تنبور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
با طنبوره عربی اشتباه نشود. برای دیگر کاربردها، تنبور (ابهام‌زدایی) را ببینید.
تنبور
سه نوع تنبور کاسه‌ای، گلویی دار و چمنی
رده‌بندی
محدودهٔ صوتی
سازهای مرتبط
ساز تنبور کاسه یک تکه
تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد و معمولا از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده است. طول این ساز در حدود یک متر و دارای دو سیم است، یکی واخوان و دیگری اصلی که سیم اصلی از دهه ۵۰ به بعد مضاعف گردید. این ساز دارای چهارده پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد. در نواختن آن دو نوع کوک رایج است. ابتدا کوک هفت دستان (برز) که ۹۰٪ مقام‌ها در این کوک نواخته می‌شوند و دیگری کوک پنج دستان (ته رز) که نوازندگان امروزی بیشتر از این کوک استفاده می‌کنند.

کوک‌های دیگری در تنبور وجود دارند، ولی به دلیل اینکه معمول نیستند از نام بردن آنها پرهیز می‌کنیم. اصولا تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست و چپ، انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ و …

تاریخچه[ویرایش]

تنبور و مقام‌های آن یکی از غنی ترین فرهنگ‌های موسیقایی سرزمین ما محسوب می‌شود، چرا که این رپرتوار یک منبع عظیم موسیقایی است که در طی هزاره‌ها شکل گرفته و دارای تاریخچه‌ای کهن می‌باشد که به طور مختصر به آن می‌پردازیم. تنبور کهن ترین ساز زهی زخمه‌ای است، به این معنا که اولین سازی می‌باشد که دسته‌ای بلند به همراه کاسه و وتر داشته است. قدمت این ساز هنوز به طور دقیق معلوم نیست. در کتب و رسالات زیادی در این مورد سخن گفته‌اند. کتاب دیکشنری گراو که در زمینه ساز شناسی می‌باشد، قدمت این ساز را پنج الی شش هزار سال دانسته و مجسمه‌های سنگی در موزه‌ها و آثار باستانی به جای مانده در شوش و تپه‌های بنی یونس در حوالی شهر موصل قدمت این ساز را ۱۵۰۰ الی ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد نشان می‌دهد. در متون پهلوی و مانوی نیز در مورد تنبور نوشته‌های زیادی وجود دارد، به عنوان مثال در کارنامه اردشیر بابکان یکی از متون‌های زیبای پهلوی آمده که روزی اردشیر در ستورگاه نشسته بود و تنبور می‌زد و می‌سرود. در روایت‌های افسانه‌ای آمده که رستم در خوان چهارم تنبور می نواخته و مقام ته رز را به وی و مقام باریه را به باربد موسیقیدان دربار ساسانیان نسبت می‌دهند. دانشمندان زیادی در مورد این ساز تحقیق کرده‌اند، از جمله فارابی که در موسیقی الکبیر به طور گسترده در مورد تنبور و انواع آن و فواصل و کوک‌های آن توضیحات مفصل داده‌اند. ابن سینا، عبدالقادر مراغی و صفی الدین ارموی نیز از این جمله‌اند. در آثار شاعران بزرگ فارسی زبان از جمله شیخ جنید بغدادی، فردوسی، منوچهری دامغاتی، نظامی گنجوی، موسوی، حافظ، وحید قزوینی، بیدل دهلوی و وفا کرمانشاهی به کرات از تنبور سخن به میان آمده است.

موسیقی تنبور[ویرایش]

