تندیس‌های فردوسی

تندیس‌های گوناگون و بسیاری از حکیم ابوالقاسم فردوسی در سراسر جهان به‌‌ویژه در شهر طوس (مشهد) ساخته شده است. این مقاله به معرفی تندیس‌های فردوسی می‌پردازد که به‌دست هنرمندان تندیس‌ساز و پیکرتراش در ایران و دیگر کشورها ساخته شده‌اند.

بزرگ‌ترین سردیس فردوسی در دانشگاه فردوسی مشهد

بزرگ‌ترین سردیس فردوسی در ایران، با ارتفاع حدود هشت و نیم متر در زمستان ۱۴۰۰ در میدان علوم دانشگاه فردوسی مشهد رونمایی شد. طراحی این سردیس تحت تأثیر پنج ایده محوری انتشار اندیشه فردوسی، اشاره به ماندگاری، ایجاد ریتم در تندیس، اعتنا به بیتی مشهور از وی و آشنایی‌زدایی از اثر هنری طراحی بوده‌ است. این پنج ایده اصلی شامل انتشار اندیشه فردوسی، اشاره به ماندگاری و پابرجایی ابیات فردوسی پس از گذر قرن‌ها و سده‌ها، ایجاد ریتم در تندیس، اعتنا به بیت مشهور «بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی» و آشنایی‌زدایی از اثر هنری می‌شود.

تقسیمات هندسی، مهم‌ترین نقطه قابل توجه در طراحی این تندیس است که از قسمت سر فردوسی با اندازه‌های کوچک شروع شده و به شانه‌های او می‌رسد. سرانجام با تقسیمات بزرگ‌تری خودش را در زمینه کار که پس‌زمینه مجسمه و زمین دانشگاه است، پخش و منتشر می‌کند. این حرکت و انتشار از بالا به پایین و از سر تا زمین مجسمه بیانگر نوعی انتشار ذهن فردوسی به زمینه و زمانه امروزی ماست.

در ایران

باغ‌موزهٔ نگارستان

مجسمهٔ فردوسی، واقع‌در عرصهٔ باغ‌موزهٔ نگارستان ساختهٔ لرنزی، مجسمه‌ساز مشهور فرانسوی‌ست. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، پیش از برگزاری کنگرهٔ بین‌المللی فردوسی، حدود ۴۱۰ دانشجوی ایرانی مقیم فرانسه هر یک مبلغی در حدود ۲۰ تا ۱۰۰ فرانک پیشکش کردند و مبلغ پانزده هزار فرانک گردآوردند و از لرنزی خواستند تا تندیس فردوسی را بسازد. با وجود کاستیِ مبلغ لرنزی پس از آگاهی از نیت دانشجویان، مسئولیت ساخت این تندیس را پذیرفت.

ابراهیم چهرازی، متخصص اعصاب و روان و نمایندهٔ دانشجویان که قصد داشت به هر روی در کنگرهٔ جهانی فردوسی همکاری نماید، به درخواست لرنزی تندیس‌ساز، شعرهای شاهنامهٔ فردوسی را برای او خواند تا این استاد بتواند با الهام از اشعار حماسی فردوسی، تصویری از چهره او را طراحی کند. چهره این مجسمه متفاوت از چهرهٔ فردوسی در دیگر تندیسهای ساخته شده در ایران به وسیلهٔ استادانی همچون ابوالحسن صدیقی است که علت آن برداشت استاد تندیس‌ساز فرانسوی از فردوسی است. این تندیس در محوطه باغ نگارستان نصب شد. باستانی پاریزی نیز در کتاب «شاهنامه آخرش خوش است» از صفحه ۳۵۶ تا ۳۸۰ فهرست اسامی آن ۴۱۰ دانشجو را به همراه شرح چگونگی همکاری هر یک در ساخت آن تندیس، آورده‌است. محوطه اطراف تندیس فردوسی به گل‌گشت فردوسی مشهور بوده‌است.

