مواد رنگزای طبیعی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
رنگرزی
Britannica Dyeing 3.jpg


استفاده از مواد رنگزای طبیعی در صنایع دستی مردم بومی آمریکا

مواد رنگزای طبیعی دسته‌ای از رنگینه‌هایی با ثبات عالی و متوسط هستند که ریشه گیاهی و حیوانی دارند و بیشتر در رنگرزی سنتی نقش مؤثری دارند.[۱] روناس، اسپرک، نیل، گل بابونه، برگ انگور عسگری، چغندر، پوست پیاز، برگ درخت توت، وسمه، گل رنگ، گل جعفری، برگ انجیر، پوست انار، بلوط، پوست گردو، هلیله، سماق، زعفران، جا شیر و غیره از گیاهانی هستند که در ایران یافت شده و از مواد رنگزای آن‌ها در رنگرزی استفاده می‌شده‌است.[۲][۳][۴]

  • وسمه: کشت این گیاه توسط انسان دارای قدمت زیادی‌است. به دلیل داشتن زندگانه‌ای آبی و بنفش از عصاره گیاهی آن برای رنگرزی استفاده می‌کنند.[۵]
  • روناس: ماده رنگزای روناس ترکیبی‌است به نام آلیزارین که در ریشه آن قرار گرفته‌است. با کم و زیاد کردن درصد دندانه و نوع آن، از این ماده شیدهای قرمز به دست می‌آید.[۶]
  • تمشک: این گیاه بیشتر در مناطق مرطوب و شمال ایران می‌روید و مصرف خوراکی دارد و جوانه‌های گیاه قسمت رنگ زای آن محسوب می‌شوند و در فصل بهار جمع آوری می‌گردد و از آن رنگ خاکستری تیره حاصل می‌گردد.[۷]
  • اسپرک (ورث): گیاهی‌است که در تمام نقاط ایران یافت می‌شود. با رنگینه آن انواع رنگ‌های زرد به دست می‌آید مثل طلایی، زرد، زرد طلایی، زرد کدر و شفاف.[۸]
  • نیل: ایندیگو یا نیل، برای تهیه شیدهای آبی تا سرمه‌ای استفاده می‌شود. گاهی نیل را در جاشیر، همراه با دندانه می جوشانند و رنگ سبز می‌گیرند و با افزودن روناس به آ ن رنگ بنفش می‌سازند. از وسمه نیز رنگ آبی به دست می‌آید.[۹]
  • مازو: از مازو در صنعت چرم‌سازی، مرکب سازی، رنگرزی و نیز پزشکی برای درمان سوختگی‌ها بهره می‌برند. مازوها انواع و رنگ‌های گوناگونی دارند. بهترین مازوها از برخی گونه‌های بلوط (مانند Pedunculate Oak) به دست می‌آید.[۱۰]
  • سرخس وحشی: این گیاه بیشتر در مناطق مرطوب و شمال ایران می‌روید و ماده رنگ زایی آن در سر شاخه‌های گیاه یافت می‌شود و از آن رنگ سبز متمایل به زرد و خاکستری به دست می‌آید (رنگ سبز مایل به زرد با رعایت نسبت مواد دندانه بستگی خواهد داشت).[۱۱]
  • پیاز: گیاهی یک ساله که مصرف خوراکی دارد و قسمت رنگ زای آن در پوست نازک یافت می‌شود و از آن رنگ‌های مسی، نارنجی و پوست پیازی حاصل می‌گردد.[۱۲][۱۳]
  • پوست انار: مانند اسپرک رنگ زرد تولید می‌کند ولی ثبات آنرا ندارد. از گل زعفران، برگ مو (در اراک و مناطق مرکزی ایران)، جاشیر (در فارس) و گندل (در لرستان و کردستان و دیگر مناطق غربی ایران) نیز رنگ زرد و نارنجی به دست می‌آید.[۱۴][۱۵][۱۶]
  • پوست گردو: ماده رنگزای موجود در پوست گردو ترکیبی‌است به نام جاگلون که با آن انواع شیدهای قهوه‌ای روشن تا مشکی و خاکستری را می‌توان ایجاد نمود. تنوع این رنگ‌ها بستگی به استفاده از دندانه‌ها و مواد کمکی افزوده شده دارد. از گیاه سماق نیز برای تهیه رنگ‌های قهوه‌ای استفاده زیادی می‌شود.[۱۷][۱۸]
  • جفت: جفت پوسته بین مغز و پوست میوه بلوط است که از آن رنگ بژ به دست می‌آ ید.[۱۹]
  • توت: درخت توت در مناطق معتدل و گرم می‌روید که میوه آن مصرف خوراکی دارد و برگ‌های آن ماده رنگ زایی دارد و میزان رنگ دهی آن کم است و از آن رنگ سبز مغز پسته‌ای حاصل می‌گردد.[۲۰]
