احسان هوشمند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
احسان هوشمند
زادروز ۱۳۴۷
بیجار
ملیت ایرانی
پیشه ایران‌شناسی
پژوهشگر مطالعات قومی
فعال ملی مذهبی
وبگاه
http://www.ehsanhoushmand.info/fa

احسان هوشمند (زاده ۱۳۴۷ در بیجار گروس، کردستانایرانشناس، کردشناس، جامعه‌شناس و پژوهشگر مطالعات قومی Ethnic Studies در ایران معاصر ،روزنامه‌نگار اصلاح طلب و فعال ملی و مذهبی است. از احسان هوشمند آثار متعددی تاکنون در قالب کتاب، مقالات پژوهشی یا مصاحبه و یاداشت در ایران منتشر شده است. برخی از مقالات و مصاحبه‌ها با او به زبان‌های ترکی استانبولی،[۱] کردی سورانی،[۲] عربی[۳] و انگلیسی[۴] و اوستیایی (آلانی)[۵] ترجمه شده است. وی علاوه بر کارنامه علمی و مطبوعاتی، به فعالیت‌های سیاسی و حقوق بشری نیز می‌پردازد و به همین دلیل چندین نوبت دستگیر و زندانی یا مورد بازجویی قرار گرفته است.[۶]

مطالعات قومی[ویرایش]

از احسان هوشمند در خصوص مسایل قومی در ایران معاصر آثار فراوانی به چاپ رسیده است. از نظر وی مردم و اقوام ایرانی دارای ریشه‌های مشترک تباری و زبانی و فرهنگی و سابقه تمدنی هستند که باعث پیوندهای عمیق آحاد این ملت با یکدیگر شده است. وی معتقد است که همهٔ ایرانیان از جمله اقوام ایرانی در تکوین و استمرار تمدن ایرانی در سده‌های گذشته سهمی بر عهده داشته‌اند لذا تمدن ایرانی میراث فرهنگی و تاریخی همه ایرانیان به شمار می‌رود. هوشمند با این جهان بینی در آثار خود به دنبال دلایل سیاسی شدن مفهوم هویت نزد گروهی از فعالان سیاسی حوزه‌های قومی و احزاب و جریان‌های قوم گرا در ایران معاصر است.[۷][۸]

پژوهش اصلی احسان هوشمند معطوف به حوزه‌های کُردی و کردستان است. علاوه بر این، وی در خصوص آسیب‌شناسی اجتماعی[۹][۱۰] آثاری منتشر کرده است. وی در بخش دیگری از نوشته‌هایش به مسایل سیاسی و اجتماعی اهل سنت ایران،[۱۱][۱۲][۱۳] آذربایجان،[۱۴][۱۵] سیستان و بلوچستان[۱۶][۱۷] توجه داشته است. هوشمند همچنین مقالات و چاپی‌های مهمی دربارهٔ قفقاز،[۱۸] تحولات سیاسی –قومی در عراق، سوریه و ترکیه دارد.

کُردشناسی[ویرایش]

احسان هوشمند ضمن برشمردن عناصر ایرانی زبان و فرهنگ مردم کردستان، کُردها به جای کُرد مطرح می‌کند. در این طرح وی مدعی است تنوع زبانی، مذهبی و فرهنگی در میان کرُدان موجب می‌شود تا نتوان از هویت یکپارچه و واحدکُردی سخن گفت. بر این اساس از منظری جامعه شناختی مناسب تر آن است تا از مفهوم کردها سخن گفت.[۱۹] همچنین وی با هدف بررسی جامعه شناختی، تاریخی و تطبیقی تحولات سیاسی در مناطق کردنشین ایران و عراق و ترکیه و سوریه آثار متعددی را تاکنون منتشر کرده است. برخی از نوشته‌های وی از نظر نوع نگاه و نیز اسناد و داده‌های تولید شده دارای ویژگی‌های منحصر به فرد و بدیع در متون علمی و تاریخی این حوزه است. این نوع نگاه موجب اظهارنظرهای گوناگونی شده است. در پاره‌ای از آنها از اهمیت و تازگی وی و تحقیقاتش سخن رفته است. در مقابل عده‌ای دیگر او را متهم و حتی تهدید کرده‌اند. فارغ از نوع مخالفتها با وی، نوشته‌های وی موجب تعدیل مواضع مخالفان و موافقان بحث و لزوم توجه به دیدگاه‌های توسعه‌ای در کردستان شده است. البته بسیاری از تحلیل‌های وی که در سال‌های گذشته دربارهٔ توسعه در کردستان یا دیگر مناطق ایران چاپ شده است بدلایل عدم مدیریت درست یا مخالفتهای سیاسی تاکنون مغفول مانده است.

