نظریه‌های علمی جایگزین‌شده

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

منظور از نظریهٔ علمی جایگزین‌شده یا نظریهٔ علمی منسوخ‌شده، نظریه‌ای علمی است که زمانی به صورت عمومی و گسترده پذیرفته‌شده بوده‌است، اما هم‌اکنون اشتباه‌بودن آن نمایش داده شده، یا اجماع علمی یا جریان‌های اصلی علمی آن را به عنوان کامل‌ترین توصیف آن پدیده قبول ندارند. این موضوع شامل گمانه‌زنی‌های علمی[و ۱] یا علوم حاشیه‌ای که در جامعهٔ علمی پشتیبانان اندکی دارند نمی‌شود. برخی از نظریه‌ها که تنها توسط برخی قدرت‌های سیاسی پذیرفته‌شده بوده‌اند (مانند لیسنکوئیسم[و ۲]) را نیز می‌توان حاشیه‌ای یا منسوخ دانست.

در برخی موارد مشخص می‌شود که نظریه‌ها از ابتدا بی‌پایه بوده‌اند و به سادگی کنار زده می‌شوند، برای نمونه نظریه فلوژیستون به وسیلهٔ یک مفهوم کاملاً متفاوت از انرژی جایگزین شد. در موارد دیگر یک نظریه با نظریهٔ دیگری که بسیاری از بخش‌های مهم نظریهٔ اول را حفظ کرده است جایگزین می‌گردد؛ در این حالت اغلب نظریهٔ پیشین همچنان می‌تواند در بسیاری از موارد مفید باشد و فهم آن ساده‌تر از نظریهٔ کامل باشد و به محاسبات ساده‌تر بینجامد. برای نمونه می‌توان به نظریهٔ مکانیک کلاسیک اشاره کرد که از نظریهٔ پذیرفته‌شده کنونیِ فیزیک نسبیت تنها در حد یک فاکتور کوچک و قابل چشم‌پوشی در سرعت‌های بسیار کمتر از سرعت نور اختلاف دارد. در بیشتر موارد فیزیک نیوتونی به قدری نتایج رضایت‌بخش حاصل می‌کند که همچنان به صورت گسترده از آن در سرعت‌های نسبتاً پایین نسبت به سرعت نور استفاده می‌شود و در مدارس، مکانیک نیوتونی ساده به جای مکانیک نسبیت تدریس می‌گردد. یک نمونهٔ دیگر می‌تواند فرضیهٔ تقریباً مسطح بودن زمین باشد که با وجود اینکه قرن‌هاست اشتباه‌بودن آن در مسافت‌های طولانی اثبات شده است، اما همچنان فرض صاف بودن بخشی از سطح زمین در بسیاری از نقشه‌هایی که پهنهٔ کوچکی را پوشش می‌دهند به کار گرفته می‌شود.

نظریه‌های جایگزین‌شده[ویرایش]

زیست‌شناسی[ویرایش]

شیمی[ویرایش]

فیزیک[ویرایش]

اخترشناسی و کیهان‌شناسی[ویرایش]

جغرافیا و اقلیم[ویرایش]

  • نظریهٔ زمین تخت - در مسافت‌های کوتاه نسبت به شعاع زمین، فرض تخت بودن زمین و تصویر زمین روی یک صفحهٔ تخت برای ترسیم نقشه یک تقریب کاملاً مناسب و کاربردی به دست می‌دهد، اما در مسافت‌های بیشتر به شدت از این فرض فاصله می‌گیرد.
  • نظریهٔ زمین توخالی[و ۲۷]
  • دریای باز قطبی[و ۲۸] - یک دریای بدون یخ که زمانی تصور می‌شد قطب شمال را در بر گرفته است.
  • باران به پیروی از گاوآهن[و ۲۹] - نظریه‌ای که می‌گفت سازه‌های بشری میزان افزایش باران در مناطق خشک را افزایش می‌دهد. (تنها تا زمانی درست است که میزان تبخیر و تعرق زمین‌های مزروعی بیش از بیابان بی‌ثمر باشد)

زمین‌شناسی[ویرایش]

روان‌شناسی[ویرایش]

پزشکی[ویرایش]

شاخه‌های منسوخ پژوهش[ویرایش]

نظره‌هایی که هم‌اکنون ناکامل به شمار می‌آیند[ویرایش]

در این بخش نظریه‌هایی فهرست شده‌اند دیگر کامل‌ترین توصیف واقعیت به شمار نمی‌آیند، اما همچنان در برخی حوزه‌ها و در شرایط خاص مفید هستند. برای برخی از این نظریه‌ها نظریهٔ کامل‌تری بیان شده اما همچنان تقریب نادقیق نتایج قابل قبولی را با محاسبات اندک به دست می‌دهد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

واژه‌نامه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Crain, Stephen and Diane C. Lillo-Martin (1999). An Introduction to Linguistic Theory and Language Acquisition. Oxford: Blackwell. (ارجاع دست دوم از ویکی انگلیسی)