  • قرمز دانه: بهترین ماده رنگزایی که از حشره‌ای به همین نام تهیه می‌شود. این حشره اغلب برروی درختان بلوط، سرو، کاج و کاکتوس زندگی می‌کنند. در آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکای جنوبی فراوان است. قرمز دانه را خشک کرده و به صورت پودر در آب و اسیدهای معدنی حل می‌کنند. حاصل، رنگ قرمز خوبی‌است که اگر به جای اسید از ماده‌ای قلیایی استفاده شود رنگ بنفش به دست می‌آید و از ترکیب با رنگ‌های گیاهی، انواع شیدهای رنگی تولید می‌کند. معروفترین قرمز دانه‌ها؛ قرمز دانه نپال و کاسیل (مکزیک) است. نام علمی این رنگ اسید کار منیک است. انواع قرمز دانه عباتند از: قرمز دانه هندی، لهستانی، مکزیکی، ارمنی، کرم ورمیلو. برای دندانه قرمز دانه از آب زرشک، قارا و آب انگور استفاده می‌کنند.[۲][۲۱][۲۲][۲۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. پوراندخت نیرومند. آموزش هنر قالیبافی. تهران: نشر بازتاب، ۱۳۸۹. ISBN ۹۶۴-۶۳۹۴-۰۲-۷. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «رنگرزی با مواد رنگزای طبیعی»(انگلیسی)‎. باشگاه مهندسان ایران. بازبینی‌شده در ۱۴ سپتامبر. 
  3. داود امیری. رنگرزی طبیعی و استخراج رنگدانه از گیاه اسپرک. شباهنگ، فروردین ۱۳۸۷. ISBN ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۳۲-۵۳-۱. 
  4. روفیا توفیقی. گیاهان رنگزا. 
  5. «woad». merriam-webster. بازبینی‌شده در ۲۱ تیر ۱۳۹۰. 
  6. ناصر اوکتایی. هنر رنگرزی با گیاهان. دفتر نشر خودکفایی. تهران: دفتر نر خودکفایی، ۱۳۶۳. 
  7. kate/bob. «dyeing with raspberry leaves»(انگلیسی)‎. www.livinghistory.co.uk، ۳۰ نوامبر ۲۰۱۰. بازبینی‌شده در ۱۴ ژوییه ۲۰۱۱. 
  8. «Färberwau»(آلمانی)‎. www.dyeplants.de. بازبینی‌شده در ۱۴ ژوییه ۲۰۱۱. 
  9. «Indigo»(انگلیسی)‎. Planet Culture. بازبینی‌شده در 14 ژوییه 2011. 
  10. «Biotic and abiotic factors affecting the dying back of pedunculate oak Quercus robur L.»(انگلیسی)‎. www.oxfordjournals.org. بازبینی‌شده در ۱۴ ژوییه ۲۰۱۱. 
  11. شمس الله قبادی. «دنياي رنگ ها»(فارسی)‎. روزنامه رسالت. بازبینی‌شده در ۱۴ ژوییه ۲۰۱۱. 
  12. Joan Moshimer. «ONION SKIN DYEING»(انگلیسی)‎. www.wcushing.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  13. By an eHow Contributor. «How to Extract Dye From Onion Skins»(انگلیسی)‎. www.ehow.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  14. «Natural Dye Extract Pomegranate»(انگلیسی)‎. www.paradisefibers.net. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  15. «Pomegranate Dye: Gold, Khaki, Greys»(انگلیسی)‎. www.internationalfleeces.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  16. «Pomegranate»(انگلیسی)‎. /www.amaherbal.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  17. «Dyeing with Walnuts»(انگلیسی)‎. www.graftedwalnuts.co.uk. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  18. Stephanie. «Walnut Dyeing Project»(انگلیسی)‎. www.blacktaildesign.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  19. jennyhoople. «Urban Homesteading - Make Black and Brown Natural Dye from Acorns»(انگلیسی)‎. ۱ نوامبر ۲۰۱۰. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  20. «Mulberry Natural Dye Extract»(انگلیسی)‎. www.renaissancedyeing.com. بازبینی‌شده در ۱۶ ژوییه ۲۰۱۱. 
  21. شیرین صوراسرافیل. رنگهای ایرانی. مؤسسه تحقیقات فرش دستباف، ۱۳۷۸. ISBN ۹۶۴-۳۵۰-۰۸۲-۹. 
  22. محمد جواد نصیری. سیری در هنر قالیبافی ایران. تهران: مؤلف، ۱۳۷۲. 
  23. «Kimbulian Oriental Rugs». www.usrug.net. بازبینی‌شده در ۸ تیر ۱۳۹۰.