فرزندخواندگی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
برای فیلم فرزندخوانده، مقالهٔ فرزندخوانده (فیلم) را ببینید.

فرزندخواندگی یا تبنّی نهادی قانونی است که به موجب آن رابطه خاصی بین فرزندخوانده و پدرخوانده و مادرخوانده به وجود می‌آید. این امر در طول تاریخ حقوق به عنوان یکی از روش‌های حمایت از کودکان بی‌سرپرست وجود داشته‌است.

در ایران[ویرایش]

در نظام حقوقی اسلام، نَسَب منحصراً از طریق ولادت مشروع ایجاد می‌شود، بنابراین فرزندخواندگی باعث ایجاد نسب قراردادی نمی‌شود. خانواده‌های فاقد فرزند تحت ضوابط و شرایطی می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را سرپرستی نمایند، بدون آنکه آثار ناشی از قرابت نسبی، از قبیل ارث و حرمت نکاح بین آنها ایجاد شود. قانون مدنی ایران به پیروی از شریعت اسلام و فقه، فرزندخواندگی را به رسمیت نشناخته و فقط طبق قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست (مصوب ۲۹ اسفند ۱۳۵۳) خانواده‌های فاقد فرزند می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را به فرزندی بپذیرند. بنابراین در ایران، فرزندخواندگی به مفهومی که در کشورهای غربی به کار می‌رود، وجود ندارد.

در حال حاضر، همین قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست که مربوط به حدود چهل سال پیش است، اجرا می‌شود، ولی اخیراً تلاش‌هایی برای تغییر قانون در حال شکل‌گیری است که شرایط فرزندخواندگی را تسهیل می‌کند و مثلاً علاوه بر زوجین، دختران مجرد هم می‌توانند فرزند اختیار کنند.[۱] در سال ۱۳۹۲، «لایحه حمایت از کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست» مورد بررسی قرار گرفت که شامل ازدواج فرزندخوانده با سرپرست بود و بحث‌انگیز شد.[۲]

مواد قانون مصوب ۱۳۵۳[ویرایش]

شرایط زوجین سرپرست[ویرایش]

  • وجود علقه زوجیت بین زوجین سرپرست: زنان و مردان مجرد صلاحیت سرپرست شدن ندارند.
  • اقامت در ایران
  • تراضی زوجین سرپرست: باید هر دو راضی باشند
  • فرزند نداشتن زوجین سرپرست: زوجین باید پس از گذشت پنج سال از ازدواج، فاقد فرزند باشند، مگر اینکه به گواهی پزشک، عقیم باشند.
  • داشتن سن لازم: حداقل یکی از زوجین، باید سی سال داشته باشد.
  • صلاحیت اخلاقی زوجین سرپرست
  • اهلیت قانونی زوجین سرپرست
  • نداشتن سابقه کیفری
  • تمکن مالی
  • عدم ابتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج
  • عدم اعتیاد
  • تدین به اسلام

شرایط فرزندخوانده[ویرایش]

  • فرزندخوانده باید کمتر از ۱۲ سال داشته باشد.
  • ناشناس بودن خانواده کودک یا در قید حیات نبودن پدر، مادر و جد پدری

تشریفات[ویرایش]

رسیدگی به امور فرزندخواندگی در صلاحیت دادگاه عمومی است. دوره آزمایشی، شش ماه است و در این دوره، هیچ رابطه حقوقی بین کودک و خانواده ایجاد نمی‌شود.

آثار حقوقی[ویرایش]

  • نفقه کودک بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.
  • قانون به متقابل بودن نفقه تصریح نکرده‌است و طفل تحت سرپرستی در این مورد تکلیفی ندارد.
  • وضعیت حضانت و تربیت طفل تحت سرپرست نظیر حقوق و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.
  • فرزندخوانده باید مطیع پدر و مادرخوانده در حدود متعارف باشد
  • فرزندخوانده از نام خانوادگی پدرخوانده استفاده خواهد کرد.
  • اداره اموال و نمایندگی قانونی فرزندخوانده بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.
  • قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست درباره امکان یا حرمت نکاح طفل با پدرخوانده یا مادرخوانده سکوت کرده‌است.
  • یکی از راه‌حل‌های حرمت نکاح، محرمیت رضاعی است که البته همیشه امکان‌پذیر نیست.

