فهرست اسکناس‌های ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

این نوشتار به توضیح و نمایش اسکناس‌های چاپ شده و رایج در سه دوره قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی می‌پردازد. همچنین برای اطلاعات بیشتر، نوشتارهای اسکناس و ریال ایران را ببینید.

اسکناس‌های قاجاری (۱۳۰۴–۱۲۲۹)[ویرایش]

اسکناس ۱ تومان وان

اسکناس ۱ تومان وان به عنوان اولین اسکناس ۱ تومانی ایران با نوشته ONE به جای شیر و خورشید در پشت اسکناس مدت محدودی حدود ۶ سال منتشر شد و پس از آن اسکناس ۱ تومانی با نشان شیر خورشید به جای نوشته ONE چاپ و منتشر شد.

اسکناس‌های اولیه که تاریخ صدور آنها ۱۸۹۰ و ۱۸۹۱ است با امضای دستی و پس از آن با امضای چاپی و امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی است. مهر مخصوص اولیه مأمور دولتی در بانک شاهنشاهی به شکل دایره و با نوشته «ثبت و ملاحظه شد» در بالا و نوشته «مأمور محترم دولت علیه ایران» زیر آن بوده که بعد از مدت کوتاهی جای خود را به مهر مخصوص بیضی نگاتیو داد.

امضای اسکناس ۱ تومانی با امضای دستی: ژوزف رابینو به عنوان مدیر کل بانک شاهنشاهی و پیت به عنوان دفتردار کل یا خزانه دار است. البته ممکن است امضاء دفتردار بنا به تاریخ صدور اسکناس متفاوت باشد.

اسکناس ۱ تومان سری اول قاجار با دو نوع جنس کاغذ نازک و ضخیم منتشر شده بود که اسکناس‌های کاغذ نازک بیشتر با امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی دیده می‌شوند. اسکناس‌های کاغذ نازک کمیاب‌تر هستند. البته این مسئله فقط در مورد اسکناس‌های شسته نشده صدق می‌کند چون هر اسکناسی وقتی شسته می‌شود نازکتر می‌شود و کاغذ آن مقداری از چگالی خود را از دست می‌دهد. اسکناس ۱تومان سری اول با سه نمونه ستینگ شماره سریال و در دو رنگ قرمز و مشکی منتشر شده بود. اسکناس‌های یک تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مهر توپر معمولی منتشر می‌شدند.

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار در دو نوع کاغذ نازک و ضخیم چاپ و منتشر شده بود. در مورد اسکناس‌های کاغذ نازک باید خیلی دقت کرد چون بسیار نایاب هستند و فقط این مسئله در مورد اسکناس‌های شسته نشده صادق است چون اسکناس‌های شسته شده در اثر شست‌وشو نازک می‌شوند.

شماره سریال[ویرایش]

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار با دو نوع ستینگ شماره سریال و در رنگ مشکی و با شماره سریال ۵ رقمی چاپ و منتشر شده بود.

امضا[ویرایش]

اسکناس ۵۰ تومانی سری اول قاجار فقط با امضای دستی منتشر شده بود که این امضاها بسته به تاریخ صدور و انتشار آن متفاوت بودند. اسکناس‌های ۵۰ تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مُهر معمولی منتشر می‌شدند.

خط و زبان نوشتاری[ویرایش]

تمامی اسکناس‌های رایج این دوره با دو زبان فارسی در رو و انگلیسی در پشت انتشار یافته‌اند. خط استفاده شده نیز به تقلید از خط رسمی امپراتوری عثمانی با کمی تغییرات خط ثلث است اما اعداد با شکل فارسی خود (۱، ۲، ۳ و ۵) چاپ شده‌است. عناصر موجود بر اسکناس‌ها (نگاره ناصرالدین شاه و شیر و خورشید با تاج کیانی) تقریباً ثابت بوده و اسکناس‌ها تنها از نظر اندازه، تزئینات و رنگ با هم متفاوت هستند.

