محمد دوم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از سلطان محمد فاتح)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Osmanli-nisani.svg   
فاتح سلطان محمد خان دوم
سلطان محمد فاتح
سلطان ابوالفتح محمد
سلطان عثمانی
ارباب دو سرزمین و دو دریا
قیصر روم
پادشاه
ملک عرب و عجم
فاتح
ابوالفتح
نگاره‌ای از چهره سلطان محمد فاتح
Tughra of Mehmed II.JPG
سلطنت اوت ۱۴۴۴ - سپتامبر ۱۴۴۶ (دوره اول)
۳ فوریه ۱۴۵۱–۳ مه ۱۴۸۱ (دوره دوم)
نام کامل محمد دوم
زادهٔ ۳۰ مارس ۱۴۳۲
زادگاه ادیرنه
درگذشتهٔ ۳ می ۱۴۸۱ (۴۹ سال)
مکان مرگ گبزه، امپراتوری عثمانی
مدفون در ۲۲ می ۱۴۸۱، مسجد فاتح، قسطنطنیه (امروزه استانبول)
پیشین مراد دوم
پسین مراد دوم (دوره اول)
بایزید دوم (دوره دوم)
کنیز اَمینه گلبهار خاتون
گلشاه خاتون
خدیجه خاتون
ستیشاه خاتون
چیچک خاتون
خاندان سلطنتی خاندان عثمانی
خاندان دودمان عثمانی
پدر مراد دوم
والده سلطان هما خاتون
فرزندان بایزید دوم
شاهزاده مصطفی
جم سلطان
شاهزاده کرکوت
گوهرخان سلطان
عایشه سلطان

محمد دوم (به ترکی عثمانی: محمد ثانی؛ آوانویسی: Meḥmed-i sānī) ملقب به محمد فاتح (۳۰ مارس ۱۴۳۲–۳ مه ۱۴۸۱؛ به ترکی عثمانی: فاتح سلطان محمد) هفتمین و یکی از بزرگ‌ترین پادشاهان دولت عثمانی بود. او دو بار به عنوان پادشاه عثمانی برتخت نشست، نخست از ۱۴۴۴ تا ۱۴۴۶ و سپس از ۱۴۵۱ تا ۱۴۸۱ میلادی.

مهم‌ترین اتفاق دوران نخست پادشاهی محمد فاتح، جنگ با صلیبیون به رهبری یانوش هونیادی که سلطان عثمانی با موفقیت او را شکست داد. او سپس توسط ینی‌چری‌ها از سلطنت خلع شد اما در سال ۱۴۵۱ بار دیگر به عنوان پادشاه عثمانی برتخت نشست. وی در آغاز سلطنت دوم خود مقدمات حمله به قسطنطنیه را فراهم کرده و در نهایت باموفقیت وارد شهر شد و به امپراتوری روم شرقی پایان داد.

محمد در زمان فتح قسطنطنیه تنها ۲۱ سال داشت. او پس از ورود به شهر، خود را «قیصر روم» نامید. فرمانروایان جهان اسلام او را به عنوان قیصر جدید به رسمیت شناختند اما در جهان مسیحی، تنها کلیسای ارتودکس شرقی - که در قلمروی عثمانی واقع شده بود - این ادعای او را پذیرفت.

فتوحات او پس از ورود به قسطنطیه به اتمام نرسید. او باموفقیت تمام آناتولی (ترکیه امروزی) را فتح کرد و جنوب شرقی اروپا را تحت فرمان عثمانی درآورد. او سپس دست به اصلاحاتی در دولت عثمانی زد و به علم و هنر - به ویژه شعر و ادب پارسی - علاقه زیادی نشان داد.

محمد فاتح امروزه در ترکیه و جهان اسلام به عنوان یک قهرمان و غازی (مبارز راه اسلام) شناخته می‌شود.[۱]

برتخت نشینی دوم محمد فاتح

سال‌های اولیه[ویرایش]

محمد دوم در روز ۳۰ ماه مارس سال ۱۴۳۲ در ادرنه - پایتخت وقت دولت عثمانی - به دنیا آمد. پدر او سلطان مراد دوم و مادرش هما والده سلطان بود. زمانی که یازده سال داشت، به عنوان فرماندار آماسیه برگزیده شد تا برای به‌تخت نشینی آماده شود. سلطان مراد همچنین تعداد زیادی از علمای مسلمان را نیز به همراه او فرستاد. گفته شده که این تصمیم منجر به مستحکم‌تر شدن ایمان او به اسلام شده است.

