کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

تاریخچه

طرح تاسیس کتابخانه مجلس در سال ۱۲۸۷ خورشیدی به مجلس شورای ملی ارائه شد و در تاریخ ۱۲۸۷/۱۰/۱۷ به تصویب رسید. مراحل مقدماتی تاسیس، تهیه کتب و ایجاد کتابخانه توسط نماینده وقت زرتشتیان ارباب کیخسرو انجام گردید. در ابتدا کتابها در دو اتاق کوچک نگهداری می‌شد ولی بعدها و در سال ۱۳۰۲ کتابها به کتابخانه مجلس که برای همینکار آماده شده بود انتقال یافت و در سال ۱۳۰۴ این کتابخانه رسما افتتاح شد. پس از مدتی در قسمت جنوبی باغ بهارستان (مجلس) کتابخانه مجهزی ساخته شد که کتابخانه قبلی به آنجا منتقل گشت.

چند ماه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران کتابخانه تعطیل شد و تا دوماه پس از آن این تعطیلی ادامه داشت. اما در تاریخ ۱۳۵۸/۱/۱۶ کتابخانه بازگشایی شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بخش تعمیر و صحافی نیز به کتابخانه اضافه شد که تا سال ۱۳۷۴ فعال بود. در سال ۱۳۷۴ در مجلس اساسنامه‌ای تصویب شد که به موجب آن کتابخانه مجلس به موسسه‌ای مستقل تحت عنوان کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی تبدیل شد. رییس مجلس، رئیس کمیسیون فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس کمیسیون فرهنگ و آموزش عالی، کارپرداز فرهنگی مجلس شورای اسلامی، رئیس کتابخانه و دو نفر از محققان کشور، اعظای هیئات امنای موسسه را تشکیل می‌دهند.

بخش‌های کتابخانه

گنجینه نسخ خطی

شمار نسخه‌های خطی در گنج‌خانهٔ کتابخانهٔ مجلس به بیش از ۲۴ هزار مجلد بالغ می‌شود. این نسخه ها طی یک صد سال گذشته خریداری یا به صورت اهداء به کتابخانه واگذار شده است. کتابخانهٔ مجلس همچنان آماده تحویل گرفتن نسخه‌های خطی و چاپی اهدایی از طرف دوستداران فرهنگ می‌باشد. افزون بر آن، کمیتهٔ خرید و تقویم کتابخانه مشغول فعالیت بوده و به طور سالانه بین هفتصد تا هزار نسخه خریداری و ارزش‌گذاری می‌شود. در حال حاضر با استفاده از فن‌آوری‌های نوین از تمامی نسخه‌های خطی، تصاویر دیجیتالی تمام ‌رنگی و با کیفیت بالا فراهم شده است که در کتابخانه دیجیتال (رسان) قابل استفاده و دانلود می باشد و این یکی از مهم‌ترین گام‌ها در حفظ این میراث گران‌بها و دسترسی همگانی و آسان به آن‌ها است.

کتابخانهٔ اصلی

ساختمان این کتابخانه که به شمارهٔ ۱ معروف است در ۱۷ بهمن ۱۳۴۱ گشوده شد. مجموع کتاب‌های چاپی موجود در این کتابخانه، اعم از کتب چاپ سنگی، سربی، و معمولی به حدود ۴۰۰ هزار جلد رسیده که شامل کتاب‌هایی به زبان‌های فارسی، عربی، انگلیسی، آلمانی، فرانسه، روسی، ترکی، ژاپنی و ... و عمدتاً در زمینه‌های حقوق، علوم سیاسی، علوم دینی، علوم اجتماعی، تاریخ، ادبیها و هنر؛ با تأکید بر اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی است.

کتابخانهٔ مجلس به طور عمده در حوزهٔ علوم انسانی و به طور خاص در زمینهٔ ایرانشناسی فعال است. از دیگر منابع این کتابخانه، تعدادی پایان‌نامهٔ قدیمی و جدید در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا متعلق به دانش‌آموختگان داخلی و خارجی است.

