کوسم سلطان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ماه‌پیکر کوسم سلطان
Kösem Sultana.jpg
نگاره ای از ماه‌پیکر کوسم سلطان و فرزندش
والده سلطان
تصدی ۱۶۲۳–۱۶۵۱
پیشین حلیمه سلطان
جانشین تورخان سلطان
خاصگی سلطان
تصدی ۱۶۰۵–۱۶۱۷
پیشین صفیه سلطان
جانشین عقیله سلطان
سلطنت زنان
حکمرانی ۱۶۱۰–۱۶۱۷
۱۶۲۳–۱۶۵۱
پیشین صفیه سلطان
جانشین تورخان سلطان
نایب السلطنه امپراتوری عثمانی
حکمرانی ۱۶۲۳–۱۶۳۲
۱۶۴۸–۱۶۵۱
پیشین ندارد
جانشین تورخان سلطان
همسر احمد یکم
فرزند(ها) پسران:
مراد چهارم
ابراهیم یکم
شاهزاده محمد
شاهزاده سلیمان
شاهزاده قاسم
دختران:
عایشه سلطان
فاطمه سلطان
گوهرخان سلطان[۱]
خانزاده سلطان[۲]
نام کامل
دولتلو عصمتلو ماه‌پیکر کوسم والده سلطان عالیت الشان حضرتلری
خاندان خاندان عثمانی (بواسطه ازدواج)
زادروز آناستازیا
۱۵۹۰
یونان[۳][۴]
مرگ ۳ سپتامبر ۱۶۵۱ (۶۱ سال)
استانبول، امپراتوری عثمانی
خاک‌سپاری مسجد سلطان احمد، استانبول
دین و مذهب اسلام پیش تر ارتودکس مسیحی

کوسم سلطان (به ترکی استانبولی: Kösem Sultan) (زادهٔ حدود ۱۵۹۱ – درگذشتهٔ ۳ سپتامبر ۱۶۵۱) به نام کامل (به ترکی استانبولی: Devletlu İsmetlu Mahpeyker Kösem Valide Sultan Aliyyetü'ş-Şân Hazretleri) همچنین معروف به ماه‌پیکر سلطان همسر رسمی و عقدی سلطان احمد یکم و مادر ابراهیم یکم، سلطان مراد چهارم و نامادری عثمان دوم و مادر بزرگ محمد چهارم، سلیمان دوم و احمد دوم بوده‌است.

کوسم سلطان به مدت ۹ سال نایب‌السلطنه پسرش سلطان مراد چهارم[۵] و به مدت ۳ سال نایب‌السلطنه نوه‌اش محمد چهارم بود او همچنین در زمان سلطنت ابراهیم یکم پسرش تمامی ارکان حکومت و دولت را در دست داشت.

کوسم سلطان آخرین خاصگی سلطان قدرتمند و پرنفوذ در تاریخ عثمانی بود و بعد از مرگش قدرت خاصگی سلطان‌ها به‌صورت چشم‌گیری کاهش یافت.[۶] کوسم در سه‌‌ دوره، به مدت ۲۸ سال و در دودوره نه ساله و سه ساله نایب‌السلطنه بود. کوسم سلطان زنی بود که چهار دولت را دید.

زندگی‌نامه[ویرایش]

نام اصلی او آناستازیا و دختر یک کشیش یونانی بود که در سال ۱۶۰۴ توسط یک فرماندار بوسنیایی همراه با خواهرش اسیر شدند البته در برخی ازمنابع خبر از ثروتمند بودن پدر او می‌دهند. او به‌دلیل زیبایی اش مورد توجه صفیه سلطان قرار گرفت و صفیه او را خریداری کرد و به او نام ماهپیکر داد. وی در طول سلطنت احمد یکم همواره تحت پشتیبانی صفیه سلطان بود.