یکی از مسائلی که موجب ارزش تاریخی و فرهنگی این مجسمه می‌شود این است که این اثر نماد فرهنگ دوستی و عِرق ملی دانشجویان متعدد ایرانی در اروپاست. این اثر نشان می‌دهد که دانشجویان تا چه اندازه نسبت به فرهنگ و حرکات فرهنگی کشور حساسیت داشته و خود را موظف به مشارکت در آنها می‌دانستند. وجه تمایز این مجسمه با دیگر مجسمه‌های فردوسی این است که مجسمه‌ساز فرانسوی تصویری از فردوسی نداشته و با شنیدن اشعار شاهنامه، تصویر فردوسی را ساخته و پرداخته است. این مجسمه دو سال بعد از اتمام به ایران فرستاده شد و در ۲۸ خرداد ۱۳۱۵ خورشیدی فراروی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران نهاده شد. اکنون این اثر در باغ موزه نگارستان قرار دارد.

دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران

این تندیس که فردوسی را به حالت نشسته مجسم کرده است به وسیلهٔ پارسیان هند به ایران پیشکش شد. سازنده آن مجسمه‌ساز معروف هندی رائو بهادرمهاتر است. این تندیس در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۲۴ در میدان فردوسی نصب شد و تا پیش از نصب تندیس جدید فردوسی ساختهٔ غلام‌رضا رحیم‌زاده ارژنگ در این میدان قرار داشت. پس از نصب تندیس برنزی رحیم‌زاده ارژنگ در این میدان در ۱۷ خرداد سال ۱۳۳۸، آن تندیس به دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران جابه‌جا شد و هنوز نیز در آن‌جا قرار دارد.

میدان فردوسی تهران

تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به بلندای سه متر که بدست ابوالحسن صدیقی در سال ۱۳۵۰ ساخته شد و کار نصب آن در میدان فردوسی تهران را فرزندش، فریدون صدیقی کرد. این تندیس در ۵ مهر ۱۳۵۰ طی مراسمی در میدان نصب شد. این تندیس در دوران پس از ساخت آسیب‌های فراوان دیده که می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: شکستن انگشت تندیس فردوسی پیِ آویختن پوستر و سپس چسباندن آن با چسب بی‌رعایت تکنیک‌های فنی و علمی مرمّت، و نیز ترک برداشتن این تندیس در پی گرمایش و سرمایش، پوشاندن آن با لایه کنیتکس و رنگ کردن آن.

تندیس فعلی میدان فردوسی تهران در اصل سومین تندیس نصب شده در این میدان است و پیش از آن در سال ۱۳۲۴ تا سال ۱۳۳۸ مجسمه‌ای از پارسیان هند در این میدان قرار داشت و پس از آن نیز مجسمه‌ای برنزی، ساخته غلام‌رضا رحیم‌زاده ارژنگ از سال ۱۳۳۸ تا ۱۳۵۰ آنجا بنا بود. مجسمهٔ نخست به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و مجسمه دوم به میدان فردوسی مشهد برده شدند.

اهواز

عبدالعلی قسامی هنرمند و پیکرتراش خوزستانی امسال از اثر جدید خود پیکرهٔ سه متری فردوسی رونمایی می کند. این هنرمند پیکرتراش مجسمه‌ای به طول سه متر از فردوسی را از سنگی ده تنی تراشیده. "قسامی" معروف به "سهی" که کنار مجسمه‌سازی دستی در شاعری، نقاشی و خوشنویسی هم دارد خلق این پیکره سه متری را با استفاده از سنگ ممتاز نی ریز از چهار سال پیش آغاز کرد و اخیراً به پایان رساند. قسامی تصمیم دارد پیکر 10 تنی فردوسی را در سال جاری رونمایی کرده و در محل مناسبی نصب نماید. همچنین سردیسی از فردوسی در ورودی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز قرار دارد.

آرامگاه فردوسی

تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به ارتفاع ۱۸۵ سانتی‌متر ساختهٔ ابوالحسن صدیقی در سال ۱۳۴۸ که در آرامگاه فردوسی واقع در شهر توس نصب شده‌.

کاخ نیاوران

تندیسی ساختهٔ علی قهاری کرمانی که در محوطه کاخ نیاوران تهران قرار دارد.

