پرش به محتوا

سعد بن سعد اشعری قمی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محتوای حذف‌شده محتوای افزوده‌شده
←‏نام و تبار: اصلاح ریز در پیوند
Gharouni (بحث | مشارکت‌ها)
جز این مقاله که شباهت به کپی پایان نامه فوق لیسانس الهیات با گرایش رجال شناسی است چگونه خوب شده. شایسته حذف است بیشتر. ویکی‌سازی تمیزکاری ویرایش و تصحیح اصلاح املایی/جمله‌بندی
خط ۲۴: خط ۲۴:
|شاگردها = [[محمد بن خالد برقی]]، محمد بن حسن ابی‌خالد، احمد بن محمد بن عیسی، عباد بن سلیمان، جعفر بن ابراهیم حضرمی، عبدالعزیز بن مهتدی اشعری
|شاگردها = [[محمد بن خالد برقی]]، محمد بن حسن ابی‌خالد، احمد بن محمد بن عیسی، عباد بن سلیمان، جعفر بن ابراهیم حضرمی، عبدالعزیز بن مهتدی اشعری
}}
}}
'''سعد بن سعد اشعری قمی''' یکی از افراد خاندان [[خاندان اشعری|اشعری]] بود که فعالیت‌هایی در راستای ترویج مذهب [[شیعه]] انجام می‌داد. وی اواخر قرن دوم هجری در شهر [[قم]] به دنیا آمد و در نیمه اول قرن سوم نیز درگذشت. محل دفن او حرم فاطمه معصومه در قم تخمین زده شده‌است. در برخی متون تاریخی و حدیثی از سعد با نام «'''سعد بن سعد بن احوص اشعری قمی'''» یاد شده‌است. لقب «الاحوص» احتمالاً نام جد او یا لقب پدرش بوده‌است.
'''سعد بن سعد اشعری قمی''' فردی از خاندان [[اشعریان|اشعری]] بود که در راستای ترویج مذهب [[شیعه]] فعالیت‌ می‌کرد. وی اواخر [[سده ۲ (قمری)|قرن دوم هجری]] در شهر [[قم]] به دنیا آمد و در نیمه اول [[سده ۳ (قمری)|قرن سوم]] نیز درگذشت. محل دفن او [[حرم فاطمه معصومه]] در [[قم]] تخمین زده شده‌است. در برخی متون تاریخی و حدیثی از سعد با نام «'''سعد بن سعد بن احوص اشعری قمی'''» یاد شده‌است. لقب «الاحوص» احتمالاً نام جد او یا لقب پدرش بوده‌است.


بنابر گفته [[نجاشی]] و [[شیخ طوسی|طوسی]]، از رجال حدیثی شیعه، سعد از یاران و راویان [[علی بن موسی الرضا|علی‌بن موسی‌الرضا]] و [[محمد تقی]] — امام هشتم و نهم شیعیان دوازده‌امامی — بود؛ اما برقی، رجال‌شناس شیعه، در کتاب ''[[رجال برقی|رجال البرقی]]''؛ او را از اصحاب [[موسی کاظم]] — امام هفتم شیعیان دوازده‌امامی — می‌داند. سعد بن سعد در میان منابع رجالی شیعه، به «محدث و عالمی مؤثق» توصیف شده و روایاتش مورد اعتماد اهل حدیث بوده‌است. در منابع حدیث‌پژوهی شیعی گزارش شده‌است که وی برای افزایش علم و شناخت بیشتر مکتب حدیثی [[شیعه دوازده‌امامی]] و همین‌طور استماع حدیث؛ از قم به [[مدینه]] و [[خراسان]] سفرهایی داشته‌است.
بنابر گفته [[نجاشی]] و [[شیخ طوسی|طوسی]]، از [[علم رجال|رجال]] حدیثی شیعه، سعد از یاران و راویان [[علی بن موسی الرضا|علی‌بن موسی‌الرضا]] و [[محمد تقی]] — امام هشتم و نهم [[شیعه دوازده‌امامی|شیعیان دوازده‌امامی]] — بود؛ اما [[محمد بن خالد برقی|برقی]]، رجال‌شناس شیعه، در کتاب ''رجال البرقی''؛ او را از اصحاب [[موسی کاظم]] — امام هفتم شیعیان دوازده‌امامی — می‌داند. سعد بن سعد در میان منابع رجالی شیعه، به «محدث و عالمی مؤثق» توصیف شده و روایاتش مورد اعتماد [[اهل حدیث]] بوده‌است. در منابع حدیث‌پژوهی شیعی گزارش شده‌ که وی برای افزایش علم و شناخت بیشتر مکتب حدیثی [[شیعه دوازده‌امامی]] و همین‌طور استماع حدیث؛ از قم به [[مدینه]] و [[خراسان]] سفرهایی داشته‌است.


بر اساس گزارش‌های منابع شیعی، برای سعد، شاگردانی در [[علم حدیث]] گزارش کرده‌اند که [[محمد بن خالد برقی]] یکی از آنان است. او در حدیث از افرادی چون [[حسن بن جهم]]، [[صفوان بن یحیی]] و [[علی بن ابی‌حمزه بطائنی|علی بن ابی‌حمزه]] نقل روایت داشته‌است. همچنین برای او دو کتاب روایی گزارش شده‌است.
بر اساس گزارش‌های منابع شیعی، برای سعد، شاگردانی در [[علم حدیث]] گزارش کرده‌اند که محمد بن خالد برقی یکی از آنان است. او در حدیث از افرادی چون [[حسن بن جهم]]، [[صفوان بن یحیی]] و [[علی بن ابی‌حمزه بطائنی|علی بن ابی‌حمزه]] نقل روایت داشته‌است. همچنین برای او دو کتاب روایی گزارش شده‌است.