دوران خاصگی سلطان[ویرایش]

ماه‌پیکر، در اوایل سال ۱۶۰۵ اولین فرزندش را بدنیا آورد و به‌سرعت مورد توجه احمد قرار گرفت و به‌ مقام خاصگی رسید و سلطان احمد او را کوسم (مدبر) نامید. کوسم برای سلطان احمد یازده فرزند، به‌دنیا آورد که در تاریخ‌ عثمانی هیچ خاصگی به اندازه کوسم دارای فرزند نبوده‌ است حتی خرم سلطان به‌همین دلیل کوسم دومین خاصگی مهم بعداز خرم سلطان محسوب می‌شود. درسال ۱۶۰۵ مادر احمد یکم، خندان سلطان از دنیا رفت و مادربزرگش، صفیه سلطان یک سال قبل به ادرنه تبعید شده بود. به‌همین دلیل مقام کوسم به‌عنوان خاصگی بگزیده سلطان بیشتر شد و به‌ مقام بالای حرم‌سرا رسید، سپس درسال ۱۶۱۰ اداره حرم‌سرا را به‌دست گرفت و سلطنتش را آغاز کرد و به‌ دنبال آن نفوذش بر روی تمام ارکان دولتی به‌خصوص سپاه ینی‌چری افزایش یافت. کوسم سلطان و سلطان احمد به‌صورت رسمی در سال ۱۶۱۶ با یک‌دیگر ازدواج کردند.

دوران تبعید به ادیرنه[ویرایش]

در اواخر سال ۱۶۱۷ سلطان احمد ازدنیا رفت، کوسم سلطان که از به‌سلطنت رسیدن عثمان و کشته شدن پسرانش ترس داشت، با قدرتش و نفوذی که بر ارکان دولت داشت، قانون سلطنت را از پدر به پسر به شاهزاده اکبر و ارشد تغییر داد و با کمک صفیه سلطان، حلیمه سلطان، مصطفی یکم برادر احمد را به‌سلطنت رساندند و کوسم همراه فرزندانش تبعید شد. مصطفی سه‌ ماه بعد برکنار شد و عثمان دوم جانشین وی شد. عثمان تمام قدرت کوسم را گرفت و شاهزاده‌هایش را هم زندانی کرد. درسال ۱۶۲۱ عثمان با تحریک اطرافیانش دستور اعدام شاهزاده محمد، پسر ارشد کوسم را صادر کرد و این امر موجب دشمنی میان کوسم و عثمان شد و کوسم با کمک عالمه سلطان، یک سال بعد عثمان را از سلطنت خلع کردند و سپس کشته شد و دوباره مصطفی برتخت نشست، مصطفی به‌دلیل بیماری نمی‌توانست سلطنت کند و عالمه از کوسم سلطان خواست تا مراد را به‌سلطنت رساند ولی جان مصطفی حفظ شود. سرانجام درسال ۱۶۲۳ مصطفی یکم از سلطنت خلع شد و مراد چهارم، پسر کوسم سلطان جانشین سلطنت شد.

والده سلطان مقتدر[ویرایش]

(دوره اول)[ویرایش]

کوسم والده سلطان از سال ۱۶۲۳ تا ۱۶۳۲ به مدت نه سال، نایب‌السلطنه پسرش مراد چهارم بود.[۷]

در سال۱۶۳۲ مراد با آرام کردن شورش‌های داخلی خود تمام زمام دولت را در دست گرفت و کوسم دیگر تنها نقش والده سلطان و ملکهٔ مادر را بر عهده گرفت و به همین دلیل دیگر در امور دولتی نفوذی نداشت. در سال ۱۶۳۸ با کشته شدن شاهزاده قاسم و شاهزاده سلیمان رابطه او و پسرش دچار اختلافات بسیاری شد. کوسم سلطان توانست با حفظ جان پسر کوچکش، شاهزاده ابراهیم امپراتوری عثمانی را از به پایان رسیدن نجات دهد.[۸]

(دوره دوم)[ویرایش]