مقام‌های تنبور: گردش ملودی و فواصل خاص و اوزان منحصر به فرد در موسیقی تنبور خاص این ساز است و باعث به وجود آمدن مقام‌های متنوع و مختلف شده است. در رپرتوار موسیقی تنبور حدود ۷۲ مقام وجود دارد که ۱۶ مقام آنها مربوط به مقام‌های مجلسی و ۵۶ مقام نیز مربوط به مقام‌های حقانی یا کلام است. مقام‌ها و ساز مربوط به آنها، یعنی تنبور، از مهم ترین ارکان آیین یارسان به شمار می‌روند و در مراسم مختلف از آنها استفاده می‌شود. مقام‌های تنبور مجموعه‌ای از قطعات خشک و بی‌روحی نیستند، بلکه بسیار عاطفی و با احساسی بالا و دارای حالتی انعطاف پذیرند و همچون انگاره‌های ملودیک و قطعات ثابت مبنایی برای بداهه نوازی به شمار می‌روند. در واقع پایه و اساس موسیقی تنبور همانند موسیقی کلاسیک ایرانی بدیهه سرایی است. به طور مثال اگر نوازنده‌ای یک مقام را دو بار در یک روز هم اجرا کند، به طور یقین یکسان در نمی‌آید، اما زیربنای ملودیک و ساختار اصلی آن باعث ایجاد مشخصه‌ای برای آن مقام است که در هر اجرا باقی می‌ماند. البته این حالت شامل مقام‌های آوازی است که قسمت عمده‌ای از مقام‌ها را به خود اختصاص می‌دهند. یکی از خصوصیت‌های مقام‌های تنبور قابلیت مدگردی آنهاست، یعنی نوازنده عملا می‌تواند از یک مقام به دیگر مقام‌ها مدگردی کند و پس از انتقال از چند مقام به مقام اصلی باز گردد، اما اجرای این مرکب نوازی، بستگی به اجرا کننده دارد که تا چه حدی در این کار مهارت داشته باشد. مقام‌های تنبور به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: ۱٫مقام‌های کلام (حقانی، پردیوری، یاری) ۲٫مقام‌های مجلسی (اسطوره‌ای، باستانی، هوره) ۳٫مقامات مجازی: الف) مقامات قدیمی مانند جلوشاهی، سوارسوار ب) مقاماتی که در یکصد سال گذشته ساخته شده است ج) آهنگ‌ها و بداهه نوازی معاصرین و یا هر آنچه که غیر از مقام‌های کلام و مجلسی باشد. ۱٫مقام‌های کلام حقانی، پردیوری و یاری مهم ترین مقام‌های تنبور محسوب می‌شوند و دارای حالت روحانی و تقدس بیشتری نسبت به سایر مقام‌ها هستند. ظاهرا از لحاظ تاریخی قدمت آنها به قرن دهم تا چهاردهم میلادی می‌رسد و گفته می‌شود که اولین مقام کلام، به نام شاه خوشینی به زبان فارسی در قرن دهم میلادی سروده شده است. مقامات کلام با تنبور و آواز توسط سر کلام و گروه کلام خوان اجرا می‌شوند و اشعار آن از متون مقدس یارسان و به زبان کردی هورامی یعنی همان لهجه قدیم گوران است. گروهی از مقام‌های کلام دارای متر آزادند و حالت دعا و مناجات و عبادت دارند، مانند سید خاموشی و ته رز یاری. گروهی نیز دارای اوزان فراخ و کند هستند و سربند ثابتی دارند، یعنی یک بیت شعر که خاص آن مقام است به صورت ترجیع بند بعد از هر بیت شعر که توسط سر کلام خوانده می‌شود، توسط گروه کلام خوان همراه کف زدن تکرار می‌گردد. در بعضی از آنها ریتم تا حدی کند است که فقط سر کلام‌ها و افراد ماهر تر در گروه می‌توانند آن را حفظ کنند. این مقام‌ها حالتی عارفانه با سرور و مستی ایجاد می‌کنند، مانند تنه میری، رژیان دالاهو و بیان اویاری. گروه سوم مقام‌های کلام دارای وزن تندتر هستند که سربند ثابتی نیز دارند و به علت ریتم تندتر، حالت ذکر و سرمستی و سرور ایجاد می‌کنند. بنا به گفته طاهر یارویسی تا دوره سلطان سحاک، یعنی قرن چهاردهم میلادی، مقامات کلام محفوظ بوده و عمومیت نداشته‌اند. از آن پس، ایشان یارانش را فرا می‌خواند تا همگی از جمله خودش، تمام تجلیات خود در دوران‌های مختلف را بیان و کلام‌هایی را که در هر دوره سروده‌اند، دوباره تکرار کنند. بدین ترتیب، مقام‌های پردیوری در این برهه از زمان مدون و سینه به سینه از استاد به شاگرد و از پیر به مرید تا به امروز حفظ می‌شوند. نام مقام‌های کلام به شرح زیر است: ۱٫ته رز یاری،۲ و ۳٫ هی لاوه (دو نمونه)، ۴٫ چوی وشن یار، ۵٫حق حق و هو هو، ۶و۷٫ سلطان دینه (دو نمونه)، ۸٫هر وابوه هر وادوه، ۹٫بیان اویاری، ۱۰٫آقا یار داوو، ۱۱٫حق داوو، ۱۲٫هانا فریارس داوو، ۱۳٫هوهو یار، ۱۴٫علی علی هو هو، ۱۵٫هی دوس، ۱۶و۱۷٫شیخ امیری، ۱۸٫لامی و لامی، ۱۹٫علی علی، ۲۰٫یار داوو، ۲۱٫هی گیان، ۲۲و۲۳٫شاه خوشینی، ۲۴٫هی دیار دیار، ۲۵٫ایمانم یار، ۲۶٫دسی ویت وله، ۲۷٫عالی گرزویش، ۲۸٫جم نیان دوسان آویانه، ۲۹٫گیان سید محمد، ۳۰٫طاله سواران، ۳۱٫بله‌ها، ۳۲٫رژیان دالاهو، ۳۳٫یاران جم نیان، ۳۴٫شاه میو، ۳۵٫یار دیدکانی بنیامین پیره، ۳۶٫سائل ای سائل، ۳۷٫تنه میری، ۳۸و۳۹٫بابانائوسی، ۴۰٫بابا جلیلی، ۴۱٫سر خیوی، ۴۲٫پیشروی پردیوری، ۴۳٫خاصه بژنه، ۴۴٫خیاله مسه، ۴۵٫هی ایمان یار، ۴۶و۴۷٫هاها (دو نمونه)، ۴۸٫خواجه غلامان، ۴۹و۵۰٫ چهل تن چلانان (دو نمونه)، ۵۱٫سید خاموشی، ۵۲٫داوو نه کوره، ۵۳٫حقن حقن، ۵۴٫یاران و باطن، ۵۵٫عابدینه، ۵۶٫فانی فانی غیر از فهرست بالا، مقام‌های متفاوت دیگری موجود است که عده‌ای آنها را جزو مقامات کلام می‌دانند و در جم خانه‌ها و مراسم آیینی آنها را می‌نوازند، اما با توجه به