ریشه‌شناسی

تحول تاریخی پیشنهاد شده برای واژه مادر توسط هندریک ویلن فان لون

ریشه‌شناسی (به انگلیسی: Etymology)‏ ، علم مطالعهٔ تاریخی واژه‌ها می‌باشد. مسائلی مانند اینکه چه موقع وارد زبانی شده‌اند، از چه منبعی وارد شده‌اند و اینکه در طول زمان چه تغییری در ساختار (فرم) و معنای آنها ایجاد شده‌است، در این حیطه بررسی می‌گردد.

واژه‌شناسی

ریشه‌شناسی را در زبان فرانسوی «اتیمولوژی» می‌گویند. اتیمولوژی واژه‌ای است یونانی که از راه زبان لاتین به زبان فرانسوی راه یافته‌است. در یونانی باستان اتیمولوژی به معنی «شناخت اتیمون (Etymon)» و اتیمون به معنی «معنی حقیقی واژه» بوده‌است. احمد فردید از معادل «علم الاسماء» برای آن استفاده کرده‌است.

تاریخچه

علمای قدیم در نوشته‌های خود گاهی با ذکر «وجه تسمیه» و «وجه اشتقاق» به شرح واژه‌ها می‌پرداختند. مقصود علمای قدیم از وجه تسمیه و وجه اشتقاق ریشه‌شناسی بوده است. در لغتنامه دهخدا به نقل از تعریفات جرجانی آمده: «بیرون آوردن کلمه ای از کلمه ٔ دیگر بشرط آنکه در معنی و ترکیب با هم مناسب و در صیغه مغایر باشند.» با این تعریف اشتقاق معادل «Derivation» می‌شود و یکی از انواع واژه‌سازی خواهد بود که خود یکی از مکانیسم‌های مورد مطالعه تئوری ریشه‌شناختی است. پایهٔ علم اتیمولوژی جدید را «سر ویلیام جونز»، قاضی انگلیسی، نهاده‌است. وی در سال ۱۷۸۶ در برابر انجمن آسیایی کلکته خطابه‌ای ایراد کرد که در آن زبان‌های لاتینی و یونانی و سنسکریت و فارسی را از یک اصل اعلام کرد. از این زمان عده‌ای از دانشمندان در منشأ زبان‌ها و ارتباط آن‌ها با هم به پژوهش پرداختند. یکی از نتایج این پژوهش‌ها یکی این بود که در پنج هزار سال پیش از میلاد مسیح در منطقه‌ای میان جنوب روسیه در شرق رود دنیپر و شمال قفقاز و غرب کوه‌های اورال قونی زندگی می‌کرده‌اند که بعدها به سرزمین‌هایی از هند تا اروپا مهاجرت کرده‌اند. چون این قوم منشأ زبان‌های رایج در هند و اروپا بوده زبان این قوم و خود این قوم «هند و اروپایی» نامیده شد.

جستارهای وابسته

• زبان نیا-هندواروپایی
• وام‌واژه
• فهرست واژگان انگلیسی با ریشه فارسی
• فهرست واژگان اسپانیایی با ریشه ایرانی
• فهرست واژگان عربی با ریشه فارسی
• فهرست وام‌واژه‌ها در فارسی
• فهرست واژه‌های فارسی با ریشهٔ روسی
• فهرست وام‌واژه‌های فرانسوی در فارسی
• وام‌واژه‌های ترکی در فارسی
• ریشه‌شناسی منطقه‌ای
• واژه‌نامه ریشه‌شناسی زبان انگلیسی برخط
• ورود واژه‌های اروپایی به فارسی
• اثرگذاری زبان‌های فارسی و عربی بر یکدیگر
• آمیزش فارسی با زبان‌های دیگر

پیوند به بیرون

• وبگاه ریشه‌شناسی برخط