تاریخ معاصر کردستان ایران[ویرایش]

انتشار سه شماره مجله چشم‌انداز ایران با نام «کردستان همیشه قابل کشف» نمونه‌ای از ابتکارات هوشمند است. این اثر موجب واکنشهای متفاوت شد. وی در این سه شماره تحولات سیاسی کردستان ایران در قرن اخیر را از طریق مصاحبه با برخی از شخصیت‌های سیاسی و بازیگران کرد یا حاضر در منطقه در مجله چشم‌انداز ایران به مدیر مسئولی مهندس لطف‌الله میثمی از شخصیت‌های سیاسی ایران معاصر به بحث گذاشته است.[۲۰][۲۱][۲۲] انتشار تاریخ شفاهی کردستان از طریق گفتگو با احمد صدر حاج سید جوادی،[۲۳] مهندس صباغیان[۲۴] ۵ و عزت‌اله سحابی[۲۵] وزرا و نمایندگان دولت موقت، سرلشکر ناصرفربد دومین فرمانده ستاد مشترک ارتش ایران پس از انقلاب۱۳۵۷[۲۶] ابراهیم یونسی[۲۷] و حسین شاه اویسی[۲۸] استانداران نخست و سوم کردستان پس از انقلاب، جمشید حقگو[۲۹] نخستین استاندار آذربایجان غربی پس از انقلاب و فاروق کیخسروی[۳۰] از رهبران سابق حزب دمکرات کردستان ایران، حسن امینی نماینده احمد مفتی زاده،[۳۱] صادق زیبا کلام،[۳۲] شیخ حسین کرمانی[۳۳] و شماری دیگر از شخصیت‌های سیاسی کُرد و غیرکُرد به دست وی انجام پذیرفت. منتقدان فراوانی خاصه از احزاب منطقه در صدد پاسخگویی برآمدند. از جمله ملا عبداله حسن‌زاده[۳۴] دبیرکل وقت حزب دمکرات کردستان ایران مصاحبه‌ای در پاسخ گویی به مطالب کردستان همیشه قابل کشف ترتیب داد. هوشمند مصاحبه وی را در شمارهٔ دوم چشم‌انداز چاپ کرد. انتشار مصاحبهٔ یکی از رهبران گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران از نخستین تلاش‌هایی از این دست در خصوص تاریخ سیاسی کردستان در ایران معاصر است که در ایران منتشر می‌شود.[۳۵]

انتشار این ویژه نامه‌ها در خصوص کردستان با عنوان کردستان همیشه قابل کشف[۲۰] بازتاب زیادی در محافل فرهنگی ایران و خارج از کشور[۳۶] داشت. در همین زمینه هوشمند خود نیز با انجام مصاحبه یا نوشتن مقالاتی جنجالی روایت احزاب سیاسی کُرد ایرانی را دربارهٔ تاریخ تحولات سیاسی در کردستان ایران به چالش کشید.[۳۷][۳۸] این موضوع موجب واکنش‌های قابل توجهی در رسانه‌های نوشتاری یا مجازی علیه وی شد.[۳۶] بازتاب این انتقادات ژورنالیستی نسبت به هوشمند موجب دفاع برخی استادان و پژوهشگران برجسته و شخصیت‌های آکادمیک ایرانیِ حوزه مطالعات قومی و تاریخ از جمله کاوه بیات، حمید احمدی و سکندر امان‌الهی[۳۹] از احسان هوشمند شد. انتشار برخی اسناد تاریخی و نویافته‌های سندی دربارهٔ تاریخ معاصر کردستان از جمله در خصوص شیخ محمود برزنجه،[۴۰] جمهوری مهاباد[۴۱] و محمد ناصر پاک نهاد شهروند سقزی از دیگر فعالیت‌های تحقیقی احسان هوشمند در دههٔ اخیر است.[۴۲]

کرمانشاه در تحقیقات احسان هوشمند[ویرایش]

چارچوب نظری هوشمند مبتنی بر تکثر و تنوع هویت کُردی است و برای مستندسازی آن کارهای گسترده‌ای انجام داده است. وی بخشی از مطالعات خود را به کرمانشاه به عنوان بزرگترین استان کُردنشین ایران کرده است. در همین زمینه به سردبیری وی یک شماره از فصلنامه گفتگو به کرمانشاه اختصاص دارد.[۴۳] گفتگوی وی با میرجلال الدین کزازی[۴۴] و علی ططری[۴۵] و همچنین برخی مقالات از جمله مقاله در بررسی حادثه سی تیر ۱۳۳۱ کرمانشاه و انتشار اسناد نو یافته[۴۶] دربارهٔ رویدادهای آن مقطع تاریخی در کرمانشاه رویکرد این جامعه‌شناس را به مسایل کرمانشاه بازتاب می‌دهد. توجه ویژه هوشمند به تاریخ محلی و تاریخ شفاهی موجب شده تا بخش‌های کمتر دیده شده تاریخ معاصر در حوزه‌های کردنشین به بحث و بررسی گذارده شود.