== نام و تبار ==
== نام و تبار ==
[[پرونده:مسجد امام حسن عسگری قم 03.jpg|بندانگشتی|''[[مسجد امام حسن عسکری(قم)|مسجد امام حسن عسکری]]'' که بنابر گزارش‌هایی توسط [[خاندان اشعری]] در قم تاسیس شده‌است.|راست]]
[[پرونده:مسجد امام حسن عسگری قم 03.jpg|بندانگشتی|''[[مسجد امام حسن عسکری(قم)|مسجد امام حسن عسکری]]'' که بنابر گزارش‌هایی توسط [[خاندان اشعری]] در قم تاسیس شده‌است.|راست]]
سعد فرزند سعد و لقب وی اشعری و نسبت او قمی است. سعد از خاندان اشعری بود و نسبش به شخصی با نام اشعر می‌رسد. نسب اشعر<ref group="یادداشت">چهار دیدگاه در مورد نسب اشعریون وجود دارد. طبق دیدگاه اول: اشعریان فرزندان اشعر بن ادد بن زید بن یعرب بن زید بن کهلان بن سبأ می‌باشند. دیدگاه دوم: اشعریان منسوب به نبت بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ هستند. طرفداران دیدگاه سوم: اشعر را فرزند نبت بن ادد می‌دانند که نهایتاً به سبأ می‌رسد. گروه چهارم: اشعر را فرزند مذحج بن ادد معرفی می‌کنند. (ببینید: {{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ک=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ص=۳}})</ref> نیز به سبأ<ref group="یادداشت">بر اساس روایتی در منابع اسلامی، از [[محمد]] در خصوص سبآ گزارش شده‌است که وی پدر جمعی از اعراب می‌باشد. (ببینید: {{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ک=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ص=۳}})</ref> و سپس به قحطان<ref group="یادداشت">قحطان، نیای تمام قبایل یمنی (منطقه جنوبی عربستان) می‌باشد (ببینید: {{پک|محمدی|۱۳۸۷|ک=درسنامه شناخت عربستان و وهابیت|ص=۵۱}}) نسب رایج و مشهور قحطان چنین است: قحطان بن عابربن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح. (ببینید: مستفید، {{پک/بن|کتابخانه مدرسه فقاهت|ک=دانشنامه جهان اسلام}})</ref> می‌رسد.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۲}}</ref> خاندان اشعری تا قبل از ظهور [[اسلام]] در زمرهٔ بت‌پرستان به‌شمار می‌رفتند و بعد از آن، به اسلام گرویدند.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۴}}</ref> اشعریان از قدیمی‌ترین خاندان‌های [[شیعه]] در عصر [[غیبت صغرا|غیبت صغری]] بودند. این خاندان از قبایل عرب در [[کوفه]] بودند که در قرن اول ه‍. ق، تحت شرایط خاص به [[قم]] مهاجرت کردند و از همان قرن اول تا قرن چهارم ه‍. ق، رهبری مذهبی و علمی شیعیان در شهر قم را بر عهده داشتند. از فعالیت‌های این خاندان در زمینه [[علم کلام|کلام]] و [[حدیث]]، تأسیس مکتب حدیثی قم است.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۱}}</ref> به گزارش ربانی، تعداد زیادی از این خاندان جزء راویان حدیث قرار گرفتند.<ref>{{پک|ربانی|۱۴۰۰|ف=قم و خاندان آل اشعر|ک=اندیشه قم|پیوند=https://www.pasokh.org/fa/Article/View/11440/قم-و-خاندان-آل‌اشعر}}</ref>
سعد فرزند سعد و لقب وی اشعری و نسبت او قمی است. سعد از خاندان اشعری بود و نسبش به شخصی با نام اشعر می‌رسد. نسب اشعر<ref group="یادداشت">چهار دیدگاه در مورد نسب اشعریون وجود دارد. طبق دیدگاه اول: اشعریان فرزندان اشعر بن ادد بن زید بن یعرب بن زید بن کهلان بن سبأ می‌باشند. دیدگاه دوم: اشعریان منسوب به نبت بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ هستند. طرفداران دیدگاه سوم: اشعر را فرزند نبت بن ادد می‌دانند که نهایتاً به سبأ می‌رسد. گروه چهارم: اشعر را فرزند مذحج بن ادد معرفی می‌کنند. (ببینید: {{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ک=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ص=۳}})</ref> نیز به سبأ<ref group="یادداشت">بر اساس روایتی در منابع اسلامی، از [[محمد]] در خصوص سبآ گزارش شده‌است که وی پدر جمعی از اعراب می‌باشد. (ببینید: {{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ک=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ص=۳}})</ref> و سپس به قحطان<ref group="یادداشت">قحطان، نیای تمام قبایل یمنی (منطقه جنوبی عربستان) می‌باشد (ببینید: {{پک|محمدی|۱۳۸۷|ک=درسنامه شناخت عربستان و وهابیت|ص=۵۱}}) نسب رایج و مشهور قحطان چنین است: قحطان بن عابربن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح. (ببینید: مستفید، {{پک/بن|کتابخانه مدرسه فقاهت|ک=دانشنامه جهان اسلام}})</ref> می‌رسد.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۲}}</ref> خاندان اشعری تا قبل از ظهور [[اسلام]] در زمرهٔ [[بت‌پرستی|بت‌پرستان]] به‌شمار می‌رفتند و بعد از آن، به اسلام گرویدند.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۴}}</ref> اشعریان از قدیمی‌ترین خاندان‌های شیعه در عصر [[غیبت صغرا|غیبت صغری]] بودند. این [[دودمان|خاندان]] از [[قبیله‌های عرب|قبایل عرب]] در [[کوفه]] بودند که در قرن اول ه‍. ق، تحت شرایط خاص به قم مهاجرت کردند و از همان قرن اول تا قرن چهارم ه‍. ق، رهبری مذهبی و علمی شیعیان در شهر قم را بر عهده داشتند. از فعالیت‌های این خاندان در زمینه [[علم کلام|کلام]] و [[حدیث]]، تأسیس مکتب حدیثی قم است.<ref>{{پک|داوطلب|۱۳۸۹|ف=نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری|ک=فرهنگ پژوهش|ص=۱}}</ref> تعداد زیادی از این خاندان جزء راویان حدیث قرار گرفتند.<ref>{{پک|ربانی|۱۴۰۰|ف=قم و خاندان آل اشعر|ک=اندیشه قم|پیوند=https://www.pasokh.org/fa/Article/View/11440/قم-و-خاندان-آل‌اشعر}}</ref>