در میان معلمان او، ملا گورانی و آق شمس‌الدین تاثیر بسیاری زیادی برشخصیت او داشتند و تعلیمات اسلامی آنان به بزرگ‌ترین انگیزه محمد برای فتح قسطنطیه و جامه عمل پوشاندن به وظیفه دینی برای پایان دادن به امپراتوری روم بدل شد.

تنها یک سال پس از ورود محمد به آماسیه، سلطان مراد با قرامانیان صلح کرد و در نهایت از پادشاهی استعفا داد. این تصمیم محمد دوازده ساله را تبدیل به سلطان جدید امپراتوری عثمانی کرد.

در نخستین سال‌های دور نخست سلطنت خود، صلیبیون به رهبری پادشاه بلغارستان، یانوش هونیادی و به توصیه کاردینال ژولیان سزارینی به قلمروی عثمانی یورش بردند اما محمد با موفقیت آنان را شکست داده و پس راند. پس از پیروزی در نخستین نبرد با صلیبیون، محمد به پدرش، مراد، نامه نوشت:

اگر تو سلطانی، بیا و سپاهیانت را رهبری کن. اگر من سلطانم، به تو دستور می‌دهم بیایی و سپاهیانم را رهبری کنی

— سلطان محمد فاتح

پس از دریافت این نامه، مراد دوم فرماندهی سپاه مسلمانان در جنگ با مسیحیان را پذیرفت و در نبرد نبرد وارنا نیروهای صلیبی را شکست داد. دو سال بعد، شورش ینی‌چری‌ها (سپاهیان عثمانی) روی داد که در پیامد آن، سلطان مراد مجبور شد تا بار دیگر به عنوان سلطان عثمانی برتخت بنشیند. او این بار تا زمان مرگش در سال ۱۴۵۱ میلادی حکومت کرد. با مرگ مراد، محمد به عنوان سلطان برای بار دوم برتخت نشست.[۲]

قلعه معروف روملی حصار، ساخته شده توسط محمد برای فتح قسطنطنیه[۳]

فتح قسطنطنیه[ویرایش]

زمانی که محمد بار دیگر برتخت نشست، تمام تمرکز خود را بر روی تقویت نیروی دریایی عثمانی قرار داد تا مقدمات حمله به قسطنطنیه را فراهم کند. پدر پدربزرگ محمد، سلطان بایزید یکم، در سمت آسیایی تنگه بوسفر دژی را به نام حصار آنادولو بنا کرده بود. محمد نیز در سمت اروپایی این تنگه، دژ بزرگی را بنا کرد و آن را روملی حصار نامید. بدین طریق، تنگه بوسفر تماماً تحت کنترل عثمانیان در آمد.

در سال ۱۴۵۳، محمد قسطنطنیه را محاصره کرد. شماره سپاه او را چیزی میان هشتاد تا دویست هزار نفر نوشته‌اند. او ۳۲۰ کشتی نیز به همراه خود داشت. شهر از زمین و دریا محاصره شده بود و با توجه اینکه تنگه بوسفر تماماً در کنترل سپاه عثمانی بود، هیچ راهی باقی نمانده بود تا یک سپاه خارجی بتواند به رومی‌ها یاری برساند.

در نخستین روزهای محاصره، دیوارهای قسطنطنیه باموفقیت پایداری کردند، اما در نهایت پیروزی با عثمانی بود و شهر پس از پنجاه و هفت روز محاصره سقوط کرد و سلطان محمد فاتح، فاتحانه وارد قسطنطنیه شد. او سپس پایتخت عثمانی را از ادرنه به شهر تازه فتح شده منتقل کرد.

یکی از صحابه پیامبر اسلام، یعنی ابوایوب الانصاری در محاصره نخست قسطنطنیه توسط سپاه یزید، کشته شده بود. زمانی که سپاه محمد فاتح وارد قسطنطنیه شد، آق شمس‌الدین قبر ابوایوب را پیدا کرد و محمد نیز پس از پایان نبرد، مسجد بزرگی در کنار این قبر ساخت تا اهمیت پیروزی‌اش برای جهان اسلام را نشان دهد.