توسعه اجتماعی در کردستان[ویرایش]

بررسی برخی از مسایل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی مناطق کردنشین ایران ابعاد دیگر مطالعاتی احسان هوشمند در این حوزه را نمایان می‌سازد. مباحثی مانند توسعه کردستان،[۴۷][۴۸] طلاق،[۴۹] قتل‌های ناموسی،[۵۰] سرقت در کردستان،[۵۱] ومشکلات کول بران مناطق مرزی،[۵۲] گسترش تولید ماده مخدر صنعتی شیشه در شهرستان سردشت و شهرستان‌های مجاور[۵۳] و نیز گزارشی آماری بسیار با اهمیت و تازه‌ای از میزان تلفات نیروهای دولتی و نیز جریان‌های سیاسی کرد در خلال درگیریهای نظامی سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۰ شمسی در مناطق کردنشین ایران[۵۴] و نیز مسائل شیمیایی شدگان سردشت از جمله مباحثی است که احسان هوشمند به بحث گذارده است.[۵۵][۵۶]

کردهای کشورهای منطقه[ویرایش]

اقلیم کردستان عراق[ویرایش]

احسان هوشمند در حوزه مطالعات منطقه‌ای و مطالعات خاورمیانه در خصوص اقلیم کردستان عراق،[۵۷] کردستان ترکیه و کردستان سوریه نیز تحقیقات گسترده‌ای کرده است. وی متون قابل توجهی را به صورت مقاله یا مصاحبه یا یاداشت منتشر کرده است. سایت انسانشناسی و فرهنگ انتشار شماره اقلیم کردستان را نخستین اقدام از این نوع در تاریخ مطبوعات کشور می‌داند.[۵۸] هر چند این شماره فصلنامه گفتگو نیز مورد انتقاد برخی فعالان فرهنگی و جوان کُرد قرار گرفت.[۵۹] هوشمند در چند سال گذشته افزون بر یادداشت‌ها و مقالات خود مصاحبه‌های مفصلی با ده‌ها تن از شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی طراز اول کردستان عراق ترتیب داده است دو گفتگو با دکتر فؤاد معصوم[۶۰][۶۱] رئیس جمهوری عراق و از رهبران بلندپایه اتحادیه میهنی کردستان عراق، و همچنین فریاد رواندوزی[۶۲] وزیر فرهنگ عراق و از مقامات وابسته به اتحادیه میهنی، برهم صالح[۶۳] معاون جلال طالبانی در اتحادیه میهنی، آزاد جندیانی[۶۴] و فرید اسه سرد[۶۵] از رهبران اتحادیه مهینی، فاضل می‌رانی،[۶۶] جعفر ابراهیم،[۶۷] محمود محمد[۶۸] و چنار سعد عبدالله[۶۹] از رهبران حزب دمکرات کردستان عراق منتشر کرده است. وی یکی از معدود مصاحبه‌های نوشیروان مصطفی[۷۰] رهبر جنبش تغییر (گوران) با رسانه‌های ایرانی را انجام داده است. گفتگوهای احسان هوشمند با هدف بررسی تحولات تاریخی، سیاسی و اجتماعی و فرهنگی اقلیم کردستان عراق منحصر به شخصیت‌های سیاسی سه جناج اصلی مقتدر در اقلیم کردستان عراق یعنی حزب دمکرات کردستان عراق، اتحادیه میهنی و نیز جنبش گوران (تغییر) نبوده و از طریق گفتگو با برخی از شخصیت‌های سیاسی دیگر از جمله قادر عزیز از حزب زحمتکشان کردستان عراق[۷۱] و همچنین روشنفکران کردعراقی مانند فرهاد پیربال[۷۲] و فاروق رفیق[۷۳][ و نیز شخصیت‌های حامی جریان‌های اسلام گرا همچون سوران عمر[۷۴] و نیز برخی از قشرها فرودست[۷۵] تکمیل شده است. احسان هوشمند همچنین در خصوص بمباران شیمیایی حلبچه[۷۶][۷۷][۷۸][۷۹] راهبردهای نظامی حملات داعش به اقلیم در گفتگو با سرتیپ عبدالرحمن کورینی،[۸۰] لزوم گسترش روابط فرهنگی و علمی میان ایران و اقلیم کردستان عراق[۸۱] اوضاع کنونی اقلیم کردستان عراق و پیش بینی تحولات آتی عراق[۸۲] و کشتار ایزدی‌ها عراق به دست داعش[۷۵][۸۳] مطالب دیگری منتشر کرده است. حمله داعش به موصل و سایر نقاط عراق و سپس حمله این گروه به اقلیم کردستان عراق در سال ۲۰۱۴ موجب شد تا احسان هوشمند گزارش‌های متنوعی در این خصوص تولید و منتشر کند. حضور میدانی هوشمند در عراق به ویژه در بغداد و اربیل و سلیمانیه تا بارزان برای تحقیق در خصوص حملات داعش در رسانه‌های پرتیراژ ایران بازتاب داشت.[۷۹][۸۴]