[[سید ابوالقاسم خویی|خوئی]] رجال‌شناس شیعه، در کتاب ''[[معجم رجال الحدیث]]'' و بسام رجال‌شناس شیعه در کتاب ''زبده المقال من معجم الرجال''، سعد بن سعد الاحوص را همان سعد بن سعد اشعری می‌دانند. برای اتحاد بین این دو نفر دو دلیل ذکر می‌شود: اولاً راویان کتاب سعد بن احوص با راویان کتاب سعد بن سعد یکی هستند. ثانیاً اگر این دو نفر، دو شخصیت جداگانه بودند؛ باید برای هر کدام کتابی در مستندات یافت می‌شد و علمای علم رجال مانند [[نجاشی]] و [[شیخ طوسی]] آنها را ذکر می‌کردند. مؤید دو دلیل ذکر شده این است که برقی نیز تنها نامی از سعد بن سعد اشعری قمی در کتاب خود آورده و به دو شخصیت جداگانه اشاره‌ای نداشته‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۵۶–۵۷}}</ref><ref>{{پک|بسام|۱۴۲۶|ک=زبده المقال من معجم الرجال|ص=۴۷۸}}</ref>
[[سید ابوالقاسم خویی|خوئی]] رجال‌شناس شیعه، در کتاب ''[[معجم رجال الحدیث]]'' و بسام رجال‌شناس شیعه در کتاب ''زبده المقال من معجم الرجال''، سعد بن سعد الاحوص را همان سعد بن سعد اشعری می‌دانند. برای اتحاد بین این دو نفر دو دلیل ذکر می‌شود: اولاً راویان کتاب سعد بن احوص با راویان کتاب سعد بن سعد یکی هستند. ثانیاً اگر این دو نفر، دو شخصیت جداگانه بودند؛ باید برای هر کدام کتابی در مستندات یافت می‌شد و علمای علم رجال مانند نجاشی و شیخ طوسی آنها را ذکر می‌کردند. مؤید دو دلیل ذکر شده این است که برقی نیز تنها نامی از سعد بن سعد اشعری قمی در کتاب خود آورده و به دو شخصیت جداگانه اشاره‌ای نداشته‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۵۶–۵۷}}</ref><ref>{{پک|بسام|۱۴۲۶|ک=زبده المقال من معجم الرجال|ص=۴۷۸}}</ref>


{{شجره‌نامه خاندان اشعری‌های قم}}
{{شجره‌نامه خاندان اشعری‌های قم}}
خط ۴۰: خط ۴۰:
== زندگی‌نامه ==
== زندگی‌نامه ==
[[پرونده:People of Qom province 05 ایران، قم، قبرستان شیخان.jpg|بندانگشتی|[[گورستان شیخان]]، در مجاورت [[حرم فاطمه معصومه]] (شهر قم، ایران) که محل دفن افرادی از خاندان اشعری است.]]
[[پرونده:People of Qom province 05 ایران، قم، قبرستان شیخان.jpg|بندانگشتی|[[گورستان شیخان]]، در مجاورت [[حرم فاطمه معصومه]] (شهر قم، ایران) که محل دفن افرادی از خاندان اشعری است.]]
به اعتقاد ربانی، قراین و شواهد نشان می‌دهد که سعد بن سعد در اواخر قرن دوم هجری در شهر قم چشم به جهان گشود و در نیمه اول قرن سوم درگذشت.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> خویی در خصوص او آورده‌است که وی از [[علی بن موسی الرضا]] و ابوجعفر روایت کرده‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref> برقی رجال‌شناس شیعه در کتاب رجال خود، او را از اصحاب [[موسی کاظم|موسی بن جعفر]] می‌داند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۳}}</ref> [[نجاشی]] و [[شیخ طوسی|طوسی]] از رجال‌شناسان شیعه، او را از یاران و راویان علی بن موسی الرضا و [[محمد تقی]] می‌دانند. با توجه به گزارش کشی دیگر رجال‌شناس شیعه، او از راویان و یاران محمد تقی بود.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۹۰|ک=ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> ربانی گزارش می‌کند که سعد با نیت افزایش علم و برای شناخت بیشتر مکتب حدیثی [[شیعه دوازده‌امامی]] و استماع حدیث بیشتر از شهر قم به [[مدینه]] و [[خراسان]] هجرت کرد.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> کشی به نقل از [[عبدلله بن صلت|عبدلله بن صلت قمی]] می‌نویسد: «نزد [[محمد تقی]] — نهمین امام شیعیان دوازده‌امامی — رفتم و از او شنیدم که گفت: خدا به [[صفوان بن یحیی]]، [[محمد بن سنان]] و [[زکریا بن آدم اشعری|زکریا بن آدم]] پاداشی نیک دهد ولی از سعد بن سعد نام نبردند، من برگشتم نزد ایشان و محمد تقی گفت: خدا صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و سعد بن سعد را خیر دهد؛ زیرا نسبت به من وفاداری کردند.»<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۳}}</ref><ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|شریف‌القرشی|۱۳۸۲|ک=پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی‌بن موسی‌الرضا|ج=۲|ص=۲۱۲}}</ref>
سعد بن سعد در اواخر قرن دوم هجری در قم چشم به جهان گشود و در نیمه اول قرن سوم درگذشت.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> خویی در خصوص او آورده‌است که وی از [[علی بن موسی الرضا]] و ابوجعفر روایت کرده‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref> برقی در کتاب رجال، او را از اصحاب [[موسی کاظم|موسی بن جعفر]] می‌داند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۳}}</ref> نجاشی و طوسی، او را از یاران و راویان علی بن موسی الرضا و [[محمد تقی]] می‌دانند. کشی رجال‌شناس شیعه، او را از راویان و یاران محمد تقی می‌داند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۹۰|ک=ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> سعد با نیت افزایش علم و برای شناخت بیشتر مکتب حدیثی [[شیعه دوازده‌امامی]] و استماع حدیث بیشتر از شهر قم به [[مدینه]] و [[خراسان]] هجرت کرد.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> کشی به نقل از [[عبدلله بن صلت|عبدلله بن صلت قمی]] می‌نویسد: «نزد [[محمد تقی]] — نهمین امام شیعیان دوازده‌امامی — رفتم و از او شنیدم که گفت: خدا به [[صفوان بن یحیی]]، [[محمد بن سنان]] و [[زکریا بن آدم اشعری|زکریا بن آدم]] پاداشی نیک دهد ولی از سعد بن سعد نام نبردند، من برگشتم نزد ایشان و محمد تقی گفت: خدا صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و سعد بن سعد را خیر دهد؛ زیرا نسبت به من وفاداری کردند.»<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۳}}</ref><ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|شریف‌القرشی|۱۳۸۲|ک=پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی‌بن موسی‌الرضا|ج=۲|ص=۲۱۲}}</ref>


