداشتن از موضوع است و این به معنای وجود نداشتن موضوع نیست. توهم دانستن توطئه مثل از بین بردن یا خاموش کردن حساسیت سیستم ایمنی است. خوش بینی مفرط نسبت به امور عالم و اینکه فکر کنیم تمام مناسبات انسانی در مواجهه با ابرقدرت ها از جنس قدرت متقابل است همان خوش بینی مفرط نسبت به فقدان سیستم ایمنی است. من فضاهای روشن فکری را می‌بینم که به دلیل جهل وجود توطئه را انکار می‌کنند." [۱۴]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. conspiracy theory, Merriam-Webster's online dictionary
  2. توهم توطئه. گفتگو با صادق زیباکلام توسط اردلان عطاپور. انتشارات جستجو. (ISBN 946-90253-1-6) بهار ۱۳۷۸ تهران
  3. «تئوری توطئه چیست؟»(فارسی)‎. وب‌گاه اصالت، ۱۹ شهریور ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در شهریور ۱۳۸۷. 
  4. 11سپتامبر از نگاه تئوری توطئه، دکتر محمدعجم، روزنامه همشهری ۲۱مهر۱۳۸۵
  5. صادق زیبا کلام، «ما چگونه ما شدیم»، صفحه ۳۶
  6. ماهنامه نسیم آزادی اسفند ۸۹
  7. 11سپتامبر از نگاه تئوری توطئه دکتر محمدعجم، روزنامه همشهری ۲۱مهر۱۳۸۵
  8. نجفقلی پسیان و خسرو معتضد، از سوادکوه تا ژوهانسبورگ: زندگی رضاشاه پهلوی، نشر ثالث، ۷۸۶ صفحه، چاپ سوم، ۱۳۸۲، ISBN 964-6404-20-0.
  9. Iran is crippled by conspiracy theories | Henry Newman | Comment is free | guardian.co.uk
  10. Top Ten Arab and Iranian Conspiracy Theories Ending 2004
  11. Demonizing the other: antisemitism, racism & xenophobia. Volume 4 of Studies in antisemitism. Robert S. Wistrich, Vidal Sassoon International Center for the Study of Antisemitism. Publisher Taylor & Francis, 1999 ISBN 90-5702-497-7 pp.330
  12. Title Anti-Zionism and antisemitism in the contemporary world. Robert S. Wistrich. Publisher Macmillan. ISBN 0-333-51525-0 pp.213
  13. Iran's Conspiracy Industry:: Center for Islamic Pluralism
  14. انکار توطئه بخشی از استراتژی توطئه است

پیوندبه بیرون[ویرایش]

[۱]