کردهای ترکیه و سوریه[ویرایش]

از دیگر جنبه‌های تحقیقات کُردشناسی احسان هوشمند نوشتن مقالات و یاداشت‌هایی دربارهٔ منطقه کردستان ترکیه است. وی همچنین با برخی از شخصیت‌های برجستهٔ سیاسی کُرد ترکیه‌ای چون روژهات آمدی[۸۵] و عثمان اوجالان[۸۶] از رهبران سابق پ ک ک و برادر رهبر زندانی این حزب مصاحبه کرده است. این مصاحبه با واکنش‌هایی از طرف محافل وابسته به جریان‌های ترکیه همراه بود.[۸۷] همچنین این مصاحبه‌ها نحوه اندیشهٔ رهبران گروه‌های سیاسی کرد معارض در ترکیه و همچنین عملکرد سازمانی آنها را به منصه ظهور می‌رساند. علاوه بر این وی عناوین و موضوعاتی از روند توسعه وتحولات اجتماعی و سیاسی ترکیه در دوره اردوغان،[۸۸] انتخابات پارلمانی ترکیه و تحلیل وضعیت کردستان ترکیه انتخابات شهرداری‌های ترکیه[۸۹] ظهور داعش و انتخابات ترکیه[۹۰] منتشر کرده است. تحولات کردستان سوریه[۹۱] نیز مورد توجه احسان هوشمند قرار دارد.

دیگر فعالیت‌های علمی و فرهنگی[ویرایش]

ریشه‌های توسعه نیافتگی ایران و آموزش و پرورش[۹۲] از جمله کتاب‌های هوشمند است. همچنین احسان هوشمند و همسرش ناهید کوه شکاف مقاله‌ای در کتاب «ایران: هویت، ملیت و قومیت»[۹۳] به کوشش حمید احمدی دارند. کتاب فوق به ترکی استانبولی ترجمه و در کشور ترکیه[۹۴] منتشر شده است. مقالات هوشمند همچنین در کتاب ایدئولوژی، ضرورت یا پرهیز[۹۵] نشانی از علایق وی نسبت به نواندیشان دینی در ایران از جمله جامعه‌شناس و نواندیش دینی علی شریعتی است. هوشمند یکی از اعضای هیئت مؤسس انجمن جامعه‌شناس آموزش و پرورش در ایران است. وی تاکنون در کنفرانس‌های متعددی شرکت کرده است. از جمله این کنفرانس‌ها می‌توان به «کارگاه علمی نظریه‌های انسان‌شناسی» دربارهٔ اقوام ملی اشاره کرد که با شرکت تعدادی از محققان و پژوهشگران از کشورهای دانمارک و بریتانیا و چین و فرانسه و شماری از استادان ایرانی برگزار شد. همچنین احسان هوشمند به همراه همسرش ناهید کوه شکاف در اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی با ارایه مقاله‌ای با عنوان پدیده سرقت و عوامل اجتماعی مرتبط با آن: استان کردستان (۱۳۷۷–۱۳۷۶) نتایج مطالعه میدانی[۹۶] خود در این خصوص را ارائه کرده‌اند. شرکت در کنفرانس «بررسی مسائل مردم شناسی فرهنگی ایران» در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران[۹۷]، «روایت ایرانی فاجعه بمباران شیمیایی شهر حلبچه»،[۹۸] «همایش چشم‌انداز تعامل فرهنگی ایران و اقلیم کردستان عراق»[۹۹] که انجمن علوم سیاسی ایران برگزار کرد و نیز «نشست علمی تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی منطقه کردستان عراق» در مرکز مطالعات عالی بین‌المللی دانشگاه تهران و نشست «زبان پارسی، وضعیت کنونی و پیشینه آن در کردستان عراق» در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران[۱۰۰] و «کنفرانس آذربایجان در تاریخ معاصر ایران»[۱۰۱] و سخنرانی در دانشگاه‌های حوزه قفقاز از جمله کشور روسیه[۱۰۲] از جمله فعالیت‌های علمی احسان هوشمند در سال‌های گذشته است.

