ولایت بلخان

ولایت بلخان Balkan welaýaty بالقان ولایاتیٛ
ولایت
ولایت بلخان بر روی نقشهٔ ترکمنستان
مختصات: ۴۰°۰′ شمالی ۵۵°۰′ شرقی
کشور	ترکمنستان
مرکز	بلخان‌آباد
تاریخ تأسیس	۱۸ مهٔ ۱۹۹۲
حکومت
• فرماندار	Niyazlyev Orazmyrat Niyazmyradovich
مساحت
• کل	۱۳۹۲۷۰ کیلومتر مربع (۵۳۷۷۰ مایل مربع)
جمعیت  (۲۰۰۵)
• کل	۵۵۳۵۰۰
• تراکم	۴٫۰/کیلومتر مربع (۱۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی	یوتی‌سی ۵+ (UTC)
کد منطقه	۹۹۳ xxx
زبان رسمی	ترکمنی

ولایت بَلْخان (به ترکمنی: Balkan welaýaty / Балкан велаяты، بالقان ولایاتیٛ) یکی از ولایت‌های ترکمنستان است. نام قدیم این منطقه دَهِستان بوده است.

مرکز این ولایت شهر بلخان‌آباد (نبیت‌داغ پیشین) است. ۹۴ درصد از منابع گاز طبیعی ترکمنستان در این ولایت قرار دارد.

ابوالغازی بهادر این نام را «ابوالخان» ضبط کرده و بارتولد آن را برگرفته از واژهٔ فارسی «بالاخانه» به معنی سکونتگاه مرتفع دانسته است.

ولایت بلخان غربی‌ترین ولایت در میان پنج ولایت ترکمنستان است. این ولایت در جهت ساعت‌گرد از شمال با قزاقستان، ازبکستان (شمال)؛ دو ولایت دیگر ترکمنستان (شرق)؛ ایران (جنوب)؛ و دریای خزر (غرب) هم‌مرز است. مرکز آن شهر بلخان‌آباد است که پیشتر نبیت‌داغ ( نفت‌داغ = نفت‌کوه) نام داشت. مرزهای این ولایت با مرزهای استان کراسنووُدْسْک' پیشین، یکی از استان‌های دوران شوروی در جمهوری شوروی سوسیالیستی ترکمنستان که مرکز آن شهر کراسنووُدْسْک بود، یکسان است. این استان در سدۀ بیستم بارها منحل و احیا شد و در نهایت در سال ۱۹۸۸ ملغی گردید. با این حال، مرزهای اداری این منطقه در سال ۱۹۹۱ هم‌زمان با تأسیس ولایت بلخان احیا شد و مرکز آن به نبت‌داغ (که بعداً بلخان‌آباد نام گرفت) منتقل گردید. این ولایت ۱۳۵٬۲۷۰ کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن ۵۲۹٬۸۹۵ نفر (تخمین ۲۰۲۲) است. اقلیت بزرگی از این جمعیت را خانواده‌های دامدار کوچ‌نشین (دامپروری) تشکیل می‌دهند. تراکم جمعیت آن ۳٫۸ نفر در هر کیلومتر مربع است که پایین‌ترین تراکم جمعیت در ترکمنستان محسوب می‌شود. شهرهای دیگر عبارتند از: برکت، ترکمن‌باشی، گم‌داغ، سردار، خزر، اترک و حسن‌قلی. ولایت بلخان ذخایر هیدروکربنی قابل توجهی دارد که در سال ۲۰۱۹، ۱۳٫۹٪ از تولید گاز طبیعی و ۹۳٫۱٪ از تولید نفت ترکمنستان را به خود اختصاص داده است. همچنین ۱۵٫۴٪ از نیروی برق کشور در این ولایت تولید شده است. به دلیل منابع آبی بسیار اندک، کشاورزی در آن ناچیز است و تنها ۴٫۵٪ از زمین‌های قابل کشت ترکمنستان در این ولایت قرار دارد. در سواحل خزری، ولایت بلخان شامل جزیرۀ اوگورجا آدا است که بزرگ‌ترین جزیرۀ دریای خزر به شمار می‌رود.