ریتم و ملودی و فواصل نغمات به کار رفته در آنها احتمال می‌رود که این مقام‌ها کمتر از یکصد سال قدمت داشته باشند. ۲٫مقام‌های مجلسی، اسطوره‌ای و باستانی یا هوره مقامات مجلسی شاخه‌ای دیگر از مقامات تنبورند که قدمت آنها به درستی برای ما معلوم نیست، اما بر پایه نقل قول‌های شفاهی از قدما، هزاره‌ها از عمر این مقامات می‌گذرد. این مقامات معمولا با وزن آزادند، اما گاهی در ابتدا یا در انتها یا در وسط بعضی از آنها، مانند سه رته رز باریه، قه تار و سحری، موسیقی پنج ضربی، ده ضربی، دو ضربی یا هفت ضربی می‌شود. چون در این مقامات فرم‌های آوازی مور و هوره وجود دارد، به آنها مقامات هوره نیز می‌گویند و به علت قدمت نغمات (و روایت‌هایی که قدمت این مقام‌ها را گواهی می‌دهند)، به آنها اسطوره‌ای و باستانی نیز می‌گویند. به طور مثال، مقام باریه را به باربد- موسیقی دان دربار ساسانی- نسبت می‌دهند و ته رز را به رستم، پهلوان شاهنامه. مقامات مجلسی در مقایسه با مقام‌های کلام از تقدس کمتری برخوردارند و می‌توان این مقامات را در مجالس عرفانی و محافلی که در خور شان این ساز باشد، اجرا کرد. روایت‌های متفاوتی از مقامات مجلسی در مناطق رواج موسیقی تنبور وجود دارد. گاهی تعدادی از مقام‌های مجازی و ملودی رقص‌های کردی را جزو این مقام‌ها به حساب می‌آورند و گاهی هم تعدادی از آنها را حذف می‌کنند و یا بداهه نوازی هایشان را مقام مجلسی می‌نامند. مقام‌های مجلسی منطقه گوران به شرح زیر است: ۱٫سه رته رز، ۲٫غریبی، ۳٫ساروخانی، ۴٫سحری، ۵٫قه تار، ۶٫هجرانی، ۷٫ته رز روسم، ۸٫ مجنونی لا و ای لاو، ۹٫مجنونی دواله، ۱۰٫باریه، ۱۱٫پاوه موری، ۱۲٫گل و ده ره، ۱۳٫گل و خاک، ۱۴٫الون، ۱۵٫بالادستان، ۱۶٫خان احمد خانی. از مقام‌های بالادستان و خان احمد خانی جز نام آنها چیزی بر جای نمانده است. مقام‌های مجلسی هر کدام دارای قسمت‌های فرعی متعلقات و گوشه‌های کوچک‌تری هستندکه در اصطلاح کردی، به آنها لاوچ یا بلوچ می‌گویند. ۳٫مقامات مجازی این مقام‌ها به طور عمده از مقام‌های سرنا هستند که توسط دوزله و نرم نای و تنبک و شمشال و کمانچه (یا موکش) و به طور کلی توسط سازهایی که در مناطق مختلف کردستان رواج دارد، نواخته می‌شوند. نوازندگان قدیمی که مهارت بیشتری داشته و این مقامات را توسط تنبور می نواخته‌اند، آن‌ها را به شاگردان خود نیز آموزش می‌دادند. رفته رفته اکثر نوازندگان آن‌ها را در کنار سایر مقام‌های تنبور اجرا کردند، تا اینکه این مقام‌ها به عنوان بخشی از مقام‌های تنبور در میان نوازندگان این ساز معرفی شدند. این مقام‌ها عمدتا سازی هستند و ریتم‌های متنوع تر و تند تری نسبت به سایر مقام‌ها دارند. اگرچه نسبت به دو گروه قبل، از روحانیت کمتری برخوردارند. مقام‌های مجازی را می‌توان به سه گروه کلی تقسیم کرد. گروه اول مقام‌های قدیمی اند، مانند جلوشاهی، سوار سوار و بایه بایه. گروه دوم آنهایی هساتند که توسط افراد نیک سرشت و درویش مسلک در یکصد سال گذشته ساخته شده‌اند و آنها در جم خانه‌ها و خانقاه‌ها می‌نوازند و به آهنگ‌های خانقاهی نیز معروفند. گروه سوم، هر مقام دیگری را گویند که جزو مقام‌های اصلی تنبور نباشد. بر این اساس، بعضی از نوازندگان قدیمی تمام مقام‌ها را به دو دسته حقیقی و مجازی تقسیم می‌کنند. نام چند مقام مجازی به شرح زیر است: ۱٫جلوشاهی، ۲٫جلوشاهی سحری، ۳٫بایه بایه، ۴٫سوار سوار، ۵٫خان امیری، ۶٫جنگ را، ۷٫سماع. موسیقی تنبور دارای حالات و جنبه‌های متفاوتی است و برای هر جنبه و حالت مقام خاصی وجود دارد. بر این اساس، می‌توان آنها را به صورت زیر نیز دسته بندی کرد. ۱٫مقام‌هایی که جنبه دعا و مناجات و عبادت دارند، مثل اکثر مقام‌های کلام از جمله شیخ امیری، پیشروی، ایمانم یار. ۲٫مقام‌هایی که جنبه حماسی دارند، مانند ته رز روسم. ۳٫مقام‌های اسطوره‌ای، مانند سه رته رز و ساروخانی. ۴٫مقام‌های عاشقانه، مانند قه تار، مجنونی و باریه. ۵٫مقام‌هایی که عرفانی اند و جنبه سرور و مستی دارند، مانند اکثر مقام‌های کلام، از جمله حقن حقن، هانا فریارس، یار دیدکانی. ۶٫مقام‌هایی که در مراسم عزاداری نواخته می‌شوند، مانند فانی فانی و گل و خاک. ۷٫مقام‌هایی که جنبه سرور و خوشامدگویی و شادمانی دارند، مانند جلوشاهی و سوار سوار؛ و در پایان مقام‌های تنبور را بر اساس وجوه موسیقایی مختلف، مانند وزن و ریتم و سازی یا آوازی بودن، می‌توان به صورت زیر تقسیم کرد: ۱٫ مقام‌های سازی- آوازی با وزن آزاد: این مقام‌ها عمدتا جزو مقام‌های مجلسی اند، مانند باریه، قطار، سید خاموشی. ۲٫ مقام‌های سازی- آوازی که دارای اوزان کند و فراخند و ریتم ثابتی ندارند، مانند تنه میری، لامی لامی و رژیان دالاهو. مقام سازی – آوازی دارای وزن ثابت که سربند ثابتی نیز دارند و در مراسم آیینی اجرا می‌شوند، مانند یار داوو، حقن حقن. مقام‌های صرفا سازی که ریتم تند تری نسبت به سایر مقام‌ها دارند، مانند جلوشاهی، سوارسوار، بایه بایه.

