کوسم سلطان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ماه‌پیکر کوسم سلطان
Kösem Sultan
والده سلطان
والده سلطان بزرگ
خاصگی سلطان
نایب‌السلطنه
والده شهید
Vera Effigies Turcorvm Imperatoris Ibrahim Filii, Et Sultanæ, Eiusdem Matris (1707, original).jpg
نگاره‌ای از والده کوسم سلطان و همراهانش در زمان سلطنت سلطان ابراهیم یکم در صده هفدهم میلادی
۱.والده سلطان
والده سلطان بزرگ
تصدی ۱. ۱۶۲۳–۱۶۴۸
۲. ۱۶۴۸–۱۶۵۱
پیشین ۱. حلیمه سلطان
۲. ندارد
جانشین ۱. تورخان سلطان
۲. ندارد
خاصگی سلطان امپراتوری عثمانی
تصدی ۱۶۰۵–۱۶۱۷
پیشین صفیه سلطان
جانشین عایشه سلطان
نایب السلطنه
نایب السلطنه بزرگ
حکمرانی ۱۶۲۳–۱۶۳۳
۱۶۴۸–۱۶۵۱
پیشین ندارد (او اولین نایب السلطنه بود)
جانشین تورخان سلطان
سلطنت زنان
حکمرانی ۱۶۵۱ - ۱۶۱۵
پیشین خندان سلطان
جانشین تورخان سلطان
همسر احمد یکم
فرزند(ها) پسران:
شاهزاده محمد
مراد چهارم
شاهزاده سلیمان
شاهزاده قاسم
ابراهیم یکم
دختران:
عایشه سلطان
فاطمه سلطان
گوهرخان سلطان[۱]
خانزاده سلطان[۲]
بورناز سلطان
نام کامل
دولتلو عصمتلو ماه‌پیکر کوسم والده سلطان عالیت الشان حضرتلری
زادروز آناستازیا
Anastasia
۱۵۹۱
یونان[۳][۴]
مرگ ۳ سپتامبر ۱۶۵۱ (۶۰ سال)
استانبول، امپراتوری عثمانی
خاک‌سپاری مسجد سلطان احمد ،استانبول
دین و مذهب اسلام، پیش تر مسیحی ارتودکس

کوسم سلطان (به ترکی استانبولی: Kösem Sultan) (زادهٔ حدود ۱۵۹۱ – درگذشتهٔ ۳ سپتامبر ۱۶۵۱) به نام کامل (به ترکی استانبولی: Devletlu İsmetlu Mahpeyker Kösem Valide Sultan Aliyyetü'ş-Şân Hazretleri) همچنین معروف به ماه‌پیکر سلطان همسر رسمی و عقدی سلطان احمد یکم و مادر ابراهیم یکم، سلطان مراد چهارم و نامادری عثمان دوم و مادر بزرگ محمد چهارم، سلیمان دوم و احمد دوم بوده است.

کوسم سلطان به مدت ده سال نایب‌السلطنه پسرش مراد چهارم[۵] و به مدت سه سال نایب السلطنه نوه‌اش محمد چهارم بود او همچنین در زمان سلطنت ابراهیم یکم پسر خود تمامی ارکان حکومت و دولت را در دست داشت.

کوسم سلطان آخرین‌ خاصگی‌ سلطان قدرتمند و پرنفوذ در تاریخ عثمانی‌ بود و بعد از مرگش قدرت خاصگی‌ سلطان‌ها به‌صورت چشم‌گیری کاهش یافت. [۶] وی در سه‌دوره و به مدت ۲۸ سال و در دودوره به مدت ۱۲ سال نایب‌السلطنه بود.

زندگی[ویرایش]

نام اصلی او آناستازیا و دختر یک تاجر یونانی بود که در سال ۱۶۰۴ توسط یک فرماندار بوسنیایی همراه با دو خواهر خود آنا و لیا و برادرش پیتر اسیر شدند البته در برخی از منابع اطلاع از ثروتمند بودن پدر او می‌دهند. وی به دلیل زیبایی اش مورد توجه صفیه سلطان قرار گرفت و صفیه او را خریداری کرد و به او نام ماهپیکر داد. وی در طول سلطنت احمد یکم همواره تحت پشتیبانی صفیه سلطان بود.