پیشینه

پایانۀ بارگیری کارخانۀ اوره (کاربامید) قره‌بغاز در ولایت بلخان، ترکمنستان

به نظر می‌رسد در دشت میان دو رشتۀ کوه‌های بلخان، یک منطقۀ مسکونی کوچک و شهری کهن به نام بلخان وجود داشته است. مکان دقیق این شهر مشخص نیست. به گفتۀ یاقوت، شهر بلخان در امتداد جادۀ قدیمی نزدیک آمودریا، در منطقۀ بلخان، شرق خلیج کراسنوودسک و نزدیک شهر کوچک خوارزم که بعدها به ابیورد معروف شد، قرار داشته است. مقدسی از شهری ویران به نام بلخان یاد می‌کند و می‌گوید که آنجا ویران شده است و اشاره می‌کند که مردم نسا و ابیورد برای یافتن چراگاه برای دام‌های خود و برای بازرگانی به آنجا می‌رفتند. ابوالغازی بهادر نیز از این کوه با نام بلخان یاد می‌کند. بارتولد معتقد بود که نام بلخان از واژۀ فارسی بالاخانه (خانۀ بالایی) گرفته شده است.

در تاریخ بیهقی آمده‌است: سلطان ماضی ایشان را به بلخان‌کوه انداخته بود.. بازنگردند از دم خصمان تا آنگاه که در کوه بلخان گریزند.. به خوارزم و بلخان‌کوه نزدیک باشیم..

کوه‌های بلخان ظاهراً پناهگاهی برای قبایل باستانی بایتک و ماوراءالنهر بوده است. در ۴۱۶ قمری / ۱۰۲۵ میلادی، محمود غزنوی به ترکمن‌های شمال جیحون (آمودریا) اجازه داد تا در جنوب این رودخانه سکنا گزینند. برخی از آنان در ابیورد، سرخس و نسا پراکنده شدند، در حالی که دیگران در دشت‌های بلخان پخش شدند. این ترکمن‌ها در سکونتگاه جدید خود به‌زودی دست به غارت و ویرانی زدند. در شمال نیشابور، نبردی شدید درگرفت. طی این نبرد، حدود چهل هزار ترکمن کشته شدند و بازماندگان به «کوه‌های بلخان» گریختند. در سدۀ ششم قمری / دوازدهم میلادی، قبیلۀ ترکمن سالور، از جمله شاخه‌های تکه، ساریک و سریق، در منطقۀ بلخان و در امتداد سواحل رودخانۀ اوزبوی ساکن شدند.

درهٔ ینگی‌قلعه، استان بلخان

در سدهٔ دهم هجری (شانزدهم میلادی) سالورهای خراسانی ساکن بلخان بودند.

در سدۀ هشتم قمری / چهاردهم میلادی، ترکمن‌های یموت نیز به این ناحیه گسترش یافتند و بخش‌هایی از خلیج بلخان را اشغال کردند. در سدۀ دهم قمری / شانزدهم میلادی، در زمان شاه طهماسب یکم (۱۵۲۴–۱۵۷۶)، حضور گروه‌های یموت در کوه‌های بلخان گزارش شده است.

در دورهٔ قاجار و سپس با ساخت راه‌آهن روسیه، بلخان اهمیت بازرگانی یافت اما پس از احداث راه‌آهن اورنبورگ–تاشکند اهمیت خود را از دست داد.

از ۱۸۱۱ / ۱۲۲۶ قمری تا ۱۸۸۱ / ۱۲۹۸ قمری، راه ترکستان به منطقۀ قزل آروات از کوه‌های بلخان می‌گذشت. در طول سال‌های ۱۸۸۵–۱۸۸۸، روس‌ها نیز از این مسیر سفر می‌کردند. از آن زمان، خلیج بلخان به یکی از مراکز اصلی بازرگانی روسیه تبدیل شد. پس از ساخت راه‌آهن سراسری خزر (ماوراء خزر)، خلیج بلخان (بندر ترکمن‌باشی امروزی) از راه اوزبوی و تاشکند به اروپا متصل شد.

جاده بیابانی، در شرق بوگدایلی، استان بلخان

شهرها و شهرستان‌ها

شهر هم‌درجه‌ی شهرستان:

• بلخان‌آباد
• ترکمن‌باشی

شهرستان‌ها (به ترکمنی: Etrap، به معنی اطراف)

• شهرستان برکت (قازانجیق)
• شهرستان اسن‌قلی (حسن‌قلی)
• شهرستان اترک (قیزیل‌اترک)
• شهرستان مخدوم‌قلی (قارری‌قلعه)
• شهرستان سردار (قزل‌رباط/قیزیل‌آروات)
• شهرستان ترکمن‌باشی

شهرها (نام‌های پیشین در پرانتز):

• قوم‌داغ
• خزر (چِلِکِن)
• بَرَکَت
• سردار
• قره‌بغاز (بک‌داش)