مباحثات فقهی حول امکان ازدواج با فرزند خوانده[ویرایش]

در سال 1392، مسئله ی ازدواج با فرزند خوانده در محافل رسمی ایران و شبکه های اجتماعی ایرانیان به موضوعی داغ تبدیل شد. شورای نگهبان در راستای نزدیک کردن این لایحه به اصول شرع (طبق روایت حقوق دانان و فقهای این شورا از شرع) و برخلاف نظر بسیاری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به اصلاح لایحه کودکان بی سرپرست اقدام نمود که طی آن ازدواج سرپرست با فرزند خوانده مجاز شمرده می شود. عده قابل توجهی از مخالفین و منتقدین خصوصا گروههای فمینیستی و حقوق زنان و کودکان به مخالفت با این قانون جدید برخاسته و حتی مشروط کردن اجازه ازدواج به حکم دادگاه را غیر انسانی و غیر اخلاقی دانستند. در میان واکنش ها علیه این اصلاح قانون، آیت الله مکارم شیرازی از مجتهدین شیعه در ایران در پاسخ به یک استفتاء نکاح با فرزند خوانده را غیر مجاز دانست. طبق نظر ایشان: "با توجه به این‌که این ازدواج باید شرعاً به مصلحت فرزند خوانده باشد و به اصطلاح فقها، غبطه او رعایت شود و این کار غالباً به مصلحت فرزند خوانده نیست و راه را برای سوء استفاده پدر خوانده باز می‌کند از نظر ما شرعاً جایز نیست." [۳]

از میان روحانیون اصلاح طلب، ابتدا مقاله ای از جناب حسن فرشتیان روحانی اصلاح طلب در سایت بی بی سی فارسی منتشر شد که سعی نمود نشان دهد هیچ حکم صریح قرآنی یا فقهی نه در حرام دانستن و نه در مجاز دانستن ازدواج با فرزند خوانده موجود نیست. [۴]

محسن کدیور هم نیز در مصاحبه ای در این موضوع در سایت جرس تلاش داشت تا نشان دهد که امر فرزند خواندگی یا به سرپرستی گرفتن کودکان بی سرپرست در زمانه ما دارای تفاوت های اصولی با مسئله فرزند خواندگی در زمان پیامبر است. بنابراین از نظر کدیور، آیاتی از سوره احزاب که پسرخواندگی زید بن حارثه توسط محمد را امری صرفا مجازی دانسته نه حقیقی و به محمد اجازه ازدواج با همسر زید بعد از جدایی شان را می دهد را بی تناسب با مسئله فرزند خواندگی کودکان بی سرپرست در جامعه امروزین ما (علی رغم شباهت ها) دانسته و از این رو، حکم امکان ازدواج با فرزند خوانده را فاقد اعتبار شرعی دانست.

احمد آل حسین، قرآن پژوه و نویسنده، نیز مقاله مفصلی را در اثبات تحریم ازدواج با فرزند خوانده بر اساس قرآن منتشر نمود که طی آن نشان می دهد که:

"قرآن فرزند خوانده را چون فرزند حقیقی جزو محارم می داند و با عدم تفکیک کلمه فرزندخوانده از فرزند صلبی محرمیت ازدواجی وی را امضاء کرده است. عدم وجود رابطه بیولوژیک بین سرپرست و فرزند خوانده نمی تواند مانع محرمیت شود همچنان که در موارد ذیل قرآن عدم رابطه بیولوژیک (پیوند نسبی) یا پیوند سببی را مانع محرمیت ندانسته است بلکه رابطه تربیتی را عامل محرمیت دانسته است: فرزندان همسر از ازدواج قبلی اش اگر وارد زندگی مشترک شوند، مادران رضاعی، و خواهران رضاعی و در نهایت زنان پیامبر که در همان سوره احزاب بعد از فوت پیامبر به علت رابطه خاصی که به عنوان حاملین سنت رسول با امت داشته اند محرم ازدواجی قلمداد شده اند تا امکان نفوذ و سو استفاده از موقعیت آنان فراهم نشود (آیه 53 سوره احزاب).

(2) محرمیت فرزند خوانده (فرزندی که به قول قرآن از صلب والدین نیست) باعث حذف هویت نسلی وی نمی شود. یا به عبارت دیگر حفظ هویت بیولوژیک و خانوادگی وی مانع از لغو محرمیت وی نیست چرا که محرمیت وی بر اساس رابطه والدین فرزندی یا رابطه تربیتی استوار است."[۵]

منابع[ویرایش]

  1. قانون جدید فرزندخواندگی در یک قدمی تصویب/ دختران مجرد مادر می‌شوند!
  2. ازدواج فرزندخوانده با سرپرست خلاف روح قانون است
  3. نظر آیت‌الله مکارم‌شیرازی درباره ازدواج فرزندخوانده با سرپرست http://www.entekhab.ir/fa/news/140590
  4. فرشتیان، حسن 1392، ازدواج با فرزندخوانده در شرع و حقوق، http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2013/10/131001_nm_adaption_child_marriage_fereshtiyan.shtml
  5. آل حسین، احمد 1393، حرمت ازدواج با فرزند خوانده: رویکردی قرآنی http://quranicwisdom.wordpress.com/2014/05/04/adoption-islam-marriage-1/