ارزیابی و انتقاد[ویرایش]

احسان هوشمند از نظر کمّیت و کیفیت آثار چاپی در حوزه مسایل قومی و به خصوص کُردشناسی در ایران جایگاه ویژه‌ای را در سال‌های اخیر به خود اختصاص داده است. هوشمند کانون نقد و واکنش و حتی حملات سازمان یافته نسبت به سایر نویسندگان و شخصیت‌های فعال در این حوزه بوده است. حتی احزاب سیاسی به ویژه احزاب مستقر در کردستان عراق مطالبی علیه وی منتشر کرده‌اند. دبیران کل سابق و فعلی حزب دمکرات کردستان ایران یعنی ملا عبداله حسن‌زاده[۳۴] و مصطفی هجری هریک به نحوی حملات یا انتقادهایی را متوجه احسان هوشمند کرده‌اند. دیگر حزب سیاسی کردستانی یعنی کومله نیز علیه دیدگاه‌های هوشمند مواضعی اتخاذ کرده است. حزب دمکرات کردستان ایران به رهبری مصطفی هجری رپرتاژی سیاسی در شبکه ماهواره‌ای خود یعنی شبکه تیشک تی وی علیه احسان هوشمند پخش کرد.[۱۰۳] در این برنامه تلاش شد تا هوشمند را به همدستی به حکومت ایران متهم کند و در طول برنامه تنی چند از کادرهای این حزب که در دهه‌های گذشته درگیری‌های خونینی با جمهوری اسلامی در کارنامه خود ثبت کرده است حملات شدیدی علیه هوشمند منتشر کردند. هاشم هدایتی از نیروهای سیاسی کردستان که سال‌ها در سپاه پاسدران خدمت کرد و بعدها مناصب اداری ویژه‌ای نیز در کردستان کسب کرد و سپس به سازمان مجاهدین انقلاب پیوست انتشار چشم‌انداز ایران ویژه کردستان همیشه قابل کشف توسط احسان هوشمند را با عنوان هویت زدایی از کردها مورد ارزیابی قرار داد.[۱۰۴] افزون بر انتقادات مفصلی که در نقد آثار هوشمند منتشر شده است برخی حملات سازمان یافته نیز علیه وی ترتیب داده تا جائیکه در هنگام زندانی شدن احسان هوشمند در زمستان و بهار ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ دامنه حملات استمرار داشت و گروهی از افراد وابسته به برخی احزاب سیاسی کرد حتی معتقد بودند حمایت از احسان هوشمند به بهانه زندانی بودن خیانت به حقوق بشر است. این دسته خوشحالی خود را از بازداشت و زندانی شدن احسان هوشمند پنهان نمی‌کردند.

روش شناسی آثار احسان هوشمند[ویرایش]

روش‌های مطالعه و تحقیق هوشمند افزون بر مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی استفاده از روش‌های تحقیق میدانی و پیمایش SURVEY و تکنیک‌هایی چون مصاحبه و پرسشنامه و نیز تحلیل محتوا و تحلیل گفتمان است. میدان مطالعه احسان هوشمند با توجه به علایق وی و حوزه گسترده ایران شناسی شامل بخش‌های وسیعی از سرحدات ایران و استان‌های مرزی است. همچنین احسان هوشمند مطالعات میدانی گسترده‌ای نیز در کشورهای ترکیه، عراق، روسیه و کشورهای حوزه قفقاز پی گرفته است. از این نظر یعنی افزون بر مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای استفاده از روش‌ها و تکنیک‌های گردآوری داده‌های مورد نیاز در میدان می‌توان احسان هوشمند را چهره‌ای متفاوت از دیگر محققان این حوزه در ایران دانست.

بازداشت و زندان[ویرایش]

احسان هوشمند در هفدهم دی ماه ۱۳۹۰، در تهران دستگیر شد.

احسان هوشمند پس از مراجعه شش مأمور امنیتی که تحت پوشش و عنوان «مبارزه با مواد مخدر»، در منزل خود دستگیر و به محلی نامعلوم منتقل شد.

خانواده هوشمند می‌گویند که این مأموران با تفتیش گسترده منزل و ضبط کامپیوتر شخصی وی، احسان هوشمند را دستگیر کرده و با خود بردند.[۱۰۵]

هوشمند یک بار دیگر نیز پس از اعتراضات مردم ایران به نتایج انتخابات ریاست جمهوری (۱۳۸۸) در دی ماه سال ۱۳۸۸ دستگیر شده بود.[۱۰۶]

یک منبع وابسته به خانه حقوق بشر ایران دربارهٔ وضعیت هوشمند در اسفند ماه ۱۳۹۰ در زندان گفت: «وی مورد ضرب و شتم شدید قرار گرفته به نحوی که به شنوائی وی آسیب رسیده و اکنون صداهای شدید در گوشش احساس می‌کند. همچنین پاهای هوشمند به دلیل شرایط وی در انفرادی دچار درد شدیدی شده و حداقل ده کیلو وزن کم کرده است.»[۱۰۷]