نوازندگان معروف تنبور[ویرایش]

نوازندگان معروف تنبور در یکصد سال گذشته به شرح زیر هستند: منطقه گوران سید شمس الدین حیدری توتشامی، کادارا و کابشر، استاد سرخاو، لالو بیرخان، کاکی‌های گوراجو، کاعظم و کاکریم منهوئی، اله مراد حمیدی، سیدولی حسینی، درویش علی میر درویشی، سید محمود علوی، میرزا سید علی کفاشیان، علی اکبر مرادی، طاهر یارویسی، گل نظر عزیزی، داوود عزیزی، حیدرکاکی،منطقه کرند عابدین خادمی، سید علی یارافضلی شاه ابراهیمی و سید قاسم افضلی شاه ابراهیمی، سید ارش شهریاری،منطقه صحنه نورعلی الهی، سید امراله شاه ابراهیمی، درویش امیر حیاتی، سید خلیل عالی نژاد، عبدالرضا رهنما،منطقه کرمانشاه غلام زنده دل، کیخسرو پورناظری، علیرضا فیض بشی پور، و در منطقه لرستان امامقلی امامی.

حوزه‌ها و مناطق رواج موسیقی تنبور[ویرایش]

۱٫گوران: این منطقه قدیمی ترین مرکز رواج مقام‌های تنبور محسوب می‌شود و شامل شهرهای گهواره و کرند و قسمتی از سرپل ذهاب می‌باشد. این منطقه منبع اصلی سنت‌های موسیقایی یارسان می‌باشد و قدیمی ترین رسوم موسیقایی یارسان را بیان می‌کند. مقام‌های تنبور در این منطقه به علت شرایط جغرافیایی خاص منطقه و عجین شدن مقامات با اعتقادات آنها و اینکه متون مقدس قدیمی یارسان به همان زبان امروزی آنهاست، با لهجه‌های قدیمی تر، به صورت بکر و دست نخورده به جای مانده است. ۲٫کرمانشاه و صحنه و قسمتی از لرستان: این مناطق که شامل شهرستان کرمانشاه و صحنه و کنگاور و نوراباد و منطقه دلفان و قسمت‌های از لرستان می‌باشد بعد از منطقه گوران قدیمی ترین مرکز رواج مقام‌های تنبور هستند. ۳٫ترک‌های تبریز و تهران و حومه آن: سومین گروه هستند که مقامات تنبور بین آنها رواج دارد. این گروه به علت تفاوت زبان و دوری از مراکز اصلی یارسان نسبت به دو گروه فوق دارای محدودیت‌های بیشتری هستند. ۴٫گروهی از کردهای عراق که به کاکه‌ای معروف هستند: این گروه به دلیل زبان مشترک با منطقه گوران احتمالا برای اجرای مقام‌ها با مشکل کمتری روبه رو هستند.