آنچه امروزه از «قصر قیصر» برجا مانده است

قصر بوکولئون، یکی از اقامت‌گاه‌های باستانی امپراتوران روم شرقی بود. این قصر در میان ایرانیان به نام «قصر قیصر» معروف بود. محمد پس از دیدن ویرانه‌های قصر قیصر، این شعر - که منصوب به شاعر ایرانی، انوری است - را خواند:

بوم نوبت می‌زند بر طارم افراسیابپرده‌داری می‌کند در قصر قیصر عنکبوت

پس از فتح قسطنطنیه، محمد فاتح خود را «قیصر روم» نامید. ادعای او مبنی بر جانشینی امپراتوران روم در اروپا مورد استقبال قرار نگرفت. با این حال ایرانیان و سپس مسلمانان او را به عنوان قیصر روم به رسمیت شناختند. کلیسای کاتولیک این ادعا را نپذیرفت، با این حال کلیسای ارتودوکس شرقی (واقع در خود قسطنطنیه) محمد را به عنوان قیصر جدید پذیرا شد. در واقع محمد، اسکولاریوس را به عنوان پاتریارک جدید قسطنطنیه برگزید و او نیز در عوض ادعای سلطان به عنوان جانشینی امپراتوران روم را به رسمیت شناخت.

ورود محمد فاتح به قسطنطنیه

کنستانتین یازدهم، واپسین امپراتور روم، هیچ جانشینی نداشت. در نتیجه، اگر شهر به دست عثمانیان نیوفتاده بود، یکی از پسران برادرش به عنوان امپراتور جدید برتخت می‌نشست. اما پس از سقوط قسطنطنیه، برادرزادگان امپراتور سابق توسط سپاه عثمانی دستگیر شده و به دربار محمد برده شدند. او نیز بر آنان نام‌های اسلامی گذاشت و آن‌ها را به منصب‌های جدیدی برگزید: پسر بزرگتر، به مراد تغییر نام داد و به عنوان بیلربی بالکان برگزیده شد. بر روی پسر جوان‌تر نام مسیح پاشا گذاشته شد و به عنوان یکی از دریاسالاران ارتش عثمانی خدمت کرد. او در سال‌های آخر عمرش به عنوان صدراعظم جانشین محمد فاتح، یعنی بایزید دوم برگزیده شد.

محمد در سال ۱۴۶۱ امپراتوری ترابوزان را نیز فتح کرد. این فتوحات باعث شهرت و پرستیژ امپراتوری عثمانی شد. بر اساس یک افسانه معروف، ده سال پس از سقوط قسطنطنیه، محمد به خرابه‌های تروی رفته و اعلام کرده که انتقام نبرد تروآ را از رومی‌ها («رومی» واژه‌ای بود که هم خود یونانیان و هم مسلمانان از آن برای اشاره به یونانیان در این عصر استفاده می‌کردند) گرفته است.[۴]

گسترش دولت عثمانی[ویرایش]

فتح صربستان[ویرایش]

نخستین کارزار نظامی محمد پس از فتح قسطنطنیه، حمله به صربستان بود. این کشور از سال ۱۳۸۹ میلادی دست‌نشانده عثمانی بود و از آنجایی که مارا برانکوویچ، شاهدخت صرب، همسر مراد دوم بود، عثمانی‌ها خود را حاکم این سرزمین می‌دانستند. اما از آنجایی که دوراد برانکوویچ، حاکم صربستان، به تازگی با بلغارها پیمان اتحاد امضا کرده بود، محمد دوم درخواست تا صرب‌ها پیش از موعد مقرر خراج خود را پرداخت کنند که با مخالفت آنان روبرو شد. همین مسئله، منجر به لشکرکشی محمد دوم به سوی صربستان در سال ۱۴۵۴ شد. این مسئله منجر به سری جدید جنگ‌های عثمانی و بلغارها شد.