سری‌های نمونه و رایج ناصرالدین شاه
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
Naser Aldin Shah 1Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 1 Toman specimen banknote reverse.jpg ۱ تومان نمونه ۱۴۹ در ۸۳ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 1 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 1 Toman specimen banknote reverse 2.jpg ۱ تومان نمونه ۱۴۶ در ۸۱ ناصرالدین شاه شیر و خورشید و ارزش پول
Naser Aldin Shah 1 Toman banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 1 Toman specimen banknote Rrverse.jpg ۱ تومان ۱۵۳ در ۸۹ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 2 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 2 Toman specimen banknote reverse.jpg ۲ تومان نمونه ۱۶۴ در ۸۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 2 Toman Specimen banknote obverse 2.jpg Naser Aldin Shah 2 Toman Specimen banknote reverse 2.jpg ۲ تومان نمونه ۱۴۳ در ۸۰ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 2 Toman banknote obverse.jpg Naser Aldin Shah 2 Toman banknote reverse.jpg ۲ تومان ۱۴۴ در ۸۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 3 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 3 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۳ تومان نمونه ۱۷۲ در ۹۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 5 Toman banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 5 Toman banknote Reverse.jpg ۵ تومان ۱۷۵ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 5 Toman specimen banknote Obverse Naser Aldin Shah 5 Toman specimen banknote Reverse ۵ تومان نمونه ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
IranP13-5Tomans-1928-donatedowl f Naser Aldin Shah 5 Toman reverse.jpg ۵ تومان ۱۷۱ در ۹۵ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 10 Toman specimen banknote obverse.jpg Naser Aldin Shah 10 Toman specimen banknote reverse.jpg ۱۰ تومان نمونه ۲۰۱ در ۱۰۸ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 10 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 10 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۱۰ تومان نمونه ۱۷۳ در ۹۸ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 10 Toman banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 10 Toman banknote Reverse.jpg ۱۰ تومان ۱۸۰ در ۱۰۲ ناصرالدین شاه ارزش پول
Naser Aldin Shah 20 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 20 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۲۰ تومان ۱۹۵ در ۱۱۶ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 20 Toman banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 20 Toman banknote Reverse.jpg ۲۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 25 Toman specimen banknote Obverse.jpg ۲۵ تومان ۱۹۹ در ۱۲۲ ناصرالدین شاه
Naser aldin Shah 25 Toman banknote Obverse.jpg Naser aldin Shah 25 Toman banknote Reverse.jpg ۲۵ تومان ۲۰۴ در ۱۲۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 50 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 50 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۵۰ تومان نمونه ۱۷۶ در ۱۰۴ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 50 Toman banknote obverse.jpg Naser Aldin Shah 50 Toman banknote reverse.jpg ۵۰ تومان ۱۷۶ در ۱۰۵ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 50 Toman banknote obverse1.jpg Naser Aldin Shah 50 Toman banknote reverse1.jpg ۵۰ تومان ۲۱۳ در ۱۳۳ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 100 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 100 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۱۰۰ تومان ۲۱۳ در ۱۴۰ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 500 Toman specimen banknote Obverse.jpg Naser Aldin Shah 500 Toman specimen banknote Reverse.jpg ۵۰۰ تومان ۲۲۱ در ۱۵۲ ناصرالدین شاه شیر و خورشید با مبلغ
Naser Aldin Shah 1000 Toman specimen banknote Obverse.jpg ۱۰۰۰ تومان ۲۱۹ در ۱۴۸ ناصرالدین شاه

اسکناس‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اول[ویرایش]

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. در طی جنگ جهانی اول (۱۹۱۸–۱۹۱۴ میلادی) و برای مبارزه علیه جبهه متحد روسیه و بریتانیا در خاورمیانه، دولت آلمان تصمیم به ارائه پول به انقلابیون ایران در کرمانشاه و همدان گرفت. این پول توسط اسکناسهای ارزی آلمان در آن زمان تأمین گردید. این پول که به عنوان کمک هزینه ارائه می‌شد، در قالب اسکناسهای ۵ تا ۱۰۰۰ مارکی آلمان بود. از آنجا که ایرانیان آن زمان با ارز و زبان آلمانی‌ها آشنا نبودند و ارزش هر اسکناس را نمی‌شناختند، دولت آلمان ارزش هر یک را بر اساس طلا و نقره محاسبه کرد و مقدار معادل آن را با قران، شاهی و تومان که پول‌های رایج آن زمانِ ایران بود محاسبه و با رنگ قرمز بر روی آنها چاپ کرد.[۱] جالب آنکه خط نوشتاری سورشارژها از دو الگوی خط نستعلیق و ثُلث پیروی می‌کنند؛ بطوریکه عدد پنج بر روی اسکناس‌های مختلف بدو شکل ۵ و ۵ درج شده‌است.

سری‌های سورشارژی آلمان در جنگ جهانی اول
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
German Banknote 12 Qiran and 10 Shahi on 5 Mark ob.jpg German Banknote 12 Qiran and 10 Shahi on 5 Mark rev.jpg ۱۲ قران و ۱۰ شاهی ۱۲۴ در ۷۹ سورشارژ دوازده قران و ده شاهی روی پنج مارک
German Banknote 25 Qiran on 10 Mark ob.jpg German Banknote 25 Qiran on 10 Mark rev.jpg ۲۵ قران ۱۴۰ در ۸۹ سورشارژ بیست و پنج قران روی ده مارک
German Banknote 5 Toman on 20 Mark ob.jpg German Banknote 5 Toman on 20 Mark rev.jpg ۵ تومان ۱۳۶ در ۸۸ سورشارژ پنج تومان روی بیست مارک
German Banknote 25 Toman on 100 mark ob.jpg German 25 Toman on 100 mark banknote rev small.jpg ۲۵ تومان سورشارژ بیست پنج تومان روی یکصد مارک
German 250 Toman on 1000 mark banknote ob small.jpg German 250 Toman on 1000 mark banknote rev small.jpg ۲۵۰ تومان سورشارژ دویست و پنجاه تومان روی یکهزار مارک

اسکناس‌های رضا شاه پهلوی[ویرایش]

طرح‌های اولیهٔ تأیید نشدهٔ رضاشاه[ویرایش]

از ویژگیهای بارز اسکناس‌های رضاشاه، اهمیت دادن به خط نستعلیق برای نگارش، بناهای تاریخی و مکان‌های طبیعی ایران است.