تندیس فردوسی در تبریز

میانهٔ دهه چهل خورشیدی تندیس فردوسی بر دیوار دبیرستان فردوسی در چهارراه شهناز تبریز نصب شد. این تندیس به دست پیکرتراش برجسته تبریزی آشوت بابایان تراشیده شده بود

تندیس فردوسی در مشهد

در میدان فردوسی مشهد، تندیسی از جنس برنز از فردوسی قرار دارد که توسط استادان غلام‌رضا رحیم‌زاده ارژنگ و حسن ارژنگ ساخته شده است. این تندیس که از سال ۱۳۳۸ تا سال ۱۳۵۰ در میدان فردوسی تهران قرار داشت پس از نصب مجسمه فردوسی ساخت ابوالحسن صدیقی به مشهد منتقل شد و از آن زمان در مکان فعلی‌اش نصب شد.

تندیس فردوسی در ورودی شمالی دانشگاه فردوسی

تندیسی از جنس بتن مسلح به ارتفاع دو متر و ۲۰ سانتی‌متر و قاعده یک متر که طی سه ماه به وسیلهٔ علی رجبی‌مقدم با الهام از تندیس فردوسی در آرامگاه وی در توس ساخته شده‌است. این تندیس با پشتیبانی مؤسسه فرهنگی هنری فرهنگ‌سرای فردوسی در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۸۵ در محوطه دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد نصب شد. این تندیس هم‌اکنون نزدیک در شمالی و در مجاورت سردرب اصلی این دانشگاه انتقال یافته‌است.

ساختمان جدید کتابخانهٔ ملی ایران

تندیسی از جنس برنز به ارتفاع هفت و نیم متر ساختهٔ رضا امیر یاراحمدی که در محل ساختمان جدید کتابخانه ملی ایران، نصب شده‌است. این تندیس از نظر اندازه بزرگ‌ترین تندیس ساخته شده از فردوسی می‌باشد. پیشنهاد ساخت این تندیس را رضا امیر یاراحمدی، سازندهٔ این تندیس به مسئولان داده‌است و علت برگزیدن تندیس فردوسی به عنوان نماد کتابخانه ملی ایران به‌دلیل اهمیت این شاعر حماسه‌سرای ایرانی در پاسداشت زبان فارسی از آلایش به زبانهای دیگر بوده‌است.

از ویژگی‌های این تندیس نخست حالتی است که فردوسی دست روی پیشانی برده و سایبان بر چشم گرفته و به افق ادب پارسی که در دوران زندگی این شاعر در حال فراموشی بود را نظاره می‌کند، زبانی که همین شاعر نامدار ایرانی توانست آن را زنده نگاه دارد. دوم آن‌که، بادی است که در لباس تندیس فردوسی افتاده‌است و وضعیت دوران وی را نشان می‌دهد و اشاره به شعر شاهنامهٔ فردوسی دارد که شعر فردوسی به مانند کاخی بلند است که از باد و باران گزندی نمی‌یابد. سازندهٔ این تندیس همچنین تأکید دارد که توفانی را نشان داده‌است که در برگهای کتاب هم افتاده‌است و می‌خواسته آن را ورق ورق و نابود کند.

ریخته‌گری این تندیس در شهر باکو کشور آذربایجان و به وسیلهٔ نسیم عیسی‌اف انجام شده‌است. عیسی‌اف، تنها ریخته‌گری کار را انجام داده‌است و در هیچ‌یکی از مراحل ساخت و حتی قالب‌گیری حضور نداشته‌است. یاراحمدی علت ریخته‌گری تندیس در باکو را نبود امکان مناسب در ایران دانسته و نیز به دلیل ارزان‌تر تمام شدن پروژه ساخت این تندیس بزرگ عنوان کرده و توضیح داده‌است که ساخت این تندیس سرانجام با هزینه ۸۵ میلیون تومان به پایان رسیده‌است. در حالی که اگر ساخت آن در ایران انجام می‌گرفت دست‌کم سه برابر این قیمت هزینه برمی‌داشت.