مقالات و کتاب‌ها[ویرایش]

  • ریشه‌های توسعه نیافتگی و آموزش و پرورش ایران[۱۰۸]
  • آیا پرونده سازی علیه دگراندیشان زمینه ساز مردم سالاری و رواداری است؟[۱۰۹]
  • نگاهی دیگر به روند توسعه در حوزه‌های کردنشین غرب ایران[۱۱۰]
  • توسعه سیستان و بلوچستان و چالش‌های پیش رو[۱۱۱]
  • مروری بر فعالیت‌های هیئت حل مسئله کردستان[۱۱۲]
  • خشک شدن دریاچه ارومیه و سوءتدبیرها[۱۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «İran: Ulusal Kimlik İnşası- Küre Yayınları». www.kureyayinlari.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  2. 5.0، DigitalSecure Ltd. HyperMedia Co. Negaresh NewsRoom Ver. «کوردپرێس :: Kurdpress News Aganecy - به‌رهه‌م ساڵح:ئێران پشتیوانی متمانه‌پێکراوی عێراقه». www.kurdpress.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  3. «صحیفة ایران الدولیة الوفاق | شماره :4937 | تاریخ 1393/11/12». newspaper.al-vefagh.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  4. «Fuad Masum, from philosophy course to world of politics». www.iran-daily.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  5. "ماهنامه فرهنگی و سیاسی درفش پیش شماره دوم فروردین 1395 خورشیدی ص 58 تا62". ماهنامه درفش. پیش شماره دوم فروردین 1395 خورشیدی ص 58 تا62.  Check date values in: |date= (help)
  6. «جنبش راه سبز - اعلام احکام سعید مدنی، احسان هوشمند و فاطمه خردمند». www.rahesabz.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  7. گفتگوی کریم جعفری با احسان هوشمند (شماره 617 و شماره 618 مورخ 24 و 25 فرودین 1387). "پیشنیه طرح مباحث قومی و در امروز ایران". روزنامه اعتماد ملی.  Check date values in: |date= (help)
  8. "پیشینهٔ طرح مباحث قومی و مباحث قومی در امروزِ ایران". 
  9. "ناقوس ناخوشایند سونامی طلاق در ایران نگاهی به روند رشد طلاق در کشور، بویژه درچهار استان کُردنشین غرب کشور". 
  10. "تأملی در قتل‌های ناموسی و خانوادگی مریوان". چشم‌انداز ایران - شماره 61 اردیبهشت و خرداد ماه 1389.  Check date values in: |date= (help)
  11. "مصون سازی جامعه اهل سنت کشور در برابر جریان‌های تکفیری". ایران فردا. دور جدید، شماره ۷، صفحه ۶۶ و ۶۷، شنبه ۱۵ آذرماه ۱۳۹۳.  Check date values in: |date= (help)
  12. گفت و گوی ابراهیم عبدالله زاده با احسان هوشمند (اردیبهشت ۱۳۸۴). "سرنوشت اهل سنت ایران از سرنوشت بقیه ایرانیان جدا نیست". مجله نامه.  Check date values in: |date= (help)
  13. هوشمند, احسان (شماره ۳۰۸۲، صفحه ۷، سه شنبه ۲۲ مهرماه ۱۳۹۳). "اهل سنت ایران در مقابل افراطی گری مذهبی". روزنامه اعتماد.  Check date values in: |date= (help)
  14. «گزارشی از همایش بررسی تحولات آذربایجان پس از جنگ جهانی دوم | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  15. «گزارش آیت الله طالقانی از آخرین روزهای حیات فرقه دمکرات در زنجان به همراه انتشار سند نویافته‌ای از طالقانی جوان | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  16. «گفتگو: پژوهش‌های صورت گرفته دربارة سیستان و بلوچستان». www.goftogu.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  17. «گفتگو: توسعه سیستان و بلوچستان و چالش‌های پیش رو». www.goftogu.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  18. "قفقاز میراث دار تاریخ و تمدنی ایرانی – فرصت‌هایی که از دستمان می‌رود". دوماهنامه سیاسی راهبردی چشم‌انداز ایران. صفحات ۱۴۷ تا ۱۵۰، دی و بهمن ۱۳۹۴.  Check date values in: |date= (help)
  19. «گفتگو: کرد یا کردها مدخلی جامعه‌شناختی بر کردشناسی». www.goftogu.com. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ "نخستین ویژه نامه کردستان". چشم‌انداز ایران. فروردین 1382.  Check date values in: |date= (help)
  21. "دومین ویژه نامهٔ کردستان". چشم‌انداز ایران. پاییز 1384.  Check date values in: |date= (help)
  22. "سومین ویژه نامهٔ کردستان". چشم‌انداز ایران. زمستان 1387.  Check date values in: |date= (help)
  23. «شورای سنندج». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  24. «هیئت ویژة حل مسائل کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  25. «راه‌حل کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  26. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  27. «راه‌حل کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  28. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  29. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  30. «هر که دشمن ما نیست دوست ماست | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  31. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  32. «چشم‌انداز ایران - سومین ویژه نامه کردستان - زمستان 1387». