سفیدرود (ایران)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۲۸′۰۹″ شمالی ۴۹°۵۶′۳۲″ شرقی / ۳۷.۴۶۹۲° شمالی ۴۹.۹۴۲۲° شرقی / 37.4692; 49.9422

سپیدرود
سرچشمه قزل اوزن، شاهرود
ریزشگاه دریای خزر
ریزشگاه‌های حوضه زهکشی Flag of Iran.svg ایران
کردستان، زنجان، آذربایجان شرقی، اردبیل، قزوین، تهران و گیلان
طول ۶۷۰ کیلومتر


دومین رود بلند ایران سپیدرود است. از ترکیب دو رود شاهرود و قزل اوزن که در شهر منجیل به هم می پیوندند شکل می‌گیرد و تا ریختن به دریای خزر عرض استان گیلان را می‌پیماید. آب جمع شده پشت سد منجیل را این دو رود تشکیل می دهند. قزل اوزن که اصلی ترین رود تشکیل دهنده سفید رود است بزرگترین و پرآب ترین رودخانه استان زنجان محسوب می شود و بیشتر از 95 درصد از آن در استان زنجان جاری است. قزل اوزن از چهل چشمه کردستان سرچشمه می‌گیرد و به‌طرف مشرق رفته و از سمت شهر گرماب وارد استان زنجان می شود و به‌طرف شمال استان زنجان و شهر شهر میانه حرکت می‌کند. در بین راه و در نزدیکی روستای رجعین رود خانه زنجانرود به آن می‌پیوندد و پس از عبور از رشته‌کوه قافلانتی، در نزدیکی شهر میانه رودهای شهرچای و گرمه‌چای نیز به آن ملحق می‌شوند. قابل ذکر است که شهرچای از اتصال رودهای پر آب و مهمی چون قوروچای، قارلانقو و آیدوغموش تشکیل شده اند. پس از عبور از قطر شهرستان میانه حرکت به سمت شمال ادامه میابد تا در حوالی روستای کبلان و محل سد شهریار به کلی تغییر جهت داده و ادامه مسیر را به جهت جنوبشرقی طی کند. این تغییر مسیر باعث می شود تا قزل اوزن از این نقطه تا ورود مجددش به استان زنجان مرز طبیعی بین دو بخش خورش رستم خلخال و کاغذکنان میانه باشد به نوعی کاغذکنان را از دو طرف محصور سازد. بعد از ورود مجدد این رود به استان زنجان این بار وارد شهرستان طارم زنجان می شود و طول این شهرستان را به طور کامل از شمال به جنوب می پیماید. در طی مسیر شعبات کوچک دیگر از کوههای طارم به آن ملحق شده وارد تنگه منجیل می‌شود و قبل از منجیل شاهرود که از الموت و طالقان سرچشمه می‌گیرد و طارم پائین (طارم سفلی) را مشروب می‌کند و به شاهرود پیوسته از این محل به بعد در همه جا سپیدرود نامیده می‌شود. و از منجیل تا ساحل دریا همه جا سپیدرود به سمت شمال شرقی جاری و جریانش سریع و مقدار آب آن زیاد است. از منجیل تا گندلان بستر آن بین دو کوه و بسیار باریک و از این نقطه به بعد دلتای وسیعی با شعبات زیاد تشکیل داده شعبه اصلی آن در حسنکیاده به دریای خزرمیریزد.


واژه‌شناسی و تاریخچهٔ نام[ویرایش]

نام بومی آن ثابت است. اما، نام غیر بومی آن مختلف و معمولا ترجمه های متفاوت نام بومی می باشد:

نام بومی[ویرایش]

نام بومی آن به ویژه در شهرستان رودبار ، اسپه می‌ باشد که در زبان تاتی و تالشی سفید معنی می‌دهد. ایشان دریای خزر را نیز کاسپه می نامند. از نام های دیگر سپید رود در گیلان می توان به ایسپارو، سیبدورو، سیودورو اشاره نمود.

نام های غیر بومی[ویرایش]

نام های غیر بومی این رود را می توان در سه گروه، رده بندی کرد؛ نام های غیربومی دوران مهاجمان باستانی یونانی، مهاجمان اسلامی عربی، مهاجمان مغولی آلتائی، معاصر ایرانی. توجه شود که همگی این نام ها از خاستگاه (چهل چشمه) تا دهانه (دریای کاسپیان) رود را در بر می گرفته است.

نام غیر بومی دوره مهاجمان باستانی یونانی[ویرایش]

آماردوس، پنداشته می شود که نام این رود نزد مهاجمان یونانی تبار بوده است. این نام امروزه کاربرد ندارد [۱].دیاکونوف نام قدیم سفیدرود را آمِرد یا آماردوس ذکر می‌کند و می‌نویسد «منطقهٔ کوهستانی واقع در جنوب شرقی مسیر پایین رود ارس و نواحی مصب قزل اوزن که توسط قبایل کادوسیان و کاسپی‌ها مسکون بوده مطیع ماد نگشته و جز آن سرزمین محسوب نمی‌شود.یونانیان نام این رود را از قوم جنگجوی آمارد که در گیلان و مناطق غربی مازندران فعلی می زیستند، اخذ نموده اند [۲]

نام غیر بومی دوره مهاجمان اسلامی عربی[ویرایش]

النهرالابیض، نامی است که مهاجمان اسلامی عربی به کار می بردند. در زبان عربی، النهر به معنی رود، و الابیض به معنی سفید، می باشند.

نام غیر بومی دوره مهاجمان مغولی آلتائی[ویرایش]

هولان موران نخستین نامی است که مهاجمان مغول در این باره به کار بردند. سپس، ایشان در دوره تسلط، این نام را به قزل اوزن، تغییر دادند. هر دو این نام ها به معنی رود سرخ می باشند. نام قزل اوزن، امروزه بر پاره ای از این رود تا پیش از پیوستن به رود شاهرود، اطلاق می گردد. برای نمونه، کتاب نزهةالقلوب که در سال ۷۴۰ (قمری) نوشته شده این رود را به مغولی هولان‌موران خوانده که همان معنای نام ترکی آن را داراست.

نام غیر بومی دوره معاصر[ویرایش]

سفید رود نام غیر بومی این رود در محافل رسمی و اداری است. محافل ملی گرای غیر بومی از نام سپید رود استفاده می کنند.

نگارخانه[ویرایش]

منبع[ویرایش]

  1. تاریخ سرزمین ایران، عباس پرویز، انتشارات نگاه، 1390.
  2. کتاب گیلان، جلد اول، انتشارات گروه پژوهشگران ایران، چاپ دوم، زمستان ۱۳۸۰ خورشیدی.