ساختمان قدیم کتابخانهٔ ملی ایران

تندیسی ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که به کتابخانهٔ ملی ایران پیشکش نموده بود و در گذشته در تالار ورودی کتابخانهٔ (ساختمان قدیم) در خیابان سی تیر قرار داشت، اکنون در موزه کتاب و میراث مستند ایران واقع در ساختمان جدید کتابخانهٔ ملی ایران به معرض نمایش گذاشته شده است.

بجنورد

تندیسی از فردوسی در میدان فردوسی این شهر وجود دارد. میدان فردوسی در راستای خیابان فردوسی است که در دوطرف این خیابان نقاشی‌های مربوط به داستان‌های کهن شاهنامه کشیده شده‌است.

نیشابور

تندیسی از فردوسی در شهرستان نیشابور در میدان فردوسی (عراق) وجود دارد.

کرمانشاه

در میدان فردوسی کرمانشاه پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ تندیسی از فردوسی نصب شده‌است. این مجسمه توسط ناصر خاورزاده طراحی و ساخته شده‌است. پیش از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ در این میدان مجسمه‌ای از محمدرضا پهلوی قرار داشت که در جریان تظاهرات‌ انقلاب توسط مردم پایین کشیده شد.

خارج از ایران

پاریس، فرانسه

تندیسی از فردوسی به اندازهٔ یک متر و هفتاد و پنج سانتی‌متر بر سر در ساختمانی قدیمی در شهر پاریس نصب شده‌است. این ساختمان قدیمی که تندیس و سردیس بسیاری از مفاخر ایران را در خود جای داده‌است، اکنون به عنوان ساختمان اصلی سفارت ایران در فرانسه به وسیلهٔ کشور ایران خریداری شده‌است.

مقر یونسکو، پاریس فرانسه

بنا بر توافق و پیگیری‌های بنیاد فردوسی با نمایندگی ایران در یونسکو قرار بود دو تندیس از فردوسی و پور سینا در محوطهٔ یونسکو در پاریس نصب شوند. طراحی دو تندیس را قرار بود اسفندیار ایمان زاده انجام دهد اما این تندیس ها به دلیل کمبود اعتبار مالی با آنکه طراحی و ماکت اولیه‌اش ساخته شده، هنوز نصب نشده‌است.

رم، ایتالیا

تندیسی از جنس سنگ مرمر ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که در سال ۱۹۵۸ طی یک مراسم رسمی در پارک ویلا بورگزه (Villa borghese) در شهر رم ایتالیا نصب شده‌است.

فریش هافن، آلمان

تندیسی که با رایزنی بنیاد فردوسی و با هماهنگی شهرداری شهر فریش هافن آلمان قرار بود در میدانی که به نام فردوسی نامگذاری شده نصب شود. اگرچه گمانه‌زنی‌های کارشناسی به وسیلهٔ بنیاد فردوسی برای ساخت این تندیس انجام شد اما به‌دلیل کمبود اعتبار مالی تا کنون این تندیس ساخته نشده‌است.

دوشنبه، تاجیکستان

تندیسی از فردوسی در شهر دوشنبه تاجیکستان وجود دارد که تاجیک‌ها پس از فروپاشی شوروی آن را جایگزین تندیس لنین کرده‌اند.

تندیس‌های ساختهٔ بنیاد فردوسی

سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در موزهٔ شهر سارایوو، بوسنی

به کوشش بنیاد فردوسی و به وسیلهٔ افشین اسفندیاری، عضو امنای بنیاد فردوسی و هنرمند برجسته ایرانی، سه تندیس از فردوسی در اندازهٔ دو و نیم متر با پایه، ساخته شده‌است. این هنرمند تندیس‌ساز ایرانی در مدت شش ماه با ابداع روشی نوین برای تندیس‌سازی از مهر ماه ۱۳۸۹ تا فروردین ۱۳۹۰ با پشتیبانی مالی و رایزنی‌های بنیاد فردوسی توانسته‌است، سه تندیس از فردوسی و دو تندیس از خیام و رودکی را برای بزرگداشت هزارهٔ سرایش شاهنامه بسازد.