در دوران احمد یکم[ویرایش]

نگاره‌ای از کوسم سلطان در حال شیر دادن به یکی از فرزندانش

ماهپیکر در سال ۱۶۰۵ اولین شاهزاده خود محمد را بدنیا آورد و مورد توجه احمد یکم قرار گرفت و به مقام خاصگی سلطان رسید به همین دلیل احمد به او نام کوسم (رهبر) را داد. وی یازده فرزند دیگر برای احمد به دنیا آورد، در تاریخ عثمانی هیچ خاصگی به اندازه او دارای فرزند نبوده است حتی خرم سلطان به همین دلیل او دومین خاصگی مهم در تاریخ عثمانی به حساب می‌آید. در سال ۱۶۰۵ مادر احمد خندان سلطان از دنیا رفت و مادربزرگ او صفیه سلطان در سال قبل به ادرنه تبعید شده بود به همین دلیل کوسم به مقام والای حرمسرا دست یافت و در سال ۱۶۱۰ اداره حرم را به دست گرفت. کوسم سلطان همچنین برای اینکه جان پنج پسر خود را حفظ کند از شاهزاده مصطفی برادر احمد هواره حمایت می کرد و او تحت نظارت کوسم بزرگ شد. کوسم سلطان در سال ۱۶۱۵ به عقد سلطان احمد درآمد، او توانست سلطنت خود را از همین سال آغاز کند و نفوذ وی برروی تمام ارکان دولت مخصوصا تمام سپاه ینی چری افزایش یافت.

دوران مصطفی یکم و عثمان دوم[ویرایش]

در سال ۱۶۱۷ سلطان احمد ازدنیا رفت، کوسم سلطان که از به سلطنت رسیدن عثمان دوم و قتل فرزندانش می ترسید توانست با پشتیبانی ارکان دولت و سپاه ینی چری قانون جانیشینی را تغییر دهد و مصطفی یکم به جای برادرش به سلطنت رسید اما حکمت وی سه ماه بیشتر طول نکشید و او به دلیل دیوانه بودن از سلطنت خلع شد و فرزند بزرگ و ارشد سلطان احمد، عثمان دوم به سلطنت رسید. او دستور داد تا برادرانش را زندانی کنند و کوسم سلطان را تبعید کرد و سپس در سال ۱۶۲۱ در سال سوم حکومتش دستور اعدام فرزند ارشد کوسم سلطان شاهزاده محمد را صادر کرد. این کار عثمان خشم کوسم را برانگیخت. کوسم یک سال بعد به رهبری شیخ السلام شورشی بر پاکرد و عثمان سال ۱۶۲۲ از سلطنت خلع و کشته شد و دوباره مصطفی یکم به سلطنت رسید اما حکومت او بیشتر از یک سال نبود، در سال ۱۶۲۳ یه فرمان کوسم سلطان از سلطنت خلع شد و مراد چهارم پسر ارشد کوسم سلطان به سلطنت رسید.

در دوران مراد چهارم[ویرایش]

وی از سال ۱۶۲۳ تا ۱۶۳۲ به مدت نه سال، نایب السلطنه پسرش مراد چهارم بود.[۷]

در سال۱۶۳۲ مراد با آرام کردن شورش‌های داخلی خود تمام زمام دولت را در دست گرفت و کوسم دیگر تنها نقش والده سلطان و ملکهٔ مادر را بر عهده گرفت و به همین دلیل دیگر در امور دولتی نفوذی نداشت. در سال ۱۶۳۸ با کشته شدن شاهزاده قاسم و شاهزاده سلیمان رابطه او و پسرش دچار اختلافات بسیاری شد. کوسم هم‌چنین با حفظ جان پسر کوچک خود شاهزاده ابراهیم توانست امپراتوری عثمانی را از به پایان رسیدن نجات دهد.[۸]

در دوران ابراهیم یکم[ویرایش]