ارتش عثمانی تا بلگراد (آن زمان بخشی از پادشاهی بلغارستان بود) پیش رفت، اما در فتح آن ناکام ماند. خود محمد فاتح نیز در نبرد زخمی شد. عثمانیان در فتح بلغارستان تا دوران سلطان سلیمان قانونی ناکام ماندند. با این همه صرب‌ها موفق نشدند تا مانند بلغارها پایداری کنند. محمد در سال ۱۴۵۹ اسمردروو را فتح کرد و به دولت صرب پایان داده و آن را ضمیمه خاک عثمانی کرد.[۵]

حمله به جنوب ایتالیا[ویرایش]

یک سپاه عثمانی به فرماندهی احمد پاشا در سال ۱۴۸۰ به جنوب ایتالیا حمله کرد و اوترانتو را فتح کرد. اما به دلیل کمبود آذوقه، احمد پاشا به همراه بخش بزرگی از سپاهش به آلبانی عقب نشینی کرد و تنها ۱۳۰۰ نفر را در اوترانتو باقی گذاشت و قرار بود تا خودش نیز پس از زمستان به منطقه بازگردد.

از آنجایی که تنها ۲۸ سال از سقوط قسطنطنیه گذشته بود، با حمله عثمانی به ایتالیا در اروپا این هراس پدید آمد که رم نیز به سرنوشت مشابه دچار شود و پاپ و مردم شهر رم آماده ترک شهر برای فرار از قتل عام توسط عثمانیان شدند. پاپ سیکستوس چهارم در ۱۴۸۱ صلیبیون را فراخواند؛ چندین دولت شهر ایتالیایی، مجارستان و فرانسه به درخواست پاپ پاسخ مثبت دادند. با این حال از آنجایی که ونیز در ۱۴۷۹ با عثمانی پیمان صلح امضا کرده بود، درخواست از پیوستن به صلیبیون خودداری کرد.

سپاه صلیبیون شهر را در یکم می ۱۴۸۱ محاصره کرد و دو روز بعد خبر مرگ محمد فاتح اعلام شد. جریاناتی که برای جانشینی او پدید آمد مانع این شد تا عثمانیان برای دفاع از اوترانتو سپاهی را ارسال کنند. دولت عثمانی با دولت‌های مسیحی مذاکره کرد و در نهایت پذیرفت از ایتالیا عقب بنشیند.

نقشه عثمانی در زمان دومین برتخت نشینی محمد دوم
نقشه عثمانی در زمان مرگ محمد دوم

مرگ[ویرایش]

در سال ۱۴۸۱، محمد دوم به همراه سپاه عثمانی به سمت مال‌تپه در قسطنطنیه در حرکت بود که دچار بیماری شد. او به تازگی کارزار فتح رودس و جنوب ایتالیا را آغاز کرده و حتی برنامه داشت تا مصر را نیز فتح کرده و با برانداختن خلافت عباسی، خود را خلیفه اعلام کند. اما چند روز پس از دچار شدن به بیماری، درگذشت. او در این زمان چهل و نه ساله بود و در مسجد فاتح به خاک سپرده شد. تاریخ‌نگار معاصر کالین هیوود می‌گوید که مدارکی در دست است که محمد مسموم شده بود، به احتمال زیاد توسط پسر و جانشینش، بایزید.[۶][۷]

مرگ محمد باعث ایجاد شادمانی در میان مسیحیان شد و گفته شده که زنگ کلیساها به نشانه شادی به صدا در آمده است. خبر مرگ او را در ونیز این‌گونه اعلام کرده‌اند: La Grande Aquila è morta! (عقاب بزرگ مرد!)[۸][۹]

سلطان محمد و جامی[ویرایش]

سلطان محمد فاتح علاقه زیادی به شعر و ادبیات پارسی داشت. در دوران او، اشعار زیادی برای ستایش فتوحاتش به تقلید از شاهنامه به زبان پارسی سروده شد و آثار معروفی از زبان‌های دیگر به پارسی برگردانده شد.