این سه تندیس از فردوسی با طراحی‌های گوناگون هم‌زمان با برپایی اکسپوی جهانی شانگهای (مهر ماه ۱۳۸۹) و بیست و هفتمین دورهٔ فستیوال جهانی زمستانی سارایوو (بهمن ماه ۱۳۸۹) و جشن جهانی نوروز در تاجیکستان (فروردین ماه ۱۳۹۰) در کمتر از یک هفته ساخته شده‌است و پس از ساخت در این سه کشور به دانشگاه پکن در چین، موزهٔ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین و موزهٔ ملی تاجیکستان در شهر دوشنبه به نشانهٔ دوستی مردم ایران از سوی بنیاد فردوسی، پیشکش نماید.

در ضمن تندیس خیام در موزهٔ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین (بهمن ماه ۱۳۸۹) و تندیس رودکی در موزهٔ ملی تاجیکستان (فروردین ماه ۱۳۹۰) هر کدام در مدت یک هفته با پشتیبانی بنیاد فردوسی و به دست افشین اسفندیاری هم‌زمان با ساخت تندیس فردوسی در آن دو کشور ساخته شده و در همان‌جا نگهداری می‌شود.

دیگر تندیسهای فردوسی

از فردوسی تندیس‌های دیگری نیز ساخته شده‌است از جمله تندیس ساختهٔ رضا نیک‌سیرت و تندیس فردوسی ساختهٔ ابوالحسن صدیقی که به دلیل عدم نگهداری مناسب از بین رفته‌اند.

همچنین سردیسی برنزی از فردوسی در جلوی در ورودی ساختمان اصلی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در دارآباد شهر تهران نصب شده‌است و نیز تندیسی به اندازه تندیس فردوسی که در میدان فردوسی شهر تهران نصب شده‌است توسط فریدون صدیقی ساخته شده‌است که به خاطر آسیبهای جدی که به این تندیس وارد شده، ساخته شده‌است تا پس از ساخت موزه‌ای برای آثار ابوالحسن صدیقی به آن موزه انتقال یابد اما چون این موزه هنوز ساخته نشده‌است این تندیس در جلوی در ورودی برج میلاد تهران نگهداری می‌شود. تندیس دیگری از فردوسی در شهر ایذه در استان خوزستان، در بلوار دانشجو در مقابل ساختمان دانشگاه آزاد اسلامی این شهر نصب شده‌است، تندیسی از فردوسی نیز در میدان فردوسی شهر سلماس (شاهپور) قرار دارد که در بهمن ماه ۱۳۹۳ شهرداری اقدام به برچیدن این تندیس نمود؛ ولی «۲۱ استاد زبان و ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران و شاهنامه‌شناس» با نگارش نامه‌ای نسبت به برداشتن آن اعتراض کردند و شهرداری سلماس با دستور وزیر کشور مجبور به بازگرداندن این تندیس در اسفند همان سال شد.