به گزارش ربانی، محل دفن سعد به‌طور مشخص معلوم نیست و منابع در این خصوص اظهار نظری قطعی نداشته‌اند؛ تنها این احتمال داده شده‌است که او نیز همانند بسیاری از اعضاء خاندان اشعری، در [[حرم فاطمه معصومه]] در قم دفن شده باشد.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref>
به گزارش ربانی، محل دفن سعد به‌طور مشخص معلوم نیست و منابع در این خصوص اظهار نظری قطعی نداشته‌اند؛ تنها این احتمال داده شده‌است که او نیز همانند بسیاری از اعضاء خاندان اشعری، در [[حرم فاطمه معصومه]] در قم دفن شده باشد.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref>
خط ۴۶: خط ۴۶:
== فعالیت‌های علمی ==
== فعالیت‌های علمی ==
=== اساتید و شاگردان ===
=== اساتید و شاگردان ===
ربانی، پژوهشگر شیعه، گزارش می‌کند که افرادی چون [[حسن بن جهم]]، [[صفوان بن یحیی]] و [[علی بن ابی‌حمزه بطائنی|علی بن ابی‌حمزه]] کسانی هستند که سعد بن سعد از آنها نقل روایت کرده‌است.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> ربانی همچنین گزارش می‌کند که تعدادی از عالمان و راویان شیعه نزد سعد به استماع حدیث پرداخته‌اند. [[محمد بن خالد برقی|محمدبن خالد برقی]]، محمد بن حسن ابی‌خالد، احمد بن محمد بن عیسی قمی و عباد بن سلیمان از جمله شاگردان او نام برده شده‌اند.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> ابوالحسنی در کتاب ''عالمان شیعه''، [[جعفر بن ابراهیم حضرمی]] و [[عبدالعزیز بن مهتدی|عبدالعزیز بن مهتدی اشعری قمی]] را نیز از شاگردان سعد عنوان کرده‌است.<ref>{{پک|ابوالحسنی|۱۳۸۴|ک=عالمان شیعه|ص=۱۱۲ و ۲۰۱}}</ref>
افرادی چون [[حسن بن جهم]]، [[صفوان بن یحیی]] و [[علی بن ابی‌حمزه بطائنی|علی بن ابی‌حمزه]] کسانی هستند که سعد بن سعد از آنها نقل روایت کرده‌است.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> تعدادی از عالمان و راویان شیعه نزد سعد به استماع حدیث پرداخته‌اند. [[محمد بن خالد برقی|محمدبن خالد برقی]]، محمد بن حسن ابی‌خالد، احمد بن محمد بن عیسی قمی و عباد بن سلیمان از جمله شاگردان او نام برده شده‌اند.<ref>{{پک|ربانی صالح آبادی|۱۳۸۶|ک=سعد بن سعد اشعری قمی}}</ref> ابوالحسنی در کتاب ''عالمان شیعه''، [[جعفر بن ابراهیم حضرمی]] و [[عبدالعزیز بن مهتدی|عبدالعزیز بن مهتدی اشعری قمی]] را نیز از شاگردان سعد عنوان کرده‌است.<ref>{{پک|ابوالحسنی|۱۳۸۴|ک=عالمان شیعه|ص=۱۱۲ و ۲۰۱}}</ref>