در این رابطه، گفته شده در سال ۸۷۷ هجری قمری، جامی، شاعر معروف ایرانی، برای زیارت کعبه به مکه سفر کرده بود. زمانی که این خبر به سلطان عثمانی رسید، خواجه عطاءالله کرمانی را به حلب فرستاد تا آن شاعر نامی را به قسطنطنیه دعوت کند. اما گویا جامی علاقه‌ای به این دیدار نداشته، سفرش را کوتاه کرده و به ایران بازگشته و بدین جهت فرستادگان سلطان موفق به دیدار او نشدند.[۱۰]

شخصیت[ویرایش]

باوجود اینکه محمد یک شخص نظامی بود، اما به خوبی از پس صحبت کردن به زبان‌های گوناگون بر می‌آمد. او می‌توانست ترکی عثمانی، صربی، عربی، یونانی، لاتین و پارسی را صحبت کند.[۱۱][۱۲][۱۳]

محمد فاتح گاهی علمای اسلامی را به دربارش دعوت می‌کرد و به آنان دستور می‌داد تا در حضورش درباره دین اسلام بحث کنند. در میان پادشاهان عثمانی، محمد بیش از سایرین به دانش، نجوم و الهیات علاقه نشان می‌داد. در میان نزدیکان او، اندیشمندان یونانی و ایتالیایی زیادی نیز به چشم می‌خورد. یکی از آن‌ها، میشل کریتوبولوس، به محمد لقب «فیلن‌هلن» یعنی دوست‌دار یونانیان داد. فاتح پس از فتح آتن همچنین از خراب کردن ویرانه‌های باستانی آتنی چشم پوشی کرد.

او همچنین در کنار علاقه‌اش به شعر، خود نیز یک شاعر بود و با تخلص «آونی» شعر می‌سرود و از او یک دیوان برجای مانده‌است.[۱۴]

روابط جنسی[ویرایش]

براساس گزارش تاریخ‌نگار بیزانسی، لانیکوس چالکوندیلس، محمدفاتح با شاهزاده والاکیا و برادر ولاد دراکولای معروف، یعنی رادو، روابط عاشقانه‌ای داشت. در همین رابطه، رادو در میان مردم به «رادوی زیبا» (به رومانیایی: Radu cel Frumos) شهرت یافت. محمد دوم پس از شکست دادن ولاد دراکولا، رادو را به جای او برتخت پادشاهی والاکیا گمارد که این خود نزدیکی میان این دو را نشان می‌دهد. در گزارش چالکوندیلس آمده است:

از آنجایی که او از آن پسر خوشش می‌آمد، [محمد] او را به یک مهمانی دعوت کرد و با شهوت یک جام شراب برای او ریخت و سپس پسرک را به اتاقش دعوت کرد. آن پسر که از پیشنهاد سلطان جا خورده بود، با خواست او مخالفت کرد. اما محمد در نهایت خودش را به او تحمیل کرده و به اجبار او را بوسید. اما رادو باموفقیت فرار کرد. او را دوباره به پیش سلطان بازگرداندند و آن پسر این بار هم به محبوب او [محمد] تبدیل شد.

— لانیکوس چالکوندیلس

منابع تاریخی همچنین می‌گویند که سلطان به خانه نوتاراس رفته و از او خواسته که پسر چهارده ساله‌اش را برای لذت سلطان به اتاق او بفرستد. زمانی که نوتاراس درخواستش را رد کرد، فاتح دستور داد او را به همراه پسر و دامادش گردن بزنند و سه سپس سرهای آنان را بر روی میز ضیافتش قرار داد. او سپس پسر کوچک‌تر نوتاراس، یعنی جیکوب نوتاراس، را به حرمسرای خود برد، با این حال جیکوب در سال 1460 از قلمروی عثمانی فرار کرد.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰]

میراث[ویرایش]

پس از فتح قسطنطنیه، فاتح مساجد و مدارس اسلامی زیادی در شهر ساخت که مشهورترین آن‌ها مسجد فاتح است. او همچنین نخستین سلطان عثمانی است که دستور داد تا برای این دولت مجموعه قوانینی نوشته شود، سال‌ها پیش از سلطان سلیمان قانونی.[۲۱]

محمد دوم سی و یک سال سلطنت کرد و بیشتر دوران حکومتش در جنگ و نبرد بود. او قلمروی عثمانی را به شدت گسترش داد قسطنطنیه (استانبول امروزی)، آسیای کوچک (ترکیه امروزی)، بوسنی، صربستان و آلبانی را فتح کرد و به واسطه این فتوحات هم در میان مسلمانان و هم در میان مسیحیان شهرت بسیاری یافت. فرانز بابینگر، تاریخ‌نگار آلمانی، می‌گوید که محمد فاتح در دید مسیحیان یک ظالم خون‌خوار بود.

