گره (هنر)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
الگوی گریش با دکوراسیون گلدار تزئینی از شاهزاده در سمرقند ، ازبکستان

در هنر ایرانی گره یک هندسه تزئینی اسلامی است که در معماری و اشیاء صنایع دستی استفاده می شود و شامل خطوط زاویه ای است که الگوی تزیینی متقابل را تشکیل می دهند.

اعتقاد بر این است که گره الهام گرفته از الگوهای سوریه رومی در قرن دوم پیش از میلاد است . اولین گره از حدود 1000 سال قبل از میلاد آغاز می شود و هنر تا قرن 15 میلادی شکوفا شد. الگوهای گره را می توان با روش های مختلفی از جمله قطب نما سنتی و راست گرایی ایجاد کرد. ساخت یک شبکه چند ضلعی؛ و استفاده از مجموعه ای از کاشی های گره با خطوط کشیده شده بر روی آنها: خطوط الگوی را تشکیل می دهند. الگوها ممکن است با استفاده از دو سطح طراحی، همانند درگاه درب امام امتداد یافته شود. واحد تکرار مربع از الگوهای شناخته شده می تواند به عنوان قالب کپی شود و کتاب های الگوی تاریخی برای این منظور در نظر گرفته شده اند.

طومار طوپقاپی قرن پانزدهم به صراحت نشان می دهد الگوهای گریی همراه با تسلیشن مورد استفاده برای ایجاد آنها. مجموعه ای از کاشی هایی که از شکل دندانه دار و کایت استفاده می شود می تواند برای ایجاد تیراندازهای پنرز تسلیشن aperiodic استفاده شود ، گرچه شواهدی وجود ندارد که چنین مجموعه ای در دوران قرون وسطی مورد استفاده قرار گیرد. الگوهای گره برای تزئین مواد متنوع از جمله صفحه نمایش سنگ، مانند فاتح پور سیکری استفاده شده است ؛ گچ کاری، مانند مساجد و مدرسه ها مانند خونات خاتون، قیصریه ؛ فلز، مانند مسجد سلطان حسن، قاهره ؛ و در چوب، مانند مسجد بزرگ کوردوبا .

تاریخ[ویرایش]

ریشه ها[ویرایش]

موزاییک روم دوم در بصری با الگوهای گره منحنی

به نظر می رسد که سبک گره تزئین شده توسط الگوهای گره رومی سوریه الهام گرفته شده است. [۱] این ها دارای پیچ و مهره پیچ خورده منحنی با تقارن سه چرخشی بود. مسجد امویان (709-715) در دمشق سوریه دارای صفحه نمایش پنجره ای از زنجیرهای وارونه شده در ستون های شش نقطه ای است. [۲] نمونه های اولیه از الگوهای هندسی هندسی ساخته شده از خطوط خط راست را می توان در معماری دروازه باقی مانده از کاروانسراهای ریبات مالک ، ازبکستان، ساخته شده در سال 1078 دیده می شود. [۳] استفاده وحشی از گره در معماری باید به ارتباط نزدیک بین معماری اسلامی، هندسه و هنر و صنعت مزتبط دانست. معماری در حوزه هندسه عملی در دوره اولیه اسلامی طبقه بندی شد و پروژه های ساختمانی همواره توسط یک مهندس کار میشد[۴] . علاوه بر این، هیچ مرز مشخصی بین علم و هنر وجود نداشت [۴] ؛ بنابراین، صنعتگران معمولاً به طور مستقیم به اصول و رهنمودهای ریاضیدانان پی برده اند.

اشکال اولیه اسلامی[ویرایش]

اولین فرم گریح در یک کتاب در قدم اول یک نسخه از قرآن از سال 1000 دیده می شود که در بغداد یافت می شود. [۵] با زوایای هشت ضلعی و خوشنویسی تالول روشن شده است . [۶]

در چوب، یکی از اولین نمونه های بازمانده از هنر هندسی اسلامی قرن سیزدهم میلادی است منبر از مسجد ابن طولون در قاهره. [۷] [۸] الگوهای گریش را می توان در دو چوب مختلف بوجود آورد. در یک، مشبک چوبی با چند ضلعی و ستاره ایجاد می شود؛ سوراخ ها می توانند به عنوان آنها باقی بمانند و یا با برخی از مواد پر شوند. در دیگر، به نام ژرین چینی [۹] پانل های کوچک چوبی از اشکال هندسی به صورت جداگانه ایجاد می شوند و برای ایجاد یک طرح جدی طراحی شده اند. [۱]

در قرن دهم یک بررسی سیستماتیک از الگوهای هندسی توسط ریاضیدان و ریاضیدان ایرانی ابوالفضل بوزیانی در مجلس ویزود انجام شد