=== آثار ===
=== آثار ===
شیخ طوسی، رجال‌شناس شیعه، در کتابش می‌نویسند که محمد بن حسن شنبوله کتابی را از سعد بن سعد اشعری روایت کرده‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref><ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۳|ک=الفهرست|ص=۱۳۶}}</ref> عطاردی نیز گزارش می‌کند که محمد بن حسن بن ابی‌خالد کتابی از سعد گزارش کرده که در آن کتاب روایتی که نشانگر جایگاه سعد نزد محمد تقی است؛ گزارش شده‌است.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۹۰|ک=ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام|ص=۳۶۰}}</ref> نجاشی، رجال‌شناس شیعه در رجال خود می‌نویسد: «سعد بن سعد احوص اشعری قمی دو کتاب تألیف کرده‌است یکی از آن دو مبوّب (باب باب شده) می‌باشد که عباد بن سلیمان از وی روایت می‌کند و کتاب دوم هم غیرمبوّب بوده که [[محمد بن خالد برقی]] از او روایت کرده‌است»<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref>
شیخ طوسی، در کتابش می‌نویسد محمد بن حسن شنبوله کتابی را از سعد بن سعد اشعری روایت کرده‌است.<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref><ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۵}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۳|ک=الفهرست|ص=۱۳۶}}</ref> عطاردی نیز گزارش می‌کند که محمد بن حسن بن ابی‌خالد کتابی از سعد گزارش کرده که در آن کتاب روایتی که نشانگر جایگاه سعد نزد محمد تقی است؛ گزارش شده‌است.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۹۰|ک=ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام|ص=۳۶۰}}</ref> نجاشی می‌نویسد: «سعد بن سعد احوص اشعری قمی دو کتاب تألیف کرده‌است یکی از آن دو مبوّب (باب باب شده) می‌باشد که عباد بن سلیمان از وی روایت می‌کند و کتاب دوم هم غیرمبوّب بوده که محمد بن خالد برقی از او روایت کرده‌است»<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref>


== در علم رجال و حدیث ==
== در علم رجال و حدیث ==
در ''[[تاریخ قم]]'' آمده‌است که محمد بن حسن ابی‌خالد اشعری قمی، وصی سعد در روایت و غیر روایت گزارش شده‌است و این مطلب از جانب منابع رجالی، دلیلی بر وثاقت محمد بن حسن عنوان شده‌است. در میان منابع شیعی، سعد بن سعد اشعری قمی یکی از اشعریان، صحابه امامان شیعه و راویان ثقه به حساب می‌آید.<ref>{{پک|قمی|۱۳۸۵|ک= تاریخ قم|ص=۵۸۲}}</ref> همچنین داوری، رجال‌شناس شیعه در کتاب ''اصول علم الرجال،'' از سعد بن سعد به عنوان [[سازمان وکالت امامان|وکیل امامان شیعه]] یاد می‌کند.<ref>{{پک|داوری|۱۴۱۶|ک= أصول علم الرجال، بین النظریه والتطبیق|ص=۴۸۷}}</ref> نجاشی رجال‌شناس شیعه گزارش می‌کند که سعد از [[علی بن موسی الرضا]] و [[محمد تقی]] نقل روایت کرده‌است<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref> و شیخ طوسی رجال‌شناس شیعه، با تعبیر ثقه از سعد بن سعد یاد می‌کنند.<ref>{{پک|مطهری|یاری‌نیا|۱۳۹۵|ک=میراث مکتوب رضوی|ص=۷۰}}</ref> در کتاب ''مسندالرضا'' نام سیصد و شصت نفر که بدون واسطه از علی‌بن موسی‌الرضا اخذ حدیث کرده‌اند ذکر شده که در میان آنها فقط دو تن را بانوان شکل داده‌اند. یکی از این بانوان فاطمه دختر علی‌بن موسی‌الرضا است که دو حدیث از پدرش روایت می‌کند و دیگری کنیزی به نام عذرا، از خدمتگزار علی بن موسی الرضا بوده‌است. عطاردی تأکید می‌کند که راویان علی‌بن موسی‌الرضا همگان بر یک طریقه و مذهب نبوده‌اند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۹}}</ref> او در کتابش گزارش می‌کند که سعد بن سعد بیش از ۴۰ روایت در زمینه‌های مختلفی اصول و فروع همچون [[امامت]]، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، [[نیایش|دعا]]، [[نماز]]، [[روزه]]، [[حج]]، [[زیارت]]، [[ازدواج در اسلام|ازدواج]]، [[طلاق]]، [[جهاد]] و [[وصیت]] از علی‌بن موسی‌الرضا نقل کرده‌است.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۶}}</ref>
در ''[[تاریخ قم]]'' آمده‌است که محمد بن حسن ابی‌خالد اشعری قمی، وصی سعد در روایت و غیر روایت گزارش شده‌است و این مطلب از جانب منابع رجالی، دلیلی بر وثاقت محمد بن حسن عنوان شده‌است. در میان منابع شیعی، سعد بن سعد اشعری قمی یکی از اشعریان، صحابه امامان شیعه و راویان ثقه به حساب می‌آید.<ref>{{پک|قمی|۱۳۸۵|ک= تاریخ قم|ص=۵۸۲}}</ref> همچنین داوری، رجال‌شناس شیعه در کتاب ''اصول علم الرجال،'' از سعد بن سعد به عنوان [[سازمان وکالت امامان|وکیل امامان شیعه]] یاد می‌کند.<ref>{{پک|داوری|۱۴۱۶|ک= أصول علم الرجال، بین النظریه والتطبیق|ص=۴۸۷}}</ref> نجاشی گزارش می‌کند که سعد از [[علی بن موسی الرضا]] و [[محمد تقی]] نقل روایت کرده‌است<ref>{{پک|خوئی||ک=معجم رجال الحدیث|ص=۶۲}}</ref> و شیخ طوسی رجال‌شناس شیعه، با تعبیر ثقه از سعد بن سعد یاد می‌کنند.<ref>{{پک|مطهری|یاری‌نیا|۱۳۹۵|ک=میراث مکتوب رضوی|ص=۷۰}}</ref> در کتاب ''مسندالرضا'' نام سیصد و شصت نفر که بدون واسطه از علی‌بن موسی‌الرضا اخذ حدیث کرده‌اند ذکر شده که در میان آنها فقط دو تن را بانوان شکل داده‌اند. یکی از این بانوان فاطمه دختر علی‌بن موسی‌الرضا است که دو حدیث از پدرش روایت می‌کند و دیگری کنیزی به نام عذرا، از خدمتگزار علی بن موسی الرضا بوده‌است. عطاردی تأکید می‌کند که راویان علی‌بن موسی‌الرضا همگان بر یک طریقه و مذهب نبوده‌اند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۹}}</ref> او در کتابش گزارش می‌کند که سعد بن سعد بیش از ۴۰ روایت در زمینه‌های مختلفی اصول و فروع همچون [[امامت]]، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، [[نیایش|دعا]]، [[نماز]]، [[روزه]]، [[حج]]، [[زیارت]]، [[ازدواج در اسلام|ازدواج]]، [[طلاق]]، [[جهاد]] و [[وصیت]] از علی‌بن موسی‌الرضا نقل کرده‌است.<ref>{{پک|عطاردی|۱۳۶۷|ک=راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا|ص=۲۰۶}}</ref>