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  33. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  35. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ «gzing.org». www.gzing.org. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  37. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  38. «چشم‌انداز ایران ویژه نامه کردستان». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  39. «چشم‌انداز ایران - سومین ویژه نامه کردستان - زمستان 1387». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  40. «اسنادی نو یافته از شیخ محمود برزنجی ـ وقتی شیخ وساطت می‌کند | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  41. «جمهوری مهاباد از توهم تا واقعیت بر مبنای اسناد منتشره جدید | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-04. 
  42. «برنامه ‌ای برای اصلاحات عمومی در ایران- سندی نویافته از محمدناصر پاکنهاد شهروند سقزی درهفت دهه پیش (بخش اول) | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  43. «گفتگو کرمانشاه و هویت ایرانی در تاریخ معاصر». goftogu.com. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  44. «پارسی کرمانشاهی در گفتگو با میرجلال‌الدین کزازی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  45. «از «کرمانشاه» تا کرمانشاه در گفت و گو با علی ططری | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  46. «قیام سی تیر ۱۳۳۱ مردم کرمانشاه – بررسی پرونده یک خیزش | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  47. «چشم‌انداز ایران 66». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  48. «گفتمان توسعه پایدار را درصدر بنشانیم – در آستانه سفر ریاست جمهوری به استان کردستان | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  49. «چشم‌انداز ایران 79». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  50. «چشم‌انداز ایران 61». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  51. "پدیده سرقت و عوامل اجتماعی مرتبط با آن استان کردستان 77-1376". 
  52. «چشم‌انداز ایران 76». www.meisami.net. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  53. "«شهر صلح» در تیررس «شیشه»". 
  54. «زخم‌هایی بر پیکر مناطق کردنشین غرب | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  55. ««سردشت» شهر صلح نامگذاری شود. بررسی ابعاد مختلف فاجعه بمباران شیمیایی سردشت | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  56. «درخواست مصدومان شیمیایی سردشت از دولت روحانی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  57. «گفتگو اقلیم کردستان عراق». goftogu.com. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  58. «انسان‌شناسی و فرهنگ | انسان‌شناسی، علمی‌ترین رشته علوم انسانی و انسانی‌ترین رشته در علوم است.». anthropology.ir. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  59. «یونیک/خاص سازی در تاریخ و نشریه گفتگو». پایگاه خبری و تحلیلی روز. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  60. «دکترفواد معصوم: از نظر ما روابط با ایران مسئله ای استراتژیک است | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  61. «رئیس جمهور عراق از کلاس فلسفه تا عرصه سیاست | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  62. «مرهم فرهنگ بر تن زخمی عراق، گفت‌وگوی با فریاد رواندوزی وزیر فرهنگ عراق | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  63. «ایران پشتیبان مطمئن عراق است | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  64. «لزوم دخالت‌های احزاب در کار دولت منطقه‌ای | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  65. «خواسته‌های بجای تظاهرکنندگان | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  66. «ایران گنجینه‌ای فرهنگی است− گفت‌وگو با فاضل می‌رانی رئیس دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان عراق | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  67. «ایران و آشتی میان گروه‌های اپوزیسیون | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  68. «بیشتر افسرانی که با داعش همکاری می‌کنند همان افسران رژیم بعث سابق عراق هستند | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  69. «وضعیت زنان کرد عراقی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  70. «لزوم تأسیس دولت دموکراتیک، گفت و گو با نوشیروان مصطفی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  71. «برنامه اعتراضی متعلق به مردم است | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  72. «سیاست و جامعه در اقلیم کردستان عراق | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  73. «به حاکمیت فساد پایان دهید | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  