طرح‌های اولیه تأیید نشده
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
Reza Shah 20 Rials Trial Banknote ob.jpg Reza Shah 20 Rials Trial Banknote Rev.jpg ۲۰ ریال رضاشاه و تخت جمشید، دروازه ملل چاپ نشده
Reza Shah 100 Rials Trial Banknote Ob.jpg Reza Shah 100 Rials Trial Banknote rev.jpg ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
Reza Shah 100 Rials banknote ob trial1.jpg ۱۰۰ ریال رضاشاه، کوه دماوند چاپ نشده
Reza Shah 100 Rials banknote ob trial 2.jpg ۱۰۰ ریال رضاشاه، شیر و خورشید چاپ نشده
Reza Shah 500 Rials Trial Banknote Ob.jpg Reza Shah 500 Rials Trial Banknote Rev.jpg ۵۰۰ ریال رضاشاه، نگاره گاو بال دار، نماد فر کیانی، شیر و خورشید چهل ستون

سری اول رضا شاه (کلاه کوچک)[ویرایش]

اولین سری اسکناس‌های بانک ملی معروف به اسکناس‌های رضا شاه با کلاه کوچک در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانه شرکت چاپ اسکناس آمریکا چاپ شد و از اول فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای دکتر کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رئیس کل بانک ملی ایران و دکتر علی علامیر به عنوان مُفتّش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناس‌های این سری که شامل ارقام ۵ و ۱۰ و ۲۰ و۵۰ و ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته‌است.

سری دوم رضا شاه (کلاه بزرگ)[ویرایش]

در این سری به اسکناس‌های ۵ و ۱۰ و ۲۰ و۵۰ و ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی اسکناس ۱۰۰۰ ریالی نیز اضافه شده‌است. پرتره رضاشاه از تمام رخ به سه رخ تغییر وضعیت داده اما سایر عناصر و نقوش حفظ شده‌است.

سری‌های اول و دوم
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
5r-type1-obv-reza.jpg 5r-type1-rev-reza.jpg ۵ ریال سری اول ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 5 Rials banknote 1st series obverse 1.jpg Reza Shah 5 Rials banknote 1st series reverse 1.jpg ۵ ریال سری دوم ۱۳۰ در ۶۷ سبز رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
10r-obv-1311-reza.jpg 10r-rev-1311-reza.jpg ۱۰ ریال سری اول ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 10 Rials banknote 1st series obverse.jpg Reza Shah 10 Rials banknote 1st series reverse.jpg ۱۰ ریال سری دوم ۱۳۶ در ۶۹ خاکستری رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 20 rials banknote 1st series obverse 1.jpg Reza Shah 20 rials banknote 1st series reverse 1.jpg ۲۰ ریال سری اول ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 20 Rials banknote 1st series obverse.jpg Reza Shah 20 Rials banknote 1st series reverse.jpg ۲۰ ریال سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی رضاشاه پهلوی شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 50 Rials 1st series banknote obverse.jpg Reza Shah 50 Rials 1st series banknote reverse.jpg ۵۰ ریال سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و چهلستون شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 100 Rials banknote 1st series obverse.jpg Reza Shah 100 Rials banknote 1st series reverse.jpg ۱۰۰ ریال سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ خاکستری رضاشاه پهلوی و تخت جمشید شیر و خورشید با تاج
Reza Shah 500 Rials banknote 1st series obverse.jpg Reza Shah 500 Rials banknote 1st series reverse.jpg ۵۰۰ ریال سری اول ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
500 Rials Reza Shah Banknote 2nd series Obv.jpg 500 Rials Reza Shah 2nd Series Banknote reverse ۵۰۰ ریال سری دوم ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و کوه دماوند شیر و خورشید با تاج
Reza Shah Pahlavi 1000 Rial banknote obverse 1st series.jpg Reza Shah Pahlavi 1000 Rial banknote reverse 1st series.jpg ۱۰۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی و تقابل شهریار و شیر دو شیر و خورشید با تاج مقابل هم و نماد فر کیانی

سری سوم و چهارم رضاشاه[ویرایش]

اسکناس‌های سری سوم و چهارم رضا شاه حامل نیم رخ چپ وی بدون کلاه بر رو و تصاویری از اماکن باستانی یا طبیعی ایران در پشت اسکناس هستند.

