صفی‌الدین ارموی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
صفی‌الدین اُرموی
Safiyeedin Urmavi.jpg
اطلاعات
تولد ۶۱۳ق
ملیت ایرانی
مرگ ۶۹۳ق
کتاب الشرفیه شیخ صفی الدین اورموی

صفی‌الدین عبدالمؤمن بن ابی‌المفاخر یوسف بن فاخر اُرمَوی (۶۱۳ق/۱۲۱۱م، ارومیه - ۶۹۳ق/۱۲۹۴م، بغداد) استاد بزرگ موسیقی، خوش‌نویس، ادیب و عروضدان، نامدار به اعجوبه هنر نماینده نحله روش نظام در موسیقی و پیشتاز مکتب منتظمیه (تئوری سیستماتیک) است.

زندگی‌نامه[ویرایش]

شیخ صفی الدین ارموی در جوانی به بغداد رفت. وی برآمده از مدرسه مستنصریه بغداد، و هم‌زمان با خلفای عباسی مستنصر و مستعصم است. او در تازش مغولان و فتح بغداد در دیوان انشا به خدمت هلاکو درآمد. او را دارای دو نوآوری (دو ساز زهی) دانسته‌اند، یعنی مُغنی (سازی زهی بین قانون و رباب) نوعی شاهرود تازه که در اصفهان ساخت و دیگر نزهة (سنتور مانندی، نوعی قانون)[۱] نقل است که وی با نواختن عود در «کاظیم داشی» ارومیه هلاکوخان را به آرامش و خونسردی فرا خوانده‌است.

در موسیقی جزو سه استاد موسیقی آن زمان جهان اسلام بود که اولی آنها ابونصر فارابی و آخری آنها عبدالقادر مراغه‌ای بوده. آثار شیخ در علم موسیقی همیشه مورد احترام و تقلید هنرمندان ایرانی و سایر ممالک اسلامی بوده و علم و هنر او را ستوده‌اند. بیشتر مؤلفان بر این باورند که رساله‌های شرفیه و ادوار اورموی منجر به بروز انقلابی بزرگ در موسیقی در سراسر عالم شده‌است تا جایی که (ژوزف یکتابیک) موسیقی شناس نامی ترک که دربارهٔ موسیقی ملت خود برای (دائرةالمعارف لاوینیاک) نوشته دربارهٔ شیخ صفی الدین اورموی چنین می‌نویسد: «بالاخره موسیقی شناس ترک، صفی الدین اورموی نام داشته و به روزگار خلافت مستعصم خلیفه عباسی در نیمه دوم قرن هفتم می‌زیسته و توانست دوره ثابت و لاتغییر سابق را به پایان آورد.»[۲]

درگذشت و یادمان[ویرایش]

شیخ صفی‌الدین اورموی پس از ۸۰ سال زندگی علمی، هنری و سیاسی، چون مقروض شده بود و نمی‌توانست دین خود را بپردازد به زندان افکنده شد و نهایت در ۱۸ صفر سال ۶۹۳ قمری در شهر بغداد در زندان دارفانی را وداع گفت.[۳] به گفته‌ای دیگر وی در تبریز درگذشته و در مقبرةالشعرای این شهر دفن شده‌است.[۴]

فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان غربی در سال ۱۳۸۳ کنگره بین‌المللی «شیخ صفی الدین اورموی» را در تهران و ارومیه برگزار کردند. از آثار مهم وی رساله شرقیه و ادوار را می‌توان برشمرد که کتاب اخیر به زبان ترکی هم ترجمه شده‌است.

مکتب منتظمیه[ویرایش]

نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۳ میلادی توسط برخی از محققان، «مهم‌ترین دوره در تاریخ موسیقی ایرانی و عربی» نام گرفته‌است.[۵] در این دوره، دو نظریه‌پرداز موسیقی نقشی شاخص در تدوین «نظریهٔ مقام» ایفا کردند، که یکی قطب‌الدین شیرازی بود که در شیراز و تبریز می‌زیست، و دیگری ارموی بود که در بغداد می‌زیست و بنیانگذار «مکتب منتظمیه» بود،[۱] نامی که به گروهی از نظریه‌پردازان این دوره داده می‌شود.