ساختمان[ویرایش]

تنبور از خانوادة سازهای زهی زخمه‌ای است و کاسة طنینی نیمه گلابی دارد. حجم کاسة تنبور در مقایسه با دوتارهای خراسان کم‌تر است و کاسة آن در قدیم یکپارچه بوده است. امروزه از هر دونوع کاسه (یکپارچه و ترکه‌ای) استفاده می‌شود در منطقه گوران بیشتر تنبورها هنوز کاسة یکپارچه دارند ور در صحنه اغلب تنبورها دارای کاسه ترکه‌ای هستند. «و اصطلاحاً تنبور ترکه‌ای را تنبور چمنی نیز می‌گویند» به نظر می‌رسد عمق کاسه از قدیم به امروز بیشتر شده است و در قدیم عمق ساز تنبور کم‌تر بوده است. قدیمی‌ترین نمونة کاسه ترکه‌ای، تنبورهای ساخت استاد خداوردی در منطقه صحنه و مربودا به ۷۰ تا ۸۰ سال پیش است. بعضی از سازهای استاد خداوردی هنوز موجود است و ما نیز در پژوهش خود از آنها استفاده کرده‌ایم. این تنبورهای ترکه‌ای دارای قسمت رابط (گلو) یا (گلویی) هستند که رابط میان دسته و کاسه است و ترکه‌ها بر روی آن مهار می‌شوند. سازهای استاد خداوردی گاه ۷ ترکه دارند و حجم کاسة آنها نیز از تنبورهای جدید کمتر است. امروزه تعداد ترکه‌ها بیشتر است و هرسازنده به روش خود از ۷ تا ۱۰ ترکه استفاده می‌کند کاسه‌های ترکه‌ای قدمت زیادی ندارند و قدیمی‌ترین نمونه‌های آن بر اساس اطلاعات به دست آمده به ۷۰ تا ۸۰ سال پیش مربوط است. تنبورهایی که کاسة یکپارچه دارند فاقد قسمت رابط گلو (گلویی) هستند و دسته آنها مستقیماً به کاسه متصل می‌شود. روی کاسه صفحه چوبی نازکی که تقریباً حالت گرده ماهی دارد قرار می‌گیرد ورودی این صفحه معمولاً‌تعدادی سوراخ دیده می‌شود. بنا به قولی وجود این سوراخها در طنین و جنس صدای تنبور مؤثر است. تعداد و محل این سوراخها ثابت نیست و در ساز سازنده‌ای متفاوت است. حتی تعداد و محل آنها روی صفحة سازهای یک سازنده نیز ممکن است متفاوت باشد. معمولاً ۵ تا ۶ سوراخ به شکل گل در وسط کمی متمایل به دسته و گاه دو سوراخ کنار هم در نقطه‌ای نزدیک به محل اتصال کاسه به دسته روی صفحه ایجاد می‌شود. برخی از تنبورها نیز دو سوراخ روی کاسه در قسمت بالایی و نزدیک به لبه و صفحه دارند. (مخصوصاً در تنبورهای ساخت مهم استاد چنگیز گهواره‌ای بصورت پنج سوراخ دو قسمت در روی دستة تنبور تعدادی دستان در محل‌های معین بسته می‌شوند. تنبورهای منطقه گوران معمولاً ۱۳ دستان و تنبورهای منطقه صحنه غالباً ۱۴ دستان دارند. امروزه در منطقه گوران تنبورهایی با ۱۴ دستان (دستان چهاردهم اضافه شده است) نیز دیده می‌شود. تعداد دستان‌های تنبور در اصل ۱۳ دستان بوده است. در سال‌های اخیر برخی از تنبور نوازان چنددستان دیگر به ساز خود افزوده‌اند. به عنوان مثال سید خلیل عالی نژاد در چند سال پیش پنج دستان به تنبور خود اضافه کرد که جواب دستانهای سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم در یک اکتاو بالاتر بود. البته این نوازنده بعدها دستانهای اضافی را باز کردند. اگر تنبور از جنس چوبهای مرغوب ساخته شود و در ساختمان آن به خصوص (کاسه رزوناسین) ابعاد لازم در نظر گرفته شود همچنین در انتخاب سیم‌های آن سعی شده باشد تا آنها را از آلیاژهای مناسب ساخته باشند دارای چنان سونوریسته‌ای عرفانی و پریانی است که هیچ‌یک از سازهای دیگر قادر به صدور این اصوات خیال‌انگیز و روحانی که گویی از جهان دیگری به گوش می‌رسد با شنیدن این موسیقی شنونده از اصالت نغزگویی و وقار و سنگینی و باستانی بودن این نعمات حیرت زده می‌شود که به وضوح با دیگر موسیقیهای ایران متفاوت است. نغمه‌های این ساز به وسیله دست و بدون هیچ واسطه‌ای اخذ می‌شود و صدای حاصله از آن نسبت به محل برخورد مضراب به سیم‌ها در نقاط مختلف صفحه نوعی تغییر رنگ موسیقیانی را به وجود می‌آورد. معرفی این ساز ورپراتوار موسیقی مربوط آن را در خارج از یارسان مدیون زحمات موسیقیدانان با تجربه به دو سه دهة اخیر از قبیل استاد شهرام ناظری کیخسرو پور ناظری و علی‌اکبر مرادی و سید خلیل عالی نژاد و… دانست که با اجرای کنسرت‌های متعدد در داخل و خارج از کشور و انتشار آثار متنوع و جذاب این موسیقی نقش به سزایی داشته‌اند. در برخی از تنبورهای جدید، ساختمان خرک به طور کلی تغییر کرده است. در تنبورهای ساخت استاد ابراهیم قنبری مهر (تهران) و عبدالرضا رهنما (صحنه) خرک و سیم گیر به پیروی از بربط (عود) شیئی واحد هستند و روی صفحه کاملاً تثبیت شده‌اند. سیم‌گیر که در قسمت پایینی کاسه قرار گرفته است. برای قلاب شدن وترها شکلی شانه‌ای دارد. همانطور که ذکر شد تنبورهای ساخت استاد ابراهیم قنبری و برخی از تنبورهای عبدالرضا رهنما فاقد سیم‌گیر هستند. محل شیطانک در انتهای دسته و قبل از سرپنجه است و معمولاً شیء جداگانه‌ای است که در شیار ایجاد شده بر روی دسته قرار می‌گیرد روی شیطانک نیز دو یا سه شیار برای عبور وترها ایجاد شده است؛ بنابراین قطعه‌های مختلف تنبور عبارت‌اند از کاسه طنینی (یکپارچه، ترکه‌ای با ۷ تا ۱۰ ترکه) صفحه دسته، گلو یا گلویی (در تنبورهای ترکه‌ای) سیم‌گیر در برخی از تنبورهای جدید، خرک کار سیم‌گیر را انجام می‌دهد) ۲ یا ۳ وتر شیطانک، خرک (در برخی از تنبورهای جدید، سیم‌گیر کار خرک را انجام می‌دهد) ۱۳ تا ۱۴ دستان، ۲ تا ۳ گوشی و پرده قبل از شیطانک. مشخصات و شکل ظاهری و خواص مواد این ساز تشکیل شده است از یک کاسه گلابی شکل که با صفحه‌ای از چوب پوشیده شده است. یا دسته‌ای بلند که بر روی آن ۱۳ الی ۱۴ پرده یا دستان بسته می‌شود. سیم‌گیر در آخر صفحه برای مهار سیم‌ها و گوشیها در قسمت بالای دسته برای کوک آن استفاده می‌شود و خرک که در فاصله ۶ الی ۷ سانتی‌متری انتهای صفحه قرار دارد و در نهایت دو وتر که یکی زیر و دیگر بم‌تر و اخوان کوک می‌شود اخیراً سیم اصلی مضاعف گردیده و در واقع دو سیم اصلی به منزلة یک سیم و یکی از آنها تکرار دیگری می‌باشد، بلندای این ساز از حدود ۸۵ الی ۹۸ سانتی‌متر می‌باشد. وسعت و صدا دهی تنبور در بم‌ترین قسمت که دست باز سیم و اخوان می‌باشد. [فا] و در زیرترین قسمت به نت [ر] می‌رسد مانند شکل روبه رو در واقع سیم اصلی یک اکتاو و نیم الی یک پرده وسعت و صدادهی دارد.