پس از مرگ مراد در سال ۱۶۴۰ ابراهیم یکم با کمک مادرش به سلطنت رسید. اما ابراهیم به دلیل بیماری‌های روحی تسلط کافی بر روی امور نداشت و بخاطر دخالت‌های مادر خود در امور دولت و اختلاف وی با خاصگی سلطان‌هایش در سال ۱۶۴۷ با وی دچار اختلاف شد و به فرمان ابراهیم والده اش به باغچهٔ فلوریا تبعید شد.[۷] تورخان سلطان و دیگر خاصگی‌های سلطان ابراهیم نقش اصلی را در تبعید کوسم سلطان بازی کرده‌اند. یک سال بعد در سال ۱۶۴۸ به رهبری شیخ السلام، پاشاها، سپاه ینی چیری و مردم برای برکناری سلطان ابراهیم شورش کردند و با اینکه کوسم در این شورش دستی نداشت اما فرمان برکناری پسرش را از تخت سلطنت صادر کرد و پسر شش ساله وی با نام محمد چهارم برتخت سلطنت نشست. کوسم سلطان هشت روز بعد به علت ترس بر تخت نشستن دوباره ابراهیم، دستور اعدام او را صادر کرد. کوسم گفت اگر او از بند رهایی یابد هیچ‌یک از ما جان سالم بدر نخواهیم برد.[۸]

(دوره سوم)[ویرایش]

کوسم سلطان در طول سلطنت نوه خود لقب والده سلطان بزرگ یا والده کبیر را دارا بود. او در بین سال‌های ۱۶۴۸ تا ۱۶۵۱ به مدت سه سال نایب السلطنه نوه‌اش بود؛ و خودش به‌تنهایی امپراتوری عثمانی را اداره می‌کرد، البته کوسم در این دوره با مشکلاتی همچون عروس خود تورخان سلطان روبه‌رو بود.

مرگ[ویرایش]

با به تخت نشستن نوه‌اش کوسم نایب‌السلطنه او شد زیرا تورخان سلطان مادر محمد هنوز جوان بوده و کوسم تجربه بیشتری در امور دولتی نسبت به عروس خود داشت و این امر موجب شد تا درگیری بین دو والده سلطان به‌وجود آید. در این دعوا کوسم والده کبیر تحت‌پشتیبانی سپاه‌ینی‌چری و برخی ارکان دولت و تورخان والده کوچک تحت‌پشتیبانی وزیراعظم، خواجگان حرم و سربازان دربار بود. والده بزرگ کوسم سلطان قصد داشت محمد چهارم را ازسلطنت خلع و مادر او را نیز بکشد اما یکی از خاتون‌های حرم، به‌نام ملک خاتون تورخان والده سلطان را از این توطئه باخبر ساخت. کوسم سلطان که قصد برکناری نوه‌اش را داشت شورشی را برپا کرد که سرانجام شکست خورد و کوسم سلطان به‌قتل رسید. گفته می‌شود که اورا با موهای بلندش یا طناب پرده خفه کرده‌اند. سرانجام پیکر کوسم را به ادرنه منتقل کردند از آن‌جا به مسجد سلطان احمد بردند و در مقبره همسرش، اورا دفن کردند. بعداز مرگ کوسم سلطان به وی لقب والده شهید داده شد. بامرگ کوسم سلطان، تورخان سلطان یگانه والده سلطان و نایب‌السلطنه پسرش.

فرزندان[ویرایش]

کوسم سلطان و سلطان احمد یکم، صاحب ۱۱ فرزند بودند، شش پسر و پنج دختر که دو پسرش، سلطان مراد چهارم و سلطان ابراهیم یکم به‌سلطنت رسیدند.[۸]

پسران
  • شاهزاده محمد (۱۶۰۵–۱۶۲۱) از سال ۱۶۱۸ تا سال ۱۶۲۱ ولیعهد بود و به‌دستور برادرش سلطان عثمان دوم اعدام شد.
  • شاهزاده اورخان (۱۶۰۹– ۱۶۱۲) بدلیل بیماری یا مسموم شدن فوت شد.
  • سلطان مراد چهارم (۱۶۱۲–۱۶۴۰) تا زمان مرگش به‌مدت ۱۷ سال سلطنت کرد و یکی از مشهورترین سلاطین عثمانی بود.
  • شاهزاده سلیمان (۱۶۱۳–۱۶۳۶) از سال ۱۶۳۲ تا سال ۱۶۳۶ ولیعهد بود و به‌دستور برادرش سلطان مراد چهارم اعدام شد.
  • شاهزاده قاسم (۱۶۱۴–۱۶۳۸) از سال ۱۶۳۶ تا سال ۱۶۳۸، ولیعهد بود و به‌دستور برادرش سلطان مراد چهارم اعدام شد.
  • سلطان ابراهیم یکم (۱۶۱۵–۱۶۴۸) ۸ سال سلطنت کرد و از سلطنت برکنار شد و سپس چند روز بعد اعدام شد.
دختران