از سال	تا سال	محل نصب	شهر	کشور	سازنده	سال ساخت	ارتفاع (متر)	جنس	عکس
1313	تاکنون	باغ موزه نگارستان	تهران	ایران	لرنزی	1313	-	-	-
1313	تاکنون	کتابخانه ملی ایران	تهران	ایران	ابوالحسن صدیقی	1313	0.7	گچ فرنگی	-
1324	1338	میدان فردوسی	تهران	ایران	رائو بهادرمهاتر	1324	-	-	-
1337	تاکنون	پارک ویلا بورگزه	رم	ایتالیا	ابوالحسن صدیقی	-	-	سنگ مرمر	-
1338	1350	میدان فردوسی	تهران	ایران	غلامرضا رحیم‌زاده ارژنگ، حسن ارژنگ‌نژاد	1338	-	برنز	-
1338	تاکنون	دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران	تهران	ایران	رائو بهادرمهاتر	1324	-	-	-
1345 (حدودا)	تاکنون	دبیرستان فردوسی در چهارراه شهناز	تبریز	ایران	آشوت بابایان	-	-	-	-
1348	تاکنون	آرامگاه فردوسی	توس	ایران	ابوالحسن صدیقی	1348	1.85	سنگ مرمر کارارا	-
1350	تاکنون	میدان فردوسی	تهران	ایران	ابوالحسن صدیقی	1350	3	سنگ مرمر کارارا	-
1350	تاکنون	میدان فردوسی مشهد	مشهد	ایران	غلامرضا رحیم‌زاده ارژنگ، حسن ارژنگ‌نژاد	1338	-	برنز	-
1360 (حدودا)	تاکنون	میدان فردوسی کرمانشاه	کرمانشاه	ایران	ناصر خاورزاده	-	-	-	-
1371	تاکنون	-	دوشنبه	تاجیکستان	-	-	-	-	-
1371	تاکنون	پارک ملت	تهران	ایران	چنگیز شهوق	1371	-	برنز	-
1375 (حدودا)	تاکنون	کاخ نیاوران	تهران	ایران	علی قهاری کرمانی	-	-	برنز	-
1385	تاکنون	دانشگاه فردوسی مشهد	مشهد	ایران	علی رجبی‌مقدم	1385	2.20	بتن مسلح	-
1386	تاکنون	کتابخانه ملی ایران	تهران	ایران	رضا امیر یاراحمدی	1386	7.5	برنز	-
1387	تاکنون	-	اهواز	ایران	عبدالعلی قسّامی	1387	3	سنگ مرمر	-
1389	تاکنون	دانشگاه پکن	پکن	چین	افشین اسفندیاری	1389	2.5	-	-
1389	تاکنون	موزه شهر سارایوو	سارایوو	بوسنی و هرزگوین	افشین اسفندیاری	1389	2.5	-	-
1390	تاکنون	موزهٔ ملی تاجیکستان	دوشنبه	تاجیکستان	افشین اسفندیاری	1389	2.5	-	-
1395 (احتمالا)	تاکنون	میدان فردوسی بجنورد	بجنورد	ایران	-	-	-	-	-
1397	تا کنون	میدان فردوسی دانشگاه فردوسی مشهد	مشهد	ایران	محسن سراجی	1397	8.5	فایبرگلاس
1397	تاکنون	سفارت ایران	پاریس	فرانسه	-	-	1.75	-	-
1400	تاکنون	دانشگاه فردوسی مشهد	مشهد	ایران	-	1400	8.5	-	-
-	تاکنون	ساختمان اصلی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی	تهران	ایران	-	-	-	-	-
-	تاکنون	برج میلاد	تهران	ایران	فریدون صدیقی	-	-	-	-
-	تاکنون	مقابل ساختمان دانشگاه آزاد اسلامی	ایذه، خوزستان	ایران	-	-	-	-	-
-	تاکنون	میدان فردوسی سلماس	سلماس (شاهپور)	ایران	-	-	-	-	-
-	تاکنون	میدان فردوسی (عراق)	نیشابور	ایران	-	-	-	-	-
-	تاکنون	دانشگاه آریا	ایروان	ارمنستان	علیرضا قدمیاری	-	-	سنگ مرمر	-

نگارخانه

• 
  تندیس فردوسی در میدان فردوسی، کرمانشاه
• 
  تندیسی از شاعر پرآوازه فارسی فردوسی، نصب شده در میدان فردوسی تهران در 17 خرداد 1338
• 
  تندیس فردوسی ورودی شمالی دانشگاه فردوسی مشهد
• 
  سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در اکسپوی شانگهای - چین
• تندیس فردوسی در آرامگاه فردوسی، ساخته حسن صدیقی
  تندیس فردوسی در آرامگاه فردوسی، ساخته حسن صدیقی
• 
  سردیس فردوسی ساختهٔ افشین اسفندیاری در موزهٔ ملی تاجیکستان
• 
  سردیس حکیم ابوالقاسم فردوسی ساخته ابوالحسن صدیقی نصب شده در کتابخانه ملی ایران

جستارهای وابسته

• فردوسی
• ابوالحسن صدیقی
• بنیاد فردوسی