پس از مرگ مراد در سال ۱۶۴۰ ابراهیم یکم با کمک مادرش به سلطنت رسید. اما ابراهیم به دلیل بیماری‌های روحی تسلط کافی بر روی امور نداشت و بخاطر دخالت‌های مادر خود در امور دولت و اختلاف وی با خاصگی سلطان‌هایش در سال ۱۶۴۷ با وی دچار اختلاف شد و به فرمان ابراهیم والده اش به باغچهٔ فلوریا تبعید شد.[۷] تورخان سلطان و دیگر خاصگی‌های سلطان ابراهیم نقش اصلی را در تبعید کوسم سلطان بازی کرده‌اند. یک سال بعد در سال ۱۶۴۸ به رهبری شیخ السلام، پاشاها، سپاه ینی چیری و مردم برای برکناری سلطان ابراهیم شورش کردند و با اینکه کوسم در این شورش دستی نداشت اما فرمان برکناری پسرش را از تخت سلطنت صادر کرد و پسر شش ساله وی با نام محمد چهارم برتخت سلطنت نشست. کوسم سلطان هشت روز بعد به علت ترس بر تخت نشستن دوباره ابراهیم، دستور اعدام او را صادر کرد. کوسم گفت اگر او از بند رهایی یابد هیچ‌یک از ما جان سالم بدر نخواهیم برد.[۸]

در دوران محمد چهارم[ویرایش]

کوسم سلطان در طول سلطنت نوه خود لقب والده سلطان بزرگ و یا والده کبیر را دارا بود. او در بین سال‌های ۱۶۴۸ تا ۱۶۵۱ به مدت سه سال نایب السلطنه نوه‌اش بود. و خودش به‌تنهایی امپراتوری عثمانی را اداره می‌کرد، البته کوسم در این دوره با مشکلاتی همچون عروس خود تورخان سلطان روبه‌رو بود.

مرگ[ویرایش]

نگاره‌ای از اعدام کوسم سلطان توسط خواجگان حرم

با به تخت نشستن نوه‌اش کوسم نایب‌السلطنه او شد زیرا تورخان سلطان مادر محمد هنوز جوان بوده و کوسم تجربه بیشتری در امور دولتی نسبت به عروس خود داشت و این امر موجب شد تا درگیری بین دو والده سلطان به‌وجود آید. در این دعوا کوسم والده‌کبیر تحت پشتیبانی سپاهینی‌چری و برخی ارکان دولت و تورخان والده کوچک تحت پشتبانی وزیراعظم، خواجگان حرم و سربازان دربار بود. والده بزرگ کوسم سلطان قصد داشت محمد چهارم را از سلطنت خلع و مادراو را نیز بکشد اما یکی از خاتون‌های حرم به‌نام ملک خاتون، تورخان والده سلطان را از این توطئه باخبر ساخت. کوسم سلطان که قصد برکناری نوه‌اش را داشت شورشی را برپا کرد که سرانجام شکست خورد و کوسم سلطان به‌قتل رسید. گفته می‌شود که اورا با موهای بلندش یا طناب پرده خفه کرده‌اند. سرانجام پیکر کوسم را به ادرنه منتقل کردند از آن‌جا به مسجد سلطان احمد بردند و در مقبره همسرش، اورا دفن کردند. بعداز مرگ کوسم سلطان به او لقب والده شهید داده شد. بامرگ کوسم سلطان، تورخان سلطان یگانه والده سلطان و نایب‌السلطنه پسرش شد.

فرزندان[ویرایش]

کوسم سلطان دارای ۱۲ فرزند بود شش پسر و شش دختر که دوتن از پسران به حکومت رسیدند و سه تن دیگر خفه شدند و یکی از فرزندان در کودکی از دنیا رفت.[۸]

پسران
  • شاهزاده محمد (۱۶۰۵–۱۶۲۱) به دستور برادرش عثمان دوم خفه شد
  • شاهزاده سلیم (۱۶۱۱–۱۶۱۵) به علت بیماری فوت شد
  • مراد چهارم (۱۶۱۲–۱۶۴۰) تا زمان مرگش حکومت کرد
  • شاهزاده سلیمان(۱۶۱۳–۱۶۳۶) به دستور سلطان مراد چهارم خفه شد
  • شاهزاده قاسم (۱۶۱۴–۱۶۳۸) تا سال ۱۶۳۵ ولیعهد بود و به دستور سلطان مراد خفه شد.
  • ابراهیم یکم (۱۶۱۵–۱۶۴۸) بر کنار شده از تاج و تخت و سپس خفه شد و به قتل رسید.
دختران