اسکناس‌های سری سوم با دو زبان فارسی در رو و فرانسوی در پشت، انتشار یافتند؛ در حالیکه اسکناس‌های سری چهارم تماماً به زبان فارسی بوده بطوریکه ارزش اسکناس با عدد بر رو و با حروف بر پشت آن نقش بسته‌است.

در دو سری اخیر، اسکناس‌های ۱۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ ریالی به ترتیب با عناوین یک پهلوی، پنج پهلوی، ده پهلوی و صد پهلوی نیز نامگذاری شده‌اند که می‌تواند حاکی از معادل سازی آنها با سکه‌های طلای ضرب شده در این دوره باشد. بدین ترتیب اسکناس ۱۰۰ ریالی معادل ۸/۱۳ گرم طلا با درجهٔ خلوص ۰/۹۰۰ بوده‌است.

سری‌های رایج
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
Reza Shah 5 Rials banknote 2nd series obverse.jpg Reza Shah 5 Rials banknote 2nd series reverse.jpg ۵ ریال ۱۲۰ در ۶۲ قرمز رضاشاه پهلوی آرامگاه دانیال نبی
Reza Shah 10 Rials banknote 2nd series obverse.jpg Reza Shah 10 Rials banknote 2nd series reverse.jpg ۱۰ ریال ۱۳۶ در ۶۹ ارغوانی رضاشاه پهلوی کوه نوشته لاتین
Reza Shah 20 Rials banknote 2nd series obverse.jpg Reza Shah 20 Rials banknote 2nd series reverse.jpg ۲۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ نارنجی رضاشاه پهلوی پل‌های قطار
Reza Shah 50 Rials banknote 2nd series obverse 1.jpg Reza Shah 50 Rials banknote 2nd series reverse 1.jpg ۵۰ ریال سری سوم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی تخت جمشید نوشته لاتین
Reza Shah 50 Rials banknote 2nd series obverse.jpg Reza Shah 50 Rials banknote 2nd series reverse.jpg ۵۰ ریال سری چهارم ۱۴۲ در ۷۱ سبز رضاشاه پهلوی تخت جمشید
۱۰۰ریالی رضاشاه جلو.jpg ۱۰۰ریالی رضاشاه پشت.jpg ۱۰۰ ریال ۱۳۶ در ۶۹ قهوه‌ای رضاشاه پهلوی و عمارت بانک ملّی ایران کشتی سلطنتی
500 Rials banknote Reza Shah.JPG 500RialsNoteIran 22047.jpg ۵۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی و شیر و خورشید پاسارگاد
1000rial rezapahlavi.JPG ۱۰۰۰ ریالی رضاشاه.jpg ۱٬۰۰۰ ریال ۱۴۸ در ۷۳ نقره‌ای رضاشاه پهلوی و نشان بانک ملّی ایران (تقابل شهریار و شیر) کوه دماوند و زادگاه رضاشاه در دامنهٔ آن
Reza Shah 10000 Rials Banknote Ob.jpg Reza Shah 10000 Rials Banknote Rev.jpg ۱۰٬۰۰۰ ریال[نیازمند منبع] ۱۴۸ در ۷۳ سرمه‌ای رضاشاه پهلوی، تخت جمشید و عالی قاپو سی و سه پل

اسکناس‌های حکومت خودمختار آذربایجان[ویرایش]

حزب دموکراتیک آذربایجان که بعد از جنگ جهانی دوم و در زمان حضور شوروی در شمال غربی ایران خودمختاری را اعلام کرد، اقدام به چاپ و انتشار برگه‌هایی با عنوان صورتحساب خزانه داری کرد. سید جعفر پیشه‌وری رهبر این گروه بود. دو عبارت آذری را می‌توان در مرکز و هر زاویه این برگه‌ها مشاهده کرد. امضاء خزانه دار و وزیر اقتصاد نیز در این اسکناس‌ها دیده می‌شود.[۱]

اسکناس‌های محمدرضا شاه[ویرایش]

سری ۱۳۲۳[ویرایش]

اسکناس‌های محمدرضاشاه تنها در این سری تک زبانه (فارسی) بوده و در سری‌های بعد به دو زبان (فارسی و انگلیسی) انتشار یافته‌اند.

سری ۱۳۲۷[ویرایش]

در این سری تنها نام بانک ملی ایران با حروف لاتین در پشت اسکناس درج شده و از تغییر اعداد به نوشتار لاتین اثری نیست.

سری ۱۳۳۰[ویرایش]

در این سری علاوه بر درج نام بانک ملی ایران با حروف لاتین ارزش اسکناس نیز با حروف انگلیسی درج گردیده اما ابتدا واحد پول و سپس مقدار آن چاپ گردیده (RIALS 10) که از نظر دستور زبان انگلیسی صحیح نیست.