کتابخانهٔ شمارهٔ ۲

این کتابخانه که در حال حاضر به کتابخانهٔ ایران‌شناسی نیز معروف است در پی تأسیس مجلس سنا در ۲۰ بهمن ۱۳۲۸، به ابتکار و علاقمندی سید حسن تقی‌زاده رئیس وقت این مجلس، به طور موقت در کنار مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان، در دو اتاق کوچک، با هدف ایجاد کتابخانه‌ای تخصصی در زمینه‌ی ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی، به منظور بهره‌برداری محققان ویژه و با حدود ۵۰۰ جلد کتاب شکل گرفت. کتابخانهٔ مزبور با احداث و افتتاح ساختمان مجلس سنا (ساختمان مجلس شورای اسلامی در دوره‌های اول تا ششم) در سال ۱۳۳۵ به تالاری در جنب هیئت رئیسة مجلس سنا و سپس در اوائل سال ۱۳۶۲ به کاخی که در شرق عمارت مجلس سنا قرار داشت و موزه نگارستان در آنجا مستقر بود به عنوان کتابخانهٔ شمارهٔ ۲ مجلس انتقال یافت. با انتقال به موزهٔ نگارستان سابق به مرور این کتابخانه شکل عمومی نیز به خود گرفت و درهای آن به روی همهٔ اهل پژوهش باز شد. کتابخانهٔ مذکور در اوائل سال ۱۳۸۳ به عمارت قدیمی مجلس شورای ملی (ساختمان مشروطه) واقع در میدان بهارستان منتقل و در آبان ۱۳۸۴ به عمارت قدیمی کتابخانه‌ی مجلس منتقل و باز‌گشایی گردید.

این کتابخانهٔ تخصصی دارای مجموعه‌ها و منابع ارزشمند، کم و یا بی‌نظیری از کتب فارسی، عربی و لاتین با بیش از ۵۸ هزار عنوان کتاب،‌ نشریات تخصصی اسلام‌شناسی، ایران شناسی و شرق‌شناسی و ۳۷ نقشهٔ جغرافیایی بسیار نایاب و ممتاز مربوط به ایران، کشور‌های شرقی و دنیای اسلام است. مجموعهٔ کتاب‌های چاپی لاتین این کتابخانه بیش از ۲۴ هزار جلد با ۱۶ هزار و ۸۰۰ عنوان است که ارزشمند‌ترین و کم‌یاب‌ترین منابع چاپی لاتین موجود در ایران محسوب می‌شود. دراین کتابخانه بهترین گنجینهٔ سفرنامه‌های فرنگی‌ها دربارهٔ ایران نیز نگهداری می‌شود.‌

کتابخانهٔ ویژهٔ نمایندگان

در دی‌ماه سال ۱۳۸۵ در محوطهٔ تالار جلسها علنی، کتابخانهٔ ویژه‌ی نمایندگان به عنوان واحدی کوچک اما عملیاتی از تمامی خدمها و مجموعه‌های کتابخانه راه‌اندازی شد.

کتابخانهٔ تخصصی انقلاب اسلامی

همزمان با شانزدهمین هفتهٔ کتاب جمهوری اسلامی در سال ۱۳۸۷ در دل کتابخانهٔ مجلس راه‌اندازی شد. در حال حاضر این مجموعه در حدود ده هزار مجلد کتاب را در خود جای داده است.

کتابخانهٔ تخصصی افغانستان

بعد از برگزاری نخستین همایش بین‌المللی میراث مکتوب ایران و افغانستان ۱۳۸۹ بوجود آمد. در حال حاضر کتابخانه تخصصی افغانستان با بیش از چهار هزار مجلد کتاب و نشریه در خدمت کاربران است.