آثار[ویرایش]

کاروانسرای والده‌خان را در زمان مراد چهارم به دستور والده کوسم سلطان ساختند. هدف کوسم سلطان این بود که درآمد این کاروانسرا وقف مسجد چینی‌لی بشود که در اسکودار خود ساخته بود. در کتاب حدیقه‌الجوامع اثر ایوان سرایی حسین افندی نوشته شده که مسجد چینی‌لی که آن را والده‌خان ساخته‌است، درآمدش براساس وقف کاروانسرای والده‌خان بوده‌است. کوسم سلطان هم چنین خیریه‌ای بزرگ برای کمک به یتیمان و نیازمندان راه اندازی کرده بود و هزینه‌های آن را با ثروت خود پرداخت می‌کرد.

در فرهنگ عامه[ویرایش]

در سال ۲۰۱۵ سریالی به نام ماه‌پیکر، بر اساس زندگی کوسم سلطان ساخته شده که در آن برن ساعات نقش جوانی وی و همچنین نورگول یشیلچای نقش میانسالی وی را ایفا کردند.

خاصگی پیشین:
صفیه سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم خاصگی سلطان
خاصگی سلطان امپراتوری عثمانی

۱۶۱۰–۱۶۱۷

خاصگی پسین: عایشه سلطان
والده پیشین:
حلیمه سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم والده سلطان
والده سلطان امپراتوری عثمانی

۱۶۲۳–۱۶۴۸

والده پسین: تورخان خدیجه سلطان
حکمران پیشین:
خندان سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم خاصگی بویوک والده سلطان
سلطنت زنان

۱۶۱۰–۱۶۵۱

حکمران پسین: تورخان خدیجه سلطان
نایبه پیشین:
-

کوسم سلطان این مقام را ایجاد کرد

کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم (بویوک) والده سلطان
نایب السلطنه امپراتوری عثمانی

۱. ۱۶۲۳–۱۶۳۳

۲. ۱۶۴۰–۱۶۴۷

۳. ۱۶۴۸–۱۶۵۱

نایبه پسین: تورخان خدیجه سلطان

پانویس[ویرایش]

  1. Singh, Nagendra Kr (2000). International encyclopaedia of Islamic dynasties. Anmol Publications PVT. pp. 423–424. ISBN 81-261-0403-1. Through her beauty and intelligence, Kösem Walide was especially attractive to Ahmad I, and drew ahead of more senior wives in the palace. She bore the sultan four sons – Murad, Sulayman, Ibrahim and Kasim – and three daughters – 'A'isha, Fatima and Djawharkhan. These daughters she subsequently used to consolidate her political influence by strategic marriages to different viziers. 
  2. Peirce, Leslie P. (1993), The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, p. 365, ISBN 0-19-508677-5 
  3. Amila Buturović, İrvin Cemil Schick (2007). Women in the Ottoman Balkans: gender, culture and history. I.B.Tauris. p. 23. ISBN 1-84511-505-8. Kösem, who was of Greek origin. Orphaned very young, she found herself at the age of fifteen in the harem of Sultan Ahmed I. 
  4. Singh, Nagendra Kr (2000). International encyclopaedia of Islamic dynasties. Anmol Publications PVT. pp. 423–424. ISBN 81-261-0403-1. Kosem Walide or Kosem Sultan, called Mâh-Paykar (ca. 1589–1651), wife of the Ottoman Sultan Ahmad I and mother of the sultans Murad IV and Ibrahim I[q.vv.]. She was Greek by birth, and achieved power in the first place through the harem, exercising a decisive influence in the state 
  5. Sultan «اثبات نایب السلطنه بودن کوسم سلطان در دوران ابراهیم یکم در این سایت». https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem Sultan. 
  6. https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem Sultan و https://tr.wikipedia.org/wiki/Turhan Hatice Sultan. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem Sultan. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ مشارکت کنندگان ویکی‌پدیا، Kösem Sultan، ویکی‌پدیا انگلیسی، دانشنامه آزاد (بارگزاری ۲۹ اسفند ۱۳۹۵)

منابع[ویرایش]