سری ۱۳۳۲[ویرایش]

سری ۱۳۳۲ همانند سری ۱۳۳۰ طراحی شده بود. تفاوت فقط در سال درج شده در پایین روی اسکناس می‌بود.

سری ۱۳۳۳[ویرایش]

سری ۱۳۳۷[ویرایش]

سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳[ویرایش]

  • اسکناس‌های ۱۰ ریالی و ۲۰ ریالی در سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ همانند سری ۱۳۳۷ است.
  • از این سری به بعد نام بانک مرکزی ایران جایگزین نام بانک ملی ایران گردید.

سری ۱۳۴۴[ویرایش]

  • اسکناس‌های ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی این دوره همانند سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ می‌باشد.

سری ۱۳۴۸[ویرایش]

نگاره روی ۲۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
نگاره پشت ۲۰ ریال سری ششم (شکارگاه مینیاتور قرن سیزدهم هجری) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
نگاره روی ۵۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
نگاره پشت ۵۰ ریال سری ششم (تونل کوهرنگ و سد آن) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری ششم (پالایشگاه آبادان) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
نگاره روی ۲۰۰ ریال سری هفتم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
نگاره پشت ۲۰۰ ریال سری هفتم (راه‌آهن شمال، پل ورسک) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
نگاره روی ۵۰۰ ریال سری هشتم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
نگاره پشت ۵۰۰ ریال سری هشتم (نقش جام مارلیک، سه هزار سال پیش) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری ششم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر

سری ۱۳۵۰[ویرایش]

  • اسکناس‌های ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی این دوره همانند سری ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳ و ۱۳۴۸ می‌باشد.
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۷۲×۷۸ میلی‌متر
نگاره پشت ۱۰۰۰ ریال سری دهم (مجلس شورای ملی) - اندازه: ۱۷۲×۷۸ میلی‌متر

اسکناس‌های یادبودی[ویرایش]

این اسکناس‌ها متعلق به سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۵ بوده‌اند. در این اسکناس‌ها طریقه نوشتار ارزش پول به زبان انگلیسی اصلاح گردید و مقدار مقدم بر واحد پول قرار گرفت.

نگاره روی ۵۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - یادبود انقلاب سفید
نگاره پشت ۵۰ ریال سری دهم (پیشکش به کشاورز) - یادبود انقلاب سفید (اصلاحات ارضی)
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری دهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - یادبود انقلاب سفید
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری دهم (سپاه دانش، ترویج و آبادانی، بهداشت) - یادبود اصول انقلاب سفید
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره رضاشاه و محمدرضا پهلوی) - یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (مهر شاهنشاهی) - یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی

سری ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷[ویرایش]

نگاره روی ۲۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۰×۶۷ میلی‌متر
نگاره پشت ۲۰ ریال سری سیزدهم (سد امیر کبیر) - اندازه: ۱۳۰×۶۷ میلی‌متر
نگاره روی ۵۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
نگاره پشت ۵۰ ریال سری سیزدهم (پاسارگاد) - اندازه: ۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
نگاره روی ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
نگاره پشت ۱۰۰ ریال سری سیزدهم (موزه پهلوی) - اندازه: ۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
نگاره روی ۲۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
نگاره پشت ۲۰۰ ریال سری سیزدهم (شهیاد آریامهر) - اندازه: ۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
نگاره روی ۵۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
نگاره پشت ۵۰۰ ریال سری سیزدهم (نقش جام مارلیک) - اندازه: ۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
نگاره روی ۱۰۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
نگاره پشت ۱۰۰۰ ریال سری سیزدهم (آرامگاه حافظ) - اندازه: ۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
نگاره روی ۵۰۰۰ ریال سری سیزدهم (پرتره محمدرضا شاه پهلوی) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
نگاره پشت ۵۰۰۰ ریال سری سیزدهم (منظره کاخ گلستان) - اندازه: ۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
Mohammad reza 10000 R 1974 to 1979.jpg

اسکناس‌های جمهوری اسلامی[ویرایش]

اسکناس‌های سورشارژی (۱۳۵۸–۱۳۵۹)[ویرایش]

مُهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. سورشارژها رنگ‌های مختلفی مانند سیاه، قهوه‌ای یا سبز دارند که هریک از رنگ‌ها ارزش خاص خود را دارد. البته بی‌دقتی‌های زیادی هم در هنگام زدن مهر سورشارژ روی اسکناس‌ها ایجاد شده‌است که خود این اشتباهات به نوعی ارورهای سورشارژ محسوب شده و گاه موجب قیمتی شدن یک اسکناس شده‌است.

وقتی یک نظام حکومتی تغییر می‌کند روی تصویر سورشارژ می‌زنند. در اسکناس‌های زیر، عکس زمینه در زیر مُهر «شیر و خورشید» یا عنوان «جمهوری اسلامی ایران» محو و روی تصویر محمدرضا پهلوی شمایل دیگری نقش بسته‌است. این پول‌ها متعلق به آغاز حکومت جمهوری اسلامی ایران است.