پل فاتح سلطان محمد استانبول که در سال ۱۹۸۸ تکمیل شد، به افتحار او نام‌گذاری شد. همچنین تصویر از سال‌های ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۲ بر روی اسکناس‌های هزار لیره‌ای ترکیه دیده می‌شد.[۲۲][۲۳]

خانواده[ویرایش]

همسران[ویرایش]

  • اَمینه گلبهار خاتون
  • گلساه خاتون
  • سیتسشاه خاتون
  • چیچک خاتون
  • خدیجه خاتون

فرزندان[ویرایش]

  • بایزید دوم، با (اَمینه گلبهار خاتون)
  • جم سلطان، با (چیچک خاتون)
  • شاهزاده مصطفی، با (گلساه خاتون)
  • شاهزاده کرکوت، با (اَمینه گلبهار خاتون)
  • گوهرخان سلطان، با (اَمینه گلبهار خاتون)

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. محمد فاتح در ویکی‌پدیای انگلیسی
  2. سال‌های اولیه حکومت محمد فاتح در ویکی‌پدیای انگلیسی
  3. "Bosphorus (i.e. Bosporus), View from Kuleli, Constantinople, Turkey". World Digital Library. 1890–1900. Retrieved 2013-12-12.
  4. فتح قسطنطنیه در ویکی‌پدیای انگلیسی
  5. Miller, William (1896). The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia, and Montenegro. London: G.P. Putnam's Sons. Retrieved 2011-02-08.
  6. "Memlûkler". Güncel Kaynağın Merkezi (به ترکی استانبولی). 2015-01-06. Retrieved 2017-04-09.
  7. Heywood, Colin (2009). "Mehmed II". In Ágoston, Gábor; Bruce Masters. Encyclopedia of the Ottoman Empire. p. 368.
  8. The Grand Turk: John Freely, page 180, 2009
  9. Minorities and the destruction of the Ottoman Empire, Salâhi Ramadan Sonyel, Page 14, 1993
  10. زبان و ادب فارسی در قلمروی عثمانی؛ صفحه 149
  11. Norwich, John Julius (1995). Byzantium:The Decline and Fall. New York: Alfred A. Knopf. pp. 81–82. ISBN 0-679-41650-1.
  12. Runciman, Steven (1965). The Fall of Constantinople: 1453. London: Cambridge University Press. p. 56. ISBN 0-521-39832-0.
  13. sitesi, milliyet.com.tr Türkiye'nin lider haber. "Fatih, Hakan ve Roma Kayzeri | İlber Ortaylı | Milliyet.com.tr". MİLLİYET HABER - TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ. Retrieved 2017-04-09.
  14. "Europe and the Turks: The Civilization of the Ottoman Empire | History Today". www.historytoday.com. Retrieved 2017-04-09.
  15. Laonicus Chalkondyles, Conrado Clausero 1556:"De origine et rebus gestis Turcorum" p.158
  16. Laonicus Chalkondyles Joannes Oporinus, Conrado Clausero 1556,"De origine et rebus gestis Turcorum." "...regis eius concubinus factus est.p.158"
  17. Franz Babinger, Mehmed the Conqueror and His Time, p207
  18. Kinross, The Ottoman Centuries, pp. 115–16.
  19. Dynes, Wayne R.; Donaldson, Stephen (1992). Asian Homosexuality. Taylor & Francis. ISBN 978-0-8153-0548-4.
  20. [Marios Philippides, Walter K. Hanak: "The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies"]
  21. Franz Babinger, Mehmed the Conqueror and His Time, (ed. WC Hickman, translated from the original German by R Manheim), Princeton University Press, 1992, p. 432.
  22. تاريخ الدولة العليّة العثمانية، تأليف: الأستاذ محمد فريد بك المحامي، تحقيق: الدكتور إحسان حقي، دارالنفائس، الطبعة العاشرة: 1427 هـ - 2006 م، صفحة: 177-178 شابک ‎۹۹۵۳-۱۸-۰۸۴-۹ [منبع بهتری نیاز است]
  23. Central Bank of the Republic of Turkey بایگانی‌شده در ۳ ژوئن ۲۰۰۹ توسط WebCite. Banknote Museum: 7. Emission Group - One Thousand Turkish Lira - I. Series بایگانی‌شده در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine & II. Series بایگانی‌شده در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine. – Retrieved on 20 April 2009.