آثار[ویرایش]

کاروانسرای والده‌خان را در زمان مراد چهارم به دستور والده کوسم سلطان ساختند. هدف کوسم سلطان این بود که درآمد این کاروانسرا وقف مسجد چینی‌لی بشود که در اسکودار خود ساخته بود. در کتاب حدیقه‌الجوامع اثر ایوان سرایی حسین افندی نوشته شده که مسجد چینی‌لی که آن را والده‌خان ساخته است، درآمدش براساس وقف کاروانسرای والده‌خان بوده است. کوسم سلطان هم چنین خیریه‌ای بزرگ برای کمک به یتیمان و نیازمندان راه اندازی کرده بود و هزینه‌های آن را با ثروت خود پرداخت می‌کرد.

در فرهنگ عامه[ویرایش]

در سال ۲۰۱۵ سریالی به نام ماه‌پیکر، بر اساس زندگی کوسم سلطان ساخته شده که در آن برن ساعات نقش جوانی وی و همچنین نورگول یشیلچای نقش میانسالی وی را ایفا کردند.

خاصگی پیشین:
صفیه سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم خاصگی سلطان
خاصگی سلطان امپراتوری عثمانی

۱۶۱۰–۱۶۱۷

خاصگی پسین: عایشه سلطان
والده پیشین:
حلیمه سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم والده سلطان
والده سلطان امپراتوری عثمانی

۱۶۲۳–۱۶۴۸

والده پسین: تورخان خدیجه سلطان
حکمران پیشین:
خندان سلطان
کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم خاصگی بویوک والده سلطان
سلطنت زنان

۱۶۱۰–۱۶۵۱

حکمران پسین: تورخان خدیجه سلطان
نایبه پیشین:
-

کوسم سلطان این مقام را ایجاد کرد

کوسم سلطان
دولتلو عصمتلو عالیت الشان حضرت ماهپیکر کوسم (بویوک) والده سلطان
نایب السلطنه امپراتوری عثمانی

۱. ۱۶۲۳–۱۶۳۳

۲. ۱۶۴۰–۱۶۴۷

۳. ۱۶۴۸–۱۶۵۱

نایبه پسین: تورخان خدیجه سلطان

پانویس[ویرایش]

  1. Singh, Nagendra Kr (2000). International encyclopaedia of Islamic dynasties. Anmol Publications PVT. pp. 423–424. ISBN 81-261-0403-1. Through her beauty and intelligence, Kösem Walide was especially attractive to Ahmad I, and drew ahead of more senior wives in the palace. She bore the sultan four sons – Murad, Sulayman, Ibrahim and Kasim – and three daughters – 'A'isha, Fatima and Djawharkhan. These daughters she subsequently used to consolidate her political influence by strategic marriages to different viziers. 
  2. Peirce, Leslie P. (1993), The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Oxford University Press, p. 365, ISBN 0-19-508677-5 
  3. Amila Buturović, İrvin Cemil Schick (2007). Women in the Ottoman Balkans: gender, culture and history. I.B.Tauris. p. 23. ISBN 1-84511-505-8. Kösem, who was of Greek origin. Orphaned very young, she found herself at the age of fifteen in the harem of Sultan Ahmed I. 
  4. Singh, Nagendra Kr (2000). International encyclopaedia of Islamic dynasties. Anmol Publications PVT. pp. 423–424. ISBN 81-261-0403-1. Kosem Walide or Kosem Sultan, called Mâh-Paykar (ca. 1589–1651), wife of the Ottoman Sultan Ahmad I and mother of the sultans Murad IV and Ibrahim I[q.vv.]. She was Greek by birth, and achieved power in the first place through the harem, exercising a decisive influence in the state 
  5. «اثبات نایب السلطنه بودن کوسم سلطان در دوران ابراهیم یکم در این سایت». https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem_Sultan. 
  6. https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem_Sultan و https://tr.wikipedia.org/wiki/Turhan_Hatice_Sultan. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ https://tr.wikipedia.org/wiki/Kösem_Sultan. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ مشارکت کنندگان ویکی‌پدیا، Kösem Sultan، ویکی‌پدیا انگلیسی، دانشنامه آزاد (بارگزاری ۲۹ اسفند ۱۳۹۵)

منابع[ویرایش]