اسناد ملی، تاریخی و بین‌المللی

بخش مرکز اسناد کتابخانهٔ مجلس با در اختیار داشتن آرشیو بی‌همتایی شامل بیش از دوازده میلیون برگ از اسناد مربوط به ۲۴ دورهٔ مجلس شورای ملی و هفت دورهٔ مجلس سنا، تنها مرکز غنیِ اسناد پارلمانیِ کشور، معرفِ تاریخ قانونگذاری، سیر تصویب قوانین و تحولها قوهٔ مقننه در ادوار مختلف و به لحاظ پژوهش‌های جامعه‌شناختی و تحقیقات اجتماعی بسیار مهم و ارزنده است. این اسناد مشتمل است بر نامه‌ها، فرمان‌ها، قراردادها، امتیازنامه‌ها، اسناد مالی، قباله‌ها، وقفنامه‌ها، اعتبارنامه‌ها، عرایض و شکایها مردمی، اسناد انتخابات، اسناد و مدارک کمیسیون‌ها، لوایح، طرح‌ها، اسناد حسابداری، قوانین، اسناد مجلس مؤسسان، عکس‌ها، آلبوم‌های تاریخی و نقشه‌ها، نوارهای ریلی مشروح مذاکرها مجلس شورای ملی و فایل‌های دیجیتالی آن‌ها، بریدهٔ نشریات، پروندهٔ نمایندگان مجالس ملی و سنا و غیره است.

بخش دیگری از این مرکز به مجموعه گزارش‌های دولتی اختصاص دارد که توسط سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی به صورت کارنامه، گزارش عملکرد، سالنامه و آمارنامه، گزارش کنفرانس‌ها، قطعنامه‌ها و سمینارها تهیه و معمولاً با تیراژ محدود منتشر و به مراکز معدودی ارسال می‌شود. این گزارش‌ها حاوی مجموعه‌ای از آخرین اطلاعها آماری موجود در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور است که نیازهای اطلاعاتیِ تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان و پژوهشگران را در این حوزه‌ها بر طرف می‌کند.

نشریات ادواری

در کنار مجموعه‌های ارزنده و کم‌نظیر نسخ خطی و کتاب‌های چاپ سنگی و سربی و مجموعه‌های اسنادی این کتابخانه، مجموعهٔ ۵ هزار عنوان نشریهٔ معتبر و مجموعه‌ای از قدیمی‌ترین مجلها فارسی‌زبان چاپ داخل و خارج کشور، نشریها مرتبط با ایران و جهان اسلام به زبان‌های غیر فارسی، شب‌نامه‌ها و ... در سیر پژوهش‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و خصوصاً بررسی‌های ادواری یک‌صد سال اخیر، منابعی متنوع است.

حفاظت و مرمت

مدیریت حفاظت و مرمت یکی از واحدهای فعال کتابخانهٔ مجلس است که با همت مرمت‌گران و کارشناسان مربوطه و با بهره‌گیری از ابزار پیشرفته و مواد مناسبِ و برگشت‌پذیر به صورت فنی و تخصصی منابع کاغذی از جمله کتب خطی، سنگی، سربی و نوین، اسناد و نشریها را از گزند عوامل مخربِ محیطی همچون نور، رطوبت، دما، و نیز عوامل بیولوژیک مثل قارچ، کپک و میکرب و عوامل فیزیکی از قبیل پارگی و چسبیدگی اوراق و... نجها داده و محافظت می‌نماید. در این مرکز هر ساله صدها جلد کتاب خطی، هزاران برگ سند تاریخی، کتاب و نشریهٔ اداواری مختلف مورد مرمت، بازسازی و آسیب زدایی قرار می‌گیرد.

بخش دیجیتال‌سازی منابع

این واحد در اوایل دههٔ سی و با تجهیزها ساده و عاریتی؛ عکس‌برداری از نسخه‌های خطی را به منظور حفاظت از آنها در قبال حوادث و مخاطرها و از سوی دیگر تسهیل ارائه خدمها به مراجعین آغاز کرد و به مرور بر فعالیت‌ها و ظرفیت‌های خود افزود و با خرید دستگاه‌های جدید، کار تهیهٔ میکروفیلم و تصاویر دیجیتال از منابع سرعت و شتاب چشم‌گیری یافت. امروزه با تجهیز این بخش به دستگاه‌های پیشرفته اسکنر کتاب، با کمترین آسیب‌رسانی به منابع، از آنها تصاویر مناسب به همراه فایل‌های پشتیبان تهیه می‌شود. این اقدامها هم اینک با شتابی مطلوب در حال انجام است و بر نحوه‌ی ارائه خدمها ویژه به متقاضیان، تأثیر بسزایی داشته است.