  1. کاسه: به شکل گلابی می‌باشد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود و ضخامت آن تقریباً ۴ میلی‌متر می‌باشد که اگر این ضخامت بیشتر شود صدا زیر ته (تنبور زیر خوان می‌شود) و اگر ضخامت آن کمتر شود صدا بم تر (تنبور بم خوان می‌شود) عمق کاسه در تنبورهای مختلف از ۱۳ الی ۱۷ سانتی‌متر می‌باشد عرض دهنة آن نیز از ۵/۱۵ الی ۲۰ سانتی‌متر مشاهده شده است؛ و طول کاسه تا دستان سیزدهم از ۳۵ الی ۴۲ سانتی‌متر می‌باشد (۳۵ سانتی‌متر مربوط به تنبور سیدامرالله شاه ابراهیمی و ۴۲ سانتی‌متر مربوط به علی‌اکبر مرادی ساخت اسداله گهواره می‌باشد) بر روی برخی از کاسه‌های تنبور سوراخهایی تعبیه شده که بنی بر سلیقه سازنده آنها متغیر می‌باشد. این سوراخها را به منظور آزاد کردن صدای ساز ایجاد می‌کنند و بر روی انواع آن ۲ الی ۵ سوراخ معمول می‌باشند.

انواع کاسه تنبور:

  • کاسه یکپارچه: این کاسه همانطور که از اسم آن پیداست طی مراحل از یک کنده بصورت یکپارچه ساخته می‌شود که به آن کاسه‌ای یا کشکولی هم می‌گویند. چوب آن از جنس توت می‌باشد. چون این چوب دارای حعل و فرج و الیا فدار و دارای رگه‌های ریز و زیبایی می‌باشند.