74. «زندانی‌های سیاسی را به صلیب سرخ هم نشان نمی‌دهند | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  75. ۷۵٫۰ ۷۵٫۱ «گزارشی از وضعیت آوارگان در اردوگاه‌های عراق – روزهای دشوار بی‌پناهی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  76. «خزان زندگی در آستانه بهار- گفت‌وگو با کامل عبدالقادر ویس محمد به مناسبت سالگرد بمباران شیمیایی حلبچه | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  77. «داعش و روزگار عسرت روشنفکرهای عراقی | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  78. «لزوم رسمیت یافتن کشتار مردم حلبچه وسردشت به عنوان نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ «زندگی در سایه جنگ با داعش از بغداد تا بارزان (بخش دوم و پایانی) سلیمانیه؛ ترانه‌ای آشنا | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  80. «مختصات میدان‌جنگ با تکفیری‌های داعش | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  81. «ضرورت تعمیق روابط ایران با اقلیم کردستان عراق | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  82. «بازنده اصلی تجزیه عراق، سنی‌ها هستند – گسترش نفوذ جریان‌های تکفیری در آسیای مرکزی و خاورمیانه درگفتگو با احسان هوشمند | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  83. «بیش از شش هزار نفر اعم از زن و مرد و کودک و بزرگسال ایزدی در اسارت داعش | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  84. «زندگی در سایهٔ جنگ با داعش از بغداد تا بارزان- بغداد؛ زیبای غمگین (بخش اول) | نوشته‌ها، پژوهش‌ها و دغدغه‌های احسان هوشمند». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2016-07-05. 
  85. «گفت‌وگوی احسان هوشمند با «روژهات آمدی» دبیر کل سابق پارت دموکرات کردستان ترکیه». www.ehsanhoushmand.info. بازبینی‌شده در 2017-01-03. 
  86. «گفت‌وگوی احسان هوشمند با عثمان اوجالان از رهبران پیشین پ.ک. ک». چشم‌انداز ایران. بازبینی‌شده در 2015-09-12. 
  87. «تحریف مصاحبه عثمان اوجالان با مجله چشم‌انداز از سوی عوامل بیگانه گرا». وبسایت خبری آذری‌ها. بازبینی‌شده در 2017-01-01. 
  88. «کردهای ترکیه، میراث برجای مانده». فصلنامهٔ گفتگو. بازبینی‌شده در 2017-01-01. 
  89. «انتخابات شهرداری‌های ترکیه-زورآزمایی احزاب سراسری و محلی». ماهنامه چشم‌انداز ایران. بازبینی‌شده در 2017-01-01. 
  90. «ترکیه دچار تنش خواهد شد». خبرگزاری ایسکا. بازبینی‌شده در 2017-01-01. 
  91. «اعلام کانتن‌های کردی در کردستان سوریه و چالش‌های پیش رو». خبرگزاری برنا. بازبینی‌شده در 2017-01-01. 
  92. ریشه‌های توسعه‌نیافتگی و آموزش و پرورش ایران، احسان هوشمند، تهران، وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۸۲
  93. ایران: هویت، ملیت و قومیت، حمید احمدی، تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی
  94. Iran: Ulusal, Kimlik, Insasi (Istanbul: Kure Yayinlari), 2009
  95. ایدئولوژی، ضرورت یا پرهیز انتشارات چاپخش، رضا علیجانی، انتشارات چاپخش، ۱۳۸۰
  96. «مسائل و جرائم مالی - اقتصادی و سرقت». انجمن جامعه‌شناسی ایران. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  97. «همایش ملی بررسی مسئله مردم شناسی فرهنگی در ایران». همایش ملی بررسی مسئله مردم شناسی فرهنگی در ایران. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  98. «روایت ایرانی فاجعه حلبچه». ایرانچهر. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  99. «چشم‌انداز تعامل فرهنگی ایران و اقلیم کردستان عراق در دولت جدید». انجمن علوم سیاسی ایران. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  100. «گزارش نشست «زبان پارسی، وضعیت کنونی و پیشینه آن در کردستان عراق»». پژوهشکده فرهنگ و هنر جهاد دانشگاهی. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  101. «وضعیت اقلیت آشوری پس از سقوط فرقه دموکرات آذربایجان». کنفرانس آذربایجان در تاریخ معاصر. بازبینی‌شده در 2017-01-14. 
  102. ماهنامه فرهنگی و سیاسی درفش، پیش‌شماره دوم فروردین ۱۳۹۵، صص ۵۸ تا ۶۲
  103. Empty citation (help) 
  104. هدایتی, هاشم (شماره هشتم آذرماه 1384). "سرمقاله". هفته نامه هاوار.  Check date values in: |date= (help)
  105. جنبش راه سبز - احسان هوشمند، روزنامه‌نگار و پژوهشگر دستگیر شد
  106. موج جدید دستگیری‌ها در ایران | ایران | Deutsche Welle | 9 فوریه 2012
  107. جنبش راه سبز - ضرب و شتم احسان هوشمند در انفرادی
  108. آدینه بوک: جستجوی پیشرفته - احسان هوشمند
  109. جنبش راه سبز - آیا پرونده سازی علیه دگراندیشان زمینه ساز مردم سالاری و رواداری است؟
  110. جنبش راه سبز - طرحی نو درافکنیم
  111. جنبش راه سبز - توسعه سیستان و بلوچستان و چالش‌های پیش رو
  112. جنبش راه سبز - مروری بر فعالیت‌های هیئت حل مسئله کردستان
  113. جنبش راه سبز - خشک شدن دریاچه ارومیه و سوءتدبیرها