بخش خدمات به مراجعین

در این بخش کلیه اطلاعها پایگاه ها و منابع دیجیتال موجود در کتابخانه در اختیار مراجعین قرار می‌گیرد. علاوه بر ارائه خدمتها بر روی شبکه داخلی کتابخانه، بسیاری از خدمتهای این مرکز از طریق وب‌‌سایت کتابخانه به آدرس www.ical.ir نیز ارائه می گردد.

وب‌سایت

وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس در دو سال اخیر بهینه شده و ارتقاء یافته است و علاوه بر اخبار، معرفی کتابخانه، مرکز پژوهش، کتابخانهٔ شمارهٔ ۲، مرکز اسناد شامل اسناد ملی، سازمان ملل، انتشارات، تاریخ شفاهی، شنیداری دیداری، شورای ارزیابی اسناد، طرح‌های پژوهشی، فرآهم‌آوری، فهرست‌نویسی، گزارش‌های دولتی، مرکز تحقیقها تاریخ مجلس و واحد مخزن و موزهٔ مجلس شامل معرفی موزه، گالری‌ها، تاریخ مجلس، مجموعه‌ها، ساختمان مشروطه، رویدادها و راهنمای بازدید؛ امکاناتی به شرح ذیل نیز دارد: جستجوی اطلاعها کتابشناختی منابع موجود در کتابخانهٔ مجلس؛ جستجوی تصاویر دیجیتالی نسخ خطی کتابخانهٔ مجلس در رسان؛ جستجوی مذاکرها ۲۴ دورهٔ مجلس شورای ملی و ۸ دورهٔ مجلس شورای اسلامی با فرمت‌های متنی، عکسی و PDF. در آینده مذاکرها مجالس مؤسسان و سنا و تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و بازنگری آن نیز اضافه خواهد شد. مقالات برگزیده منابع دیجیتال شامل انتشارها کتابخانهٔ مجلس، فصل‌نامهٔ پیام بهارستان و نشریها ادواری قدیمی در قالب PDF و قابل ذخیره؛ پیوند‌ها که شامل کتابخانه‌های مهم، سایت‌های مرتبط با مجلس، کتابخانه‌های دیجیتال و مؤسسها فرهنگی است. جدیدترین بخش سایت کتابخانه مجلس بخشی است با عنوان آذرسا که در آن تصاویر دیجیتالی هزاران کتاب چاپ سنگی و سربی عرضه شده است. مشار بخش دیگری از سایت است که فهرست کتابهای منتشره در ایران از آغاز تا سال 1350 بر اساس فهرست کتابهای فارسی چاپی خانبابا مشار و برخی از فهارس دیگر را برای کاربران معرفی می کند.

مجلات کتابخانه

کتابخانه مجلس دارای سه مجله رسمی است. نخست مجله نامه بهارستان که ویژه تحقیقات نسخه شناسی است و تاکنون 16 شماره از آن منتشر شده است. دوم مجله پیام بهارستان که دوره جدید آن از سال 1387 منتشر و تاکنون 14 شماره و یک ویژه نامه در تاریخ پزشکی منتشر شده است. هفت شماره این مجله را می توان روی وب سایت کتابخانه دریافت کرد. سومین مجله کتابخانه با عنوان اسناد بهارستان نخستین شماره خود را در بهار 1390 منتشر کرد. چهارمین نشریه کتابخانه مجلس شورای اسلامی نشریه تخصصی مطبوعات که شماره اول ان در بهمن ماه 1390 چاپ شده است

رئیسان کتابخانه از آغاز

رؤسای کتابخانه از ابتدا تا کنون این افراد بودند:

نام	سال شروع خدمت
یوسف اعتصامی (اعتصام الملک)	۱۳۰۵
ابراهیم شریفی	۱۳۱۶
دکتر تقی تفضلی	۱۳۴۶
خانم فخری راستکار	۱۳۴۷
محمد شهدادی	۱۳۵۳
عبدالحسین حائری	۱۳۵۴
غلامرضا فدایی عراقی	۱۳۷۴
محمدعلی احمدی ابهری	۱۳۷۷
احمد جلالی	۱۳۸۵
رسول جعفریان	۱۳۸۷