لازم است ذکر شود که درختهای توت که در کوهپایه‌ها هستند و کم‌آبی کشیده‌اند چون خشک می‌باشند طنین و زنگ بیشتری دارند و برعکس درختانی که در خاکهای دارای املاح و در نواحی مربوط رشد کرده‌اند صدای نامطلوبی دارند. تنبور کاسه‌ای دارای اصالت زیادی می‌باشند و از هزاره‌های قبل اولین تنبورها با این نوع کاسه ساخته شده‌اند. این کاسه‌ها را در گذشته با ابزارهای ابتدایی مانند تیشة معمولی و اسکنه و چند رندة چوب می‌ساختند و ما امروزه با پیشرفت تکنولوژی می‌توان این نوع کاسه‌ها را در مدت زمان اندک ساخت هرچند در حال حاضر نیز بعضی از سازندگان تنبور (استاد یداله و اسداله گهواره) هنوز از همین ابزارهای ابتدایی برای ساختن این کاسه‌ها استفاده می‌کنند. زیرا آنها معتقدند حس و حال سازنده ارتباط رمز و راز گونه‌ای با صدای حاصل از ساز دارد

  • کاسه ترکه‌ای (چمنی) (چه منی): این نوع کاسه‌ها از قطعات یا ترکه‌هایی از ۷ تا ۱۰ ترکه بهم چسبیده تشکیل شده است. ساختن کاسه به این شیوه از ۷۰ الی ۸۰ سال پیش شروع شده است؛ و قدیمی ترین کاسة تنبور ترکه‌ای که دارای ۸ ترکه و گویی نیز می‌باشد ساخت خداوردی صحنه می‌باشد؛ که مربوط به ۸۰ سال پیش است. بطور یقین ساخت کاسة ترکه‌ای تحت تأثیر سازندگان سازهای ایرانی مخصوصاً سازندگان سه‌تار قرار گرفته است. این نوع کاسه نیز معمولاً از جنس توت ساخته می‌شود. کاسه ترکه‌ای خود به دو شیوه ساخته می‌شود:
  1. به اینصورت که هرکدام از ترکه‌ها تا محل اتصال دسته‌ها ادامه یابد.
  2. در ساختن این نمونه نیز از یک نیم تنه که در اصطلاح به آن گلویی می‌گویند ساخته می‌شود و آن در حد فاصل دسته و ترکه قرار می‌گیرد. جنس گلویی در قدیم از جنس توت بوده و امروز از چوب گردو نیز ساخته می‌شود.

ساخت کاسة ترکه‌ای بجز سازندگان تنبور در منطقه گوران نزد تمامی سازندگان تنبور معمول بوده است. از سازندگان این نوع کاسه می‌توانً عبدالرضا رهنماً وً خداوردی عرضهً را نام برد.

  1. دسته: دسته معمولاً از چوب گردو ساخته می‌شود و گاهی از چوب چنار موج و چوب زردآلو نیز استفاده می‌شود طول دسته با سرپنجه از ۴۳ الی ۷/۵۴ سانتی می‌باشد و بدون سرپنجه ۳۵ الی ۵/۴۱ پس سرپنجه ۱۲ الی ۷/۱۳ طول دارد. عرض دسته ۲ الی ۳ سانتی‌متر می‌باشد که به سمت کاسه به ترتیب ضخیم‌تر می‌شود به روی دسته ۱۳ الی ۱۴ دستان بسته می‌شود و وسعت یک اکتاو نیم الی یک پرده را در بر می‌گیرد.

نمایی از دسته:

صفحه
  • صفحه را معمولاً از چوب توت می‌سازند ضخامت آن ۲ الی ۴ میلی‌متر است عرض آن در پهن‌ترین قسمت دهند کاسه به ۵/۱۵ الی ۲۰ سانتی‌متر در انواع کاسه متغیر است و طول آن نیز تا دستان سیزدهم ۳۵ الی ۴۲ سانتیمتر تنبور متغیر است بر روی صفحه سوراخهایی تعبیه می‌شود که طرز قرارگرفتن آنها بر روی صفحه و تعداد آنها در سازهای مختلف و بنابر سلیقه سازندگان آنها متغیر است هدف از ایجاد آنها آزاد کردن صدای ساز می‌باشد و معمولاً ۸ الی ۱۲ سوراخ تعبیه می‌شود.
  • سیم‌گیر: در انتهای کاسه و پشت آن نصب می‌شود جنس آن در قدیم بیشتر از شاخ کَل (بزکوهی) و امروزه آنرا چوبهای مختلف مانند شمشاد و کیکوم می‌سازند. سیم‌گیر برای مهار سیمها در انتها صفحه می‌باشد.
  • خرک دسته: در قدیم جنس خرک دسته بیشتر از شاخ کَل (بز کوهی بوده است) اما امروز از چوب گردو یا شمشاد و کیکوم ساخته می‌شود و برروی دسته نصب می‌شود و بروی آن سه شیار و برای مهار سیم‌ها ایجاد می‌شود به آن شیطانک نیز می‌گویند و به گویش کردی به (خرک بان) گفته می‌شود.
  • خرک صفحه: این خرک نیز از چوب شمشاد ساخته می‌شود این خرک برروی صفحه و به فاصلة ۵ الی ۵/۷ سانتی‌متری از سیم گیر نصب می‌شود و ارتفاع آن ۵/۲ الی ۴ میلی‌متر می‌باشد طول آن نیز ۲ الی ۵ سانتی‌متر است و بر روی آن سه شیار برای عبور سیم‌ها ایجاد می‌شود بهتر است که خرک در جای خود ثابت شود که برای این کار معمولاً با چند قطره چسب به صفحه چسبانده می‌شود
  • دو یا سه گوشی: گوشی‌ها در قسمت سر پنجه قرار دارند و جنس آنها باید از نوع چوب سست مانند بید باشد زیرا چوب استفاده شده در گوشی باید سست تر از چوب دسته باشد تا دسته به مرور زمان خورده نشود و گوشی‌ها که قابل تعویض می‌شوند از بین بروند.
  • وترها (سیم‌ها): وترها در گذشته از جنس ابریشم خام تابیده شده و بیش از آن از زه بوده و ظاهراً قطر و ضخامت آنها یکسان بوده است. امروزه جنس وترها از سیم‌های فولادی یا آلیاژی مانند آن و نیز از مس و برنج است. بهتر است وتر اول (زیر) از سیم فولاد و وتر دوم (بم) ار مس و سرخ رنگ باشد امروزه وترها دوگانه یا سه‌گانه تنبور را بیش تر از یک جنس (سیم‌های فولادی سفید) انتخاب می‌کنند؛ که سیم‌های فولادی شماره [۱۸] مناسب تر است. طول سیم از خرک تا شیطانک ۶۴ الی ۵/۸۳ سانتی‌متر در انواع تنبور می‌باشد. قبلاً بر روی این ساز دو وتر تعبیه شده بود که یکی زیرتر (سیم اول) و دیگری بم تر (و اخوان) به فاصله چهارم و پنجم درست کوک می‌شوند اما اخیراً سیم اصلی (اول) به صورت مضاعف گردیده است که صرفاً برای حجم زیاد صدا می‌باشد در حقیقت دو سیم اصلی به منزله یک سیم‌اند ویکی از آنها تکرار دیگری است.
  • دستان (پرده): تنبور دارای ۱۳ دستان بصورت پرده و نیم پرده می‌باشد در واقع فواصل موجود بین دستانها همگی نیم‌پرده است که موسیقی‌دانان قدیم ایران مانند فارابی، ابن سینا، صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغه‌ای آن را دستان فرس نامیده‌اند؛ که از طنین یکی پرده کامل به دو نیم پرده مساوی یا تقسیم اکتاو به ۱۲ فاصلة تقریباً مساوی است و همان موسیقی دانان مذکور این نوع دستان بندی را مربوط به دوره‌های قبل از اسلام می‌دانند. جنس دستانهای تنبور از رودة گوسفندی می‌باشد طی مراحل روده گوسفند را بلافاصله بعد از ذبح آن را در آب گرم می‌گذارند چربیها و زواند آنرا با دست و با کمک آب گرم از بین می‌برند و تمیز می‌کنند پس از تراشیدن قسمت بیرون روده قسمت درونی که سفیدرنگ و لطیف می‌باشد باقی می‌ماند که آنرا با دست تاب می‌دهند و در آفتاب خشک می‌کنند. قسمتهای تاب داده شده را به دقت بررسی کرده تا یکنواخت شوند و صبر می‌کنند تا خشک شده و قابل استفاده گردد.

کوک تنبور[ویرایش]

امروزه مبنای صداهای موسیقی در سازها نت دوی دیاپازن است که سازهای شاخص موسیقی ایرانی نیز از آن تبعیت نموده‌اند. مثلاً اکثر نوازندگان تار، دست باز یا مطابق دو سیم اول که سیم‌های اصلی تارند را برابر با نت یاد شده می‌گیرند. همین امر باعث شده‌است که صدای سازهای ایرانی بدلیل مبالغه در زیر شدن از اعتدال خارج گشته و صداها اکثراً خشک و بدون طنین شده و از حالت اصلی خود خارج گشته‌است.
در گذشته مبنای صداهای موسیقی نت لا بوده‌است چه در موسیقی ایرانی و چه در موسقی جهانی. این امر تاکنون در تنبور مراعات گردیده یعنی دست باز یا مطابق دو سیم اول که سیم‌های اصلی تنبوراند، معمولاً برابر است با نت لا. یعنی یک و نیم پرده بم‌تر از مبنای امروزی کوک می‌شوند.

دو سیم اول تنبور که دو نامیده می‌شوند نسبت به دیاپازون لا کوک می‌شوند و سیم سوم (سل) که به سیم واخوان نیز مشهور است با فاصله چهارم یا پنجم درست پایین‌تر از سیم دو کوک می‌شود که در اصل این دو کوک به کوک پنج و هفت یا فا و سل مشهورند.

کوک طرز: بیشتر مقام‌های مجلسی با این کوک نواخته می‌شود. نسبت میان وترها در کوک پنجم درست نزولی است و صدای باز وتر دوم اکتاو پایین‌تر از صدای دستان پنجم است. کوک برز: بیشتر در مقام‌های حقانی استفاده می‌شود. در این کوک نسبت فاصله سیم زرد به سیم سفید چهارم درست است.

منابع[ویرایش]

  • کاکی، حیدر. زمینه شناخت تنبور. چاپ اول. تهران و شیراز: نوید شیراز، ۱۳۸۸. ISBN 978-964-358-694-2. 
  • ستایشگر، مهدی. واژه نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد اوّل. چاپ دوّم. تهران: اطلاعات، ۱۳۸۱. ISBN ۹۶۴-۴۲۳-۳۰۵-۰.