== یادداشت‌ها ==
== یادداشت‌ها ==

نسخهٔ ‏۲۵ مهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۵:۱۴

سعد بن سعد بن مالک الأشعری القمی
اطلاعات شخصی
زادهاواخر قرن دوم هجری قمری
درگذشتهنیمه اول قرن سوم هجری قمری
محل دفنقم، حرم فاطمه معصومه
دیناسلام
ملیتایرانی–عراقی
محل اقامتقم
والدین
  • سعد بن مالک الأشعری القمی (پدر)
  • (مادر)
دودماناشعریان
مذهبشیعه دوازده‌امامی
آثار معروفچهار کتاب روایی
تحصیلاتقم، مدینه و خراسان
پیشهحدیث
خویشاونداننوه مالک بن عامر اشعری و عموی زکریا بن ادریس اشعری
استادانحسن بن جهم، صفوان بن یحیی، علی بن ابی‌حمزه بطائنی

سعد بن سعد اشعری قمی فردی از خاندان اشعری بود که در راستای ترویج مذهب شیعه فعالیت‌ می‌کرد. وی اواخر قرن دوم هجری در شهر قم به دنیا آمد و در نیمه اول قرن سوم نیز درگذشت. محل دفن او حرم فاطمه معصومه در قم تخمین زده شده‌است. در برخی متون تاریخی و حدیثی از سعد با نام «سعد بن سعد بن احوص اشعری قمی» یاد شده‌است. لقب «الاحوص» احتمالاً نام جد او یا لقب پدرش بوده‌است.

بنابر گفته نجاشی و طوسی، از رجال حدیثی شیعه، سعد از یاران و راویان علی‌بن موسی‌الرضا و محمد تقی — امام هشتم و نهم شیعیان دوازده‌امامی — بود؛ اما برقی، رجال‌شناس شیعه، در کتاب رجال البرقی؛ او را از اصحاب موسی کاظم — امام هفتم شیعیان دوازده‌امامی — می‌داند. سعد بن سعد در میان منابع رجالی شیعه، به «محدث و عالمی مؤثق» توصیف شده و روایاتش مورد اعتماد اهل حدیث بوده‌است. در منابع حدیث‌پژوهی شیعی گزارش شده‌ که وی برای افزایش علم و شناخت بیشتر مکتب حدیثی شیعه دوازده‌امامی و همین‌طور استماع حدیث؛ از قم به مدینه و خراسان سفرهایی داشته‌است.

بر اساس گزارش‌های منابع شیعی، برای سعد، شاگردانی در علم حدیث گزارش کرده‌اند که محمد بن خالد برقی یکی از آنان است. او در حدیث از افرادی چون حسن بن جهم، صفوان بن یحیی و علی بن ابی‌حمزه نقل روایت داشته‌است. همچنین برای او دو کتاب روایی گزارش شده‌است.

نام و تبار

مسجد امام حسن عسکری که بنابر گزارش‌هایی توسط خاندان اشعری در قم تاسیس شده‌است.

سعد فرزند سعد و لقب وی اشعری و نسبت او قمی است. سعد از خاندان اشعری بود و نسبش به شخصی با نام اشعر می‌رسد. نسب اشعر[یادداشت ۱] نیز به سبأ[یادداشت ۲] و سپس به قحطان[یادداشت ۳] می‌رسد.[۱] خاندان اشعری تا قبل از ظهور اسلام در زمرهٔ بت‌پرستان به‌شمار می‌رفتند و بعد از آن، به اسلام گرویدند.[۲] اشعریان از قدیمی‌ترین خاندان‌های شیعه در عصر غیبت صغری بودند. این خاندان از قبایل عرب در کوفه بودند که در قرن اول ه‍. ق، تحت شرایط خاص به قم مهاجرت کردند و از همان قرن اول تا قرن چهارم ه‍. ق، رهبری مذهبی و علمی شیعیان در شهر قم را بر عهده داشتند. از فعالیت‌های این خاندان در زمینه کلام و حدیث، تأسیس مکتب حدیثی قم است.[۳] تعداد زیادی از این خاندان جزء راویان حدیث قرار گرفتند.[۴]

خوئی رجال‌شناس شیعه، در کتاب معجم رجال الحدیث و بسام رجال‌شناس شیعه در کتاب زبده المقال من معجم الرجال، سعد بن سعد الاحوص را همان سعد بن سعد اشعری می‌دانند. برای اتحاد بین این دو نفر دو دلیل ذکر می‌شود: اولاً راویان کتاب سعد بن احوص با راویان کتاب سعد بن سعد یکی هستند. ثانیاً اگر این دو نفر، دو شخصیت جداگانه بودند؛ باید برای هر کدام کتابی در مستندات یافت می‌شد و علمای علم رجال مانند نجاشی و شیخ طوسی آنها را ذکر می‌کردند. مؤید دو دلیل ذکر شده این است که برقی نیز تنها نامی از سعد بن سعد اشعری قمی در کتاب خود آورده و به دو شخصیت جداگانه اشاره‌ای نداشته‌است.[۵][۶]

زندگی‌نامه

گورستان شیخان، در مجاورت حرم فاطمه معصومه (شهر قم، ایران) که محل دفن افرادی از خاندان اشعری است.