الادوار[ویرایش]

یکی از آثار سرشناس صفی‌الدین ارموی، الأدوار فی الموسیقی است که با نام کوتاه‌شدهٔ الادوار نیز شناخته می‌شود. در این کتاب، صفی‌الدین به بررسی موسیقی ایران از نظر تئوری موسیقی پرداخته و خصوصیاتی از قبیل پرده‌ها و نغمات را در چارچوب دو دایره با نام‌های «ادوار مشهوره» و «ادوار کثیره» شرح داده‌است. وی همچنین نحوهٔ کوک‌کردن سازهایی مثل بربط را شرح داده‌است.[۶] بعد از نوشته‌های ابن سینا در مورد موسیقی در کتاب شفا، کتاب الادوار قدیمی‌ترین کتاب موجود دربارهٔ نظریهٔ علمی موسیقی است.[۷]

الرساله الشرفیه[ویرایش]

دومین کتاب مشهور ارموی، رسالهٔ شرفیه است. او این کتاب را حدود ۶۶۵ قمری (معادل ۱۲۶۷ میلادی) نوشت و به شاگردش شرف‌الدینی جوینی اهدا کرد. ارموی از خاندان جوینی با نصیر‌الدین طوسی آشنایی داشت و احتمال می‌رود که طوسی علاقهٔ ارموی را به علوم یونانی برانگیخته باشد، چنان که در الادوار ارموی تحت تاثیر علم موسیقی یونانی نبوده اما در رسالهٔ شرفیه این تاثیر وجود دارد. این احتمال هم وجود دارد که ارموی کتاب دومش را تحت تاثیر آثار فارابی (به خصوص موسیقی کبیر) نوشته باشد.[۷]

آثار[ویرایش]

  • الأدوار یا الأدوار فی الموسیقی (الأدوار فی حلّ الأوتار یا الأدوار فی معرفة النغم یا الأدوار فی معرفة و نسب ابعاده و أدوار الإیقاع)، که به زبان ترکی هم ترجمه شده‌است.
  • الرسالة شرفیة یا الرسالة شرفیة فی علم النسب و الأوزان الإیقاعیة
  • کتاب الکافی من الشافی فی علوم العروض و القوافی.
  • رسالة ایقاع (رساله ریتم یا وزن).
  • فائدة فی العلم الموسیقی.

شاگردان ارموی[ویرایش]

  • یاقوت مستعصمی (درگذشته ۶۷۸ ه.ق. /۱۲۹۸ م)که در خوشنویسی شاگرد ارموی بوده.
  • شمس‌الّدین یحی بن احمد سهروردی (درگذشته ۷۴۱ ه.ق. /۱۳۴۰ م)که وی را جامع علم و عمل دانسته‌اند.
  • شرف‌الّدین هارون بن محمّد جوینی (مقتول ۶۸۵ ه.ق. /۱۲۸۶ م)
  • بهاءالّدین محمّد بن محمّد جوینی (درگذشته ۶۷۸ ه.ق. /۱۲۷۹ م)

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ستایشگر، مهدی. نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم. چاپ اوّل. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۶. ص۳۴۵. ISBN 964-423-377-8. 
  2. نام آوران اورمیه - صفحه ۱۰۰–۱۰۱ انتشارات تکدرخت و اختر.
  3. شیخ صفی الدین اورموی وبگاه اطلاع‌رسانی ارومیه، فروردین ۱۳۹۰.
  4. نام آوران اورمیه - صفحه ۱۰۰–۱۰۱ انتشارات تکدرخت و اختر
  5. al Faruqi, Lois Ibsen (1980). "The Modal System of Arab and Persian Music A. D. 1250-1300". Ethnomusicology 24 (1): 126-128. ISSN 0014-1836. doi:10.2307/851319. 
  6. «شرح ادوار صفی‌الدین ارموی با تألیف سید عباس نعارف منتشر شد». خبرگزاری آفتاب. بازبینی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۶. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «صفی‌الدین ارموی». باشگاه اندیشه، ۵ بهمن ۱۳۸۳. بازبینی‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۷. 
  • صفی‌الدّین ارموی، عبد الموئمن بن یوسف. الأدوار فی الموسیقی. چاپ اوّل. تهران: میراث مکتوب، ۱۳۸۰. ISBN 964-6781-62-4. 
  • نعیمایی عالی، امین. احوال و آثار صفی‌الدّین ارموی. چاپ اوّل. تهران: فرهنگستان هنر ایران، ۱۳۸۳. ISBN 964-95768-5-1. 
  • شیخ صفی الدین اورموی وبگاه اطلاع‌رسانی ارومیه، فروردین ۱۳۹۰.