۱۳۵۸–۶۰
تصویر ارزش ابعاد

(میلی‌متر)

رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
۲۰ ریال
۲۰ ریال
۵۰ ریال ۱۳۶ در ۶۹
۵۰ ریال ۱۳۶ در ۶۹
۵۰ ریال
۱۳۶ در ۶۹
۵۰ ریال
۱۳۶ در ۶۹
۱۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱
۱۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱
۲۰۰ریال با مهر مشکی ۱۴۸ در ۷۳
۲۰۰ریال با مهر آبی ۱۴۸ در ۷۳
۵۰۰ ریال ۱۵۴ در ۷۵
۱٬۰۰۰ ریال ۱۶۰ در ۷۷
۵٬۰۰۰ ریال
۵٬۰۰۰ ریال نمونه
۵٬۰۰۰ ریال با نوشته جمهوری اسلامی ایران
۵٬۰۰۰ ریال با تصویر شیر و خورشید

سری آرامگاه علی بن موسی‌الرضا (۱۳۶۰–۱۳۶۲)[ویرایش]

در این سری نیز نگاره ای از بارگاه علی بن موسی جایگزین تصویر محمدرضا پهلوی شده و سایر عناصر و تزئینات (به غیر از تصویر پشت اسکناس‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ ریالی) همانند آخرین سری اسکناس‌های پهلوی است و حتی رنگ آرامگاه برگرفته از رنگ نگارهٔ سه رخ محمدرضا پهلوی است. تصویر زمینه نیز در رو و پشت اسکناس به ترتیب توسط عنوان «جمهوری اسلامی ایران» و نگاره ای مدور شامل ۸ مُشت، ۱۵ ستاره با دنباله بلند مرکزگریز و ۷ ستاره با دنباله کوتاه مرکزگریز به مرکزیت عنوان «جمهوری اسلامی ایران» جایگزین شده‌است.

۱۳۶۲–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
[[پرونده:]] [[پرونده:]] ۵۰ ریال ۱۳۶ در ۶۹ سبز نشان آرامگاه کوروش
100 IRR 1981 Front.jpg 100 IRR 1981 Back.jpg ۱۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ ارغوانی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مدرسه چهارباغ
200RialFront.jpg 200RialBack.jpg ۲۰۰ ریال ۱۴۸ در ۷۳ آبی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه ابن سینا
500 IRR 1981 Front.jpg 500 IRR 1981 Back.jpg ۵۰۰ ریال ۱۵۴ در ۷۵ قهوه‌ای آرامگاه علی بن موسی‌الرضا نقش جام مارلیک (گاو بال‌دار
1000 IRR 1981 Front.jpg 1000 IRR 1981 Back.jpg ۱٬۰۰۰ ریال ۱۶۰ در ۷۷ قهوه‌ای آرامگاه علی بن موسی‌الرضا آرامگاه حافظ
5000 IRR 1981 Front.jpg 5000 IRR 1981 Back.jpg ۵٬۰۰۰ ریال ارغوانی آرامگاه علی بن موسی‌الرضا پالایشگاه تهران
10000 IRR 1981 Front.jpg 10000 IRR 1981 Back.jpg ۱۰٬۰۰۰ ریال سبز آرامگاه علی بن موسی‌الرضا مجلس شورای ملی

سری اسکناس‌های انقلابی (۱۳۷۱–۱۳۶۰)[ویرایش]

سری اسکناس‌های انقلابی اسکناس‌هایی است که از سال ۱۳۶۰ شروع به چاپ شد و در سال ۱۳۷۱ دیگر چاپ نشد. مقدار این اسکناس‌ها ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰ ریالی، ۵٬۰۰۰ ریالی، و ۱۰٬۰۰۰ ریالی می‌باشد. نخستین اسکناس ۲۰۰۰ ریالی ایران در این سری دیده می‌شود. همچنین برای نخستین بار بود که تصاویر مکان‌هایی از سایر کشورها (کعبه و قبةالصخره) بر روی اسکناس‌های ایران نقش بست و عنوان «بانک مرکزی ایران» به «بانک مرکزی جُمهوری اسلامی ایران»تغییر کرد.

در پشت اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی از این سری با اینکه تصویر «قبةالصخره» چاپ شده بود، اما به اشتباه در زیر آن عبارت «مسجدالاقصی» درج شده بود که در چاپ سری روح‌الله خمینی، این عبارت حذف شد.