سعد بن سعد در اواخر قرن دوم هجری در قم چشم به جهان گشود و در نیمه اول قرن سوم درگذشت.[۷] خویی در خصوص او آورده‌است که وی از علی بن موسی الرضا و ابوجعفر روایت کرده‌است.[۸] برقی در کتاب رجال، او را از اصحاب موسی بن جعفر می‌داند.[۹][۱۰] نجاشی و طوسی، او را از یاران و راویان علی بن موسی الرضا و محمد تقی می‌دانند. کشی رجال‌شناس شیعه، او را از راویان و یاران محمد تقی می‌داند.[۱۱][۱۲] سعد با نیت افزایش علم و برای شناخت بیشتر مکتب حدیثی شیعه دوازده‌امامی و استماع حدیث بیشتر از شهر قم به مدینه و خراسان هجرت کرد.[۱۳] کشی به نقل از عبدلله بن صلت قمی می‌نویسد: «نزد محمد تقی — نهمین امام شیعیان دوازده‌امامی — رفتم و از او شنیدم که گفت: خدا به صفوان بن یحیی، محمد بن سنان و زکریا بن آدم پاداشی نیک دهد ولی از سعد بن سعد نام نبردند، من برگشتم نزد ایشان و محمد تقی گفت: خدا صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و سعد بن سعد را خیر دهد؛ زیرا نسبت به من وفاداری کردند.»[۱۴][۱۵][۱۶]

به گزارش ربانی، محل دفن سعد به‌طور مشخص معلوم نیست و منابع در این خصوص اظهار نظری قطعی نداشته‌اند؛ تنها این احتمال داده شده‌است که او نیز همانند بسیاری از اعضاء خاندان اشعری، در حرم فاطمه معصومه در قم دفن شده باشد.[۱۷]

فعالیت‌های علمی

اساتید و شاگردان

افرادی چون حسن بن جهم، صفوان بن یحیی و علی بن ابی‌حمزه کسانی هستند که سعد بن سعد از آنها نقل روایت کرده‌است.[۱۸] تعدادی از عالمان و راویان شیعه نزد سعد به استماع حدیث پرداخته‌اند. محمدبن خالد برقی، محمد بن حسن ابی‌خالد، احمد بن محمد بن عیسی قمی و عباد بن سلیمان از جمله شاگردان او نام برده شده‌اند.[۱۹] ابوالحسنی در کتاب عالمان شیعه، جعفر بن ابراهیم حضرمی و عبدالعزیز بن مهتدی اشعری قمی را نیز از شاگردان سعد عنوان کرده‌است.[۲۰]

آثار

شیخ طوسی، در کتابش می‌نویسد محمد بن حسن شنبوله کتابی را از سعد بن سعد اشعری روایت کرده‌است.[۲۱][۲۲][۲۳] عطاردی نیز گزارش می‌کند که محمد بن حسن بن ابی‌خالد کتابی از سعد گزارش کرده که در آن کتاب روایتی که نشانگر جایگاه سعد نزد محمد تقی است؛ گزارش شده‌است.[۲۴] نجاشی می‌نویسد: «سعد بن سعد احوص اشعری قمی دو کتاب تألیف کرده‌است یکی از آن دو مبوّب (باب باب شده) می‌باشد که عباد بن سلیمان از وی روایت می‌کند و کتاب دوم هم غیرمبوّب بوده که محمد بن خالد برقی از او روایت کرده‌است»[۲۵]

در علم رجال و حدیث

در تاریخ قم آمده‌است که محمد بن حسن ابی‌خالد اشعری قمی، وصی سعد در روایت و غیر روایت گزارش شده‌است و این مطلب از جانب منابع رجالی، دلیلی بر وثاقت محمد بن حسن عنوان شده‌است. در میان منابع شیعی، سعد بن سعد اشعری قمی یکی از اشعریان، صحابه امامان شیعه و راویان ثقه به حساب می‌آید.[۲۶] همچنین داوری، رجال‌شناس شیعه در کتاب اصول علم الرجال، از سعد بن سعد به عنوان وکیل امامان شیعه یاد می‌کند.[۲۷] نجاشی گزارش می‌کند که سعد از علی بن موسی الرضا و محمد تقی نقل روایت کرده‌است[۲۸] و شیخ طوسی رجال‌شناس شیعه، با تعبیر ثقه از سعد بن سعد یاد می‌کنند.[۲۹] در کتاب مسندالرضا نام سیصد و شصت نفر که بدون واسطه از علی‌بن موسی‌الرضا اخذ حدیث کرده‌اند ذکر شده که در میان آنها فقط دو تن را بانوان شکل داده‌اند. یکی از این بانوان فاطمه دختر علی‌بن موسی‌الرضا است که دو حدیث از پدرش روایت می‌کند و دیگری کنیزی به نام عذرا، از خدمتگزار علی بن موسی الرضا بوده‌است. عطاردی تأکید می‌کند که راویان علی‌بن موسی‌الرضا همگان بر یک طریقه و مذهب نبوده‌اند.[۳۰] او در کتابش گزارش می‌کند که سعد بن سعد بیش از ۴۰ روایت در زمینه‌های مختلفی اصول و فروع همچون امامت، تفسیر، دعا، نماز، روزه، حج، زیارت، ازدواج، طلاق، جهاد و وصیت از علی‌بن موسی‌الرضا نقل کرده‌است.[۳۱]

