فرزندخواندگی

فرزندخواندگی یا تبنّی نهادی قانونی است که به موجب آن رابطه خاصی بین فرزندخوانده و پدرخوانده و مادرخوانده به وجود می‌آید. این امر در طول تاریخ حقوق به عنوان یکی از روش‌های حمایت از کودکان بی‌سرپرست وجود داشته‌است.

در ایران

در نظام حقوقی اسلام، نَسَب منحصراً از طریق ولادت مشروع ایجاد می‌شود، بنابراین فرزندخواندگی باعث ایجاد نسب قراردادی نمی‌شود. خانواده‌های فاقد فرزند تحت ضوابط و شرایطی می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را سرپرستی نمایند، بدون آنکه آثار ناشی از قرابت نسبی، از قبیل ارث و حرمت نکاح بین آنها ایجاد شود. قانون مدنی ایران به پیروی از شریعت اسلام و فقه، فرزندخواندگی را به رسمیت نشناخته و فقط طبق قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست (مصوب ۲۹ اسفند ۱۳۵۳) خانواده‌های فاقد فرزند می‌توانند کودکان بی‌سرپرست را به فرزندی بپذیرند. بنابراین در ایران، فرزندخواندگی به مفهومی که در کشورهای غربی به کار می‌رود، وجود ندارد.

در حال حاضر، همین قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست که مربوط به حدود چهل سال پیش است، اجرا می‌شود، ولی اخیراً تلاش‌هایی برای تغییر قانون در حال شکل‌گیری است که شرایط فرزندخواندگی را تسهیل می‌کند و مثلاً علاوه بر زوجین، دختران مجرد هم می‌توانند فرزند اختیار کنند.

مواد قانون مصوب 1353

شرایط زوجین سرپرست

• وجود علقه زوجیت بین زوجین سرپرست: زنان و مردان مجرد صلاحیت سرپرست شدن ندارند.
• اقامت در ایران
• تراضی زوجین سرپرست: باید هر دو راضی باشند
• فرزند نداشتن زوجین سرپرست: زوجین باید پس از گذشت پنج سال از ازدواج، فاقد فرزند باشند، مگر اینکه به گواهی پزشک، عقیم باشند.
• داشتن سن لازم: حداقل یکی از زوجین، باید سی سال داشته باشد.
• صلاحیت اخلاقی زوجین سرپرست
• اهلیت قانونی زوجین سرپرست
• نداشتن سابقه کیفری
• تمکن مالی
• عدم ابتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج
• عدم اعتیاد
• تدین به اسلام

شرایط فرزندخوانده

• فرزندخوانده باید کمتر از ۱۲ سال داشته باشد.
• ناشناس بودن خانواده کودک یا در قید حیات نبودن پدر، مادر و جد پدری

تشریفات

رسیدگی به امور فرزندخواندگی در صلاحیت دادگاه عمومی است. دوره آزمایشی، شش ماه است و در این دوره، هیچ رابطه حقوقی بین کودک و خانواده ایجاد نمی‌شود.

آثار حقوقی

• نفقه کودک بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.
• قانون به متقابل بودن نفقه تصریح نکرده‌است و طفل تحت سرپرستی در این مورد تکلیفی ندارد.
• وضعیت حضانت و تربیت طفل تحت سرپرست نظیر حقوق و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.
• فرزندخوانده باید مطیع پدر و مادرخوانده در حدود متعارف باشد
• فرزندخوانده از نام خانوادگی پدرخوانده استفاده خواهد کرد.
• اداره اموال و نمایندگی قانونی فرزندخوانده بر عهده پدرخوانده و مادرخوانده‌است.
• قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست درباره امکان یا حرمت نکاح طفل با پدرخوانده یا مادرخوانده سکوت کرده‌است.
• یکی از راه‌حل‌های حرمت نکاح، محرمیت رضاعی است که البته همیشه امکان‌پذیر نیست.

منابع

• بررسی وضعیت فرزندخواندگی بعد از انقلاب اسلامی
• فرامرز رفیع پور. آناتومی جامعه یا سنة الله: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی کاربردی. تهران: انتشارات کاوه، ۱۳۷۷.