۱۳۷۱–۱۳۶۰
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات
رو پشت رو پشت
100 Rials Iranian Bank Note front.jpg 100 Rials Iranian Bank Note back.jpg ۱۰۰ ریال ۱۳۰ در ۶۷ ارغوانی حسن مدرس ساختمان پیشین مجلس شورای اسلامی
200 IRR 1982 Front.jpg 200 IRR 1982 Back.jpg ۲۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ سبز آبی مسجد جامع یزد جهاد سازندگی
500 IRR 1981 Type 2 Front.jpg 500 IRR 1981 Type 2 Back.jpg ۵۰۰ ریال ۱۴۲ در ۷۱ خاکستری-سبز نماز جمعه سردر دانشگاه تهران
1000 IRR 1982 Front.jpg 1000 IRR 1982 Back.jpg ۱٬۰۰۰ ریال ۱۴۸ در ۷۳ قهوه‌ای مدرسه فیضیه قبةالصخره
در سری اول به اشتباه مسجدالاقصی نوشته شده بود که بعدها توضیح عکس حذف شد.
2000 IRR 1982 Front.jpg 2000 IRR 1982 Rear.jpg ۲٬۰۰۰ ریال ۱۴۸ در ۷۳ ارغوانی آزادسازی خرمشهر کعبه
5000 IRR 1981 Typ 2 Front.jpg 5000 IRR 1981 Typ 2 Back.jpg ۵٬۰۰۰ ریال ۱۵۴ در ۷۵ قرمز راهپیمایان آرامگاه حضرت معصومه
10000 IRR 1981 Typ 2 Front.jpg 10000 IRR 1981 Typ 2 Back.jpg ۱۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۰ در ۷۷ آبی راهپیمایان آرامگاه علی بن موسی‌الرضا

سری سید روح‌الله خمینی[ویرایش]

سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که پس از درگذشت آیت‌الله خمینی چاپ شد.

یک سال بعد از انقلاب اسلامی که اسکناس‌های تازه قرار بود چاپ شود، سید روح‌الله خمینی در اطلاعیه‌ای خواسته‌بود که از چاپ تصویرش بر روی اسکناس‌ها خودداری شود، برای همین تا روزی که زنده بود تصویر او روی اسکناس‌ها چاپ نمی‌شود؛ ولی سه سال بعد از درگذشت او تصویر او را به تدریج روی اسکناس‌ها جایگزین کردند.[۲][۳][۴]

نخستین سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که از ۱۳۷۱ چاپ شد.[۲][۳][۴]

در تمام این اسکناس‌ها نگاره آیت‌الله خمینی در سمت راست روی پول‌ها چاپ شده‌است. از شروع چاپ این اسکناس‌ها تاکنون قالب اصلی آن‌ها تغییری نکرده ولی در پشت آن‌ها بعضی تغییرات رخ داده مانند ۵٬۰۰۰ ریالی که پشت آن‌ها برای نخست گل و پرنده چاپ گردید و به ماهواره امید و سپس سفالینه یافته شده در زابل را چاپ گردانیده شد؛ و همچنین ۲۰٬۰۰۰ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز دست‌خوش این تغییرات بوده.

از ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۶
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات سال
آغاز
رو پشت رو پشت
۱۰۰۰ ریالی ۱۰۰۰ ریالی ۱٬۰۰۰ ریال ۱۴۸×۷۳ قهوه‌ای آیت الله خمینی قبةالصخره
۲۰۰۰ ریالی ۲۰۰۰ ریالی ۲٬۰۰۰ ریال ۱۵۱×۷۴ پوست‌پیازی، ارغوانی آیت‌الله خمینی کعبه رونمایی:

پخش: ۱۳۸۴

۵۰۰۰ ریالی ۵۰۰۰ ریالی ۵٬۰۰۰ ریال ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی گل و بلبل
۵۰۰۰ ریالی ۵۰۰۰ ریالی ۵٬۰۰۰ ریال ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی ماهواره امید، موشک سفیر، کره زمین
۵۰۰۰ ریالی ۵۰۰۰ ریالی ۵٬۰۰۰ ریال ۱۵۴×۷۵ قهوه‌ای - زیتونی آیت‌الله خمینی سفالینه یافته شده در زابل
۱۰۰۰۰ ریالی ۱۰۰۰۰ ریالی ۱۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۰×۷۷ سبز آیت‌الله خمینی کوه دماوند
۲۰۰۰۰ ریالی ۲۰۰۰۰ ریالی ۲۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی میدان نقش جهان
۲۰۰۰۰ ریالی ۲۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی مسجدالاقصی
پشت بیست هزار ریالی خمینی.png
۲۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۳×۷۸ آبی آیت‌الله خمینی خانه آقازاده (ابرکوه) ۱۳۹۳
۵۰۰۰۰ ریالی ۵۰۰۰۰ ریالی ۵۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۶×۷۹ اخرایی آیت‌الله خمینی نقشه ایران با نماد اتم و واژه خلیج فارس به زبان انگلیسی
۵۰۰۰۰ ریالی ۵۰۰۰۰ ریالی ۵۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۶×۷۹ اخرایی آیت‌الله خمینی سردر دانشگاه تهران ۱۳۹۴
۱۰۰۰۰۰ ریالی ۱۰۰۰۰۰ ریالی ۱۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۶×۷۹ زیتونی روشن آیت‌الله خمینی آرامگاه سعدی
۱۰ هزار ریال ۱۳۹۶.jpg ۱۰ هزار ریال ایران ۱۳۹۶ پشت.jpg ۱۰٬۰۰۰ ریال ۱۴۲×۷۱ سبز فسفری آیت‌الله خمینی آرامگاه حافظ ۱۳۹۶

ایران چک (تراول)[ویرایش]

چک واژه‌ای فارسی مربوط به دوره هخامنشیان به معنی برگه تاریخ‌دار و دارای ارزش مالی است و گاهی به معنی قباله، منشور و عهدنامه نیز به کار برده می‌شود که واژه عربی آن صک و جمع آن صکوک است. این برگه‌ها جایگزین برگه‌های بهاداری نظیر چک طلائی، چک در گردش و ایران‌چک‌ بانکها شده‌اند که تا پیش از انتشار آنها در سال ۱۳۸۷ توسط بانک مرکزی، توسط هر یک از بانکهای عامل ایران و با نام خودشان چاپ و منتشر می‌گردید.[۵]

بانک مرکزی در این سال به منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک‌پول بانکها وارد عمل شد و از تاریخ ۱۳۸۷/۵/۲۵ ایران‌چک ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی بانک مرکزی جایگزین بانکچک و ایران‌چک بانکها شد. در دی ماه سال ۱۳۸۹ به دلیل ایرادات نهادهای نظارتی ایران‌چک‌ یک میلیون ریالی بانک مرکزی جمع‌آوری ولی در اسفند ماه سال ۱۳۹۲ انتشار آن ازسرگرفته شد.

در تعریف این برگه آمده: ایران‌چک‌، چکی است که توسط بانک مرکزی چاپ و منتشر شده و توسط تمامی مؤسسات اعتباری صادر و وجه آن در هر یک از شعب مؤسسات اعتباری پرداخت می‌شود. با این تعریف، ایران چک عملاً کارکرد یک اسکناس را پیدا کرد.[۵]

اصطلاح تراول که در زبان انگلیسی به معنی مسافرت و برگرفته از چک مسافرتی است هنوز به اشتباه به این اسکناس‌ها اطلاق می‌شود.

در این اسکناس‌ها سعی شده‌است تا به نوعی چهار صفر از واحد پول حذف گردد؛ یعنی بر روی اسکناس ۵۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۵۰ و بر روی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی عدد ۱۰۰ دیده می‌شود؛ در هر دو مورد این اعداد با نوشتار انگلیسی بر روی اسکناس درج شده‌اند.

هیأت دولت در جلسه نهم مرداد ۱۳۹۸ به ریاست حسن روحانی رئیس جمهور وقت، لایحه پیشنهادی بانک مرکزی مبنی بر تغییر واحد پول ملی از ریال به تومان و حذف چهار صفر را به تصویب رساند[۶].

ایران‌چک‌های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۸۷
تصویر ارزش ابعاد
(میلی‌متر)
رنگ اصلی توضیحات سال
رو پشت رو پشت
ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی ۱۳۸۷ (رو).jpg ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی ۱۳۸۷ (پشت).jpg ۵۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۰×۷۵ صورتی صورتی بارگاه امام رضا خط نستعلیق ۱۳۸۷
۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۰×۷۵ قهوه ای قهوه ای کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۷
ایران چک ۱ میلیون ریالی ۱۳۸۸ (رو).jpg ایران چک ۱ میلیون ریالی ۱۳۸۸ (پشت).jpg ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۶۰×۷۵ آبی آبی کاخ تچر خط نستعلیق ۱۳۸۸
۵۰۰ هزار ریال ایران ۱۳۹۵.jpg ۵۰۰ هزار ریال ایران ۱۳۹۵ پشت.jpg ۵۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۴۲×۷۱ بنفش بنفش بارگاه امام رضا سقاخانه اسماعیل طلایی ۱۳۹۴
ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی ۱۳۹۷ (رو).jpg ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی ۱۳۹۷ (پشت).jpg ۵۰۰٬۰۰۰ ریال ۱۵۶×۷۱ نارنجی نارنجی بارگاه امام رضا کوه دماوند ۱۳۹۷

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «Bests of Banknotes Treasury». globe.aqr.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۵.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ پیشنهاد امام خمینی برای تصویر تمبر و اسکناس
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ http://web.archive.org/save/http://www.farhangnews.ir/category/کلیدواژه-جانبی/تصویر-امام-روی-اسکناس
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «چک‌پول چگونه در بازار ایران جا باز کرد؟ +تصاویر- اخبار اقتصادی - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۲۲.
  6. «لایحه تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان و حذف چهار صفر تصویب شد». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۷-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۱.
  • Ron Wise's Banknoteworld (۹ مارس ۲۰۱۱). «Iran».
  • banknotes.it (۹ مارس ۲۰۱۱). «Asia».

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]