یادداشت‌ها

  1. چهار دیدگاه در مورد نسب اشعریون وجود دارد. طبق دیدگاه اول: اشعریان فرزندان اشعر بن ادد بن زید بن یعرب بن زید بن کهلان بن سبأ می‌باشند. دیدگاه دوم: اشعریان منسوب به نبت بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ هستند. طرفداران دیدگاه سوم: اشعر را فرزند نبت بن ادد می‌دانند که نهایتاً به سبأ می‌رسد. گروه چهارم: اشعر را فرزند مذحج بن ادد معرفی می‌کنند. (ببینید: داوطلب، نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری، ۳.)
  2. بر اساس روایتی در منابع اسلامی، از محمد در خصوص سبآ گزارش شده‌است که وی پدر جمعی از اعراب می‌باشد. (ببینید: داوطلب، نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری، ۳.)
  3. قحطان، نیای تمام قبایل یمنی (منطقه جنوبی عربستان) می‌باشد (ببینید: محمدی، درسنامه شناخت عربستان و وهابیت، ۵۱.) نسب رایج و مشهور قحطان چنین است: قحطان بن عابربن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح. (ببینید: مستفید، دانشنامه جهان اسلام.)

پانویس

  1. داوطلب، «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری»، فرهنگ پژوهش، ۲.
  2. داوطلب، «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری»، فرهنگ پژوهش، ۴.
  3. داوطلب، «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری»، فرهنگ پژوهش، ۱.
  4. ربانی، «قم و خاندان آل اشعر»، اندیشه قم.
  5. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۵۶–۵۷.
  6. بسام، زبده المقال من معجم الرجال، ۴۷۸.
  7. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  8. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۲.
  9. عطاردی، راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا، ۲۰۵.
  10. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۳.
  11. عطاردی، ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام، ۳۶۰.
  12. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  13. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  14. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۳.
  15. عطاردی، راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا، ۲۰۵.
  16. شریف‌القرشی، پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی‌بن موسی‌الرضا، ۲:‎ ۲۱۲.
  17. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  18. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  19. ربانی صالح آبادی، سعد بن سعد اشعری قمی.
  20. ابوالحسنی، عالمان شیعه، ۱۱۲ و ۲۰۱.
  21. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۲.
  22. عطاردی، راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا، ۲۰۵.
  23. طوسی، الفهرست، ۱۳۶.
  24. عطاردی، ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام، ۳۶۰.
  25. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۲.
  26. قمی، تاریخ قم، ۵۸۲.
  27. داوری، أصول علم الرجال، بین النظریه والتطبیق، ۴۸۷.
  28. خوئی، معجم رجال الحدیث، ۶۲.
  29. مطهری و یاری‌نیا، میراث مکتوب رضوی، ۷۰.
  30. عطاردی، راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا، ۹.
  31. عطاردی، راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا، ۲۰۶.

منابع

  • ابوالحسنی، رحیم (۱۳۸۴). عالمان شیعه. ج. ۱. قم: شیعه‌شناسی.
  • داوری، شیخ مسلم (۱۴۱۶). اصول علم الرجال، بین النظریه والتطبیق. المؤلف.
  • محمدی، علی (۱۳۸۷). درسنامه شناخت عربستان و وهابیت. تهران: بعثه مقام معظم رهبری.
  • داوطلب، نجمه سادات (پاییز ۱۳۸۹). «نقش مذهبی و فرهنگی خاندان اشعری در گسترش تشیع تا قرن چهارم هجری» (PDF). فرهنگ پژوهش (۸).
  • ربانی، محمد تقی (۲۵ اسفند ۱۴۰۰). «قم و خاندان آل‌اشعر». اندیشه قم.
  • شریف‌القرشی، محمدباقر (۱۳۸۲). پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی‌بن موسی‌الرضا. ترجمهٔ سیدمحمد صالحی. تهران: دارالکتب الاسلامیه. شابک ۹۶۴-۴۴۰-۲۹۸-۷.
  • عطاردی، عزیزالله (۱۳۹۰). ترجمه مسند اباابراهیم موسی بن جعفر الکاظم علیه السلام. ج. ۳. تهران: عطارد.
  • عطاردی، عزیزالله (۱۳۶۷). راویان امام رضا علیه‌السلام در مسندالرضا. مشهد: کنگره جهانی حضرت رضا علیه‌السلام.
  • بسام، مرتضی (۱۴۲۶). زبده المقال من معجم الرجال. ج. ۱. بیروت- لبنان: دارالمحجه البیضاء.
  • قمی، حسن بن محمد (۱۳۸۵). تاریخ قم. قم: کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
  • مطهری، سید مصطفی؛ یاری‌نیا، رضا (۱۳۹۵). میراث مکتوب رضوی. قم: انتشارات دارالحدیث.
  • ربانی صالح آبادی، ابوالحسن (۱۳۸۶). «سعد بن سعد اشعری قمی». گنجینه معارف.
  • طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۷). الفهرست. قم: مؤسسه نشر الفقاهه.
  • «کتابخانه مدرسه فقاهت: مسند الامام الجواد ابی جعفر محمد بن علی الرضا (ع)». کتابخانه مدرسه فقاهت.
  • خوئی، سیدابوالقاسم. معجم رجال الحدیث. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
  • «کتابخانه مدرسه فقاهت: دانشنامه جهان اسلام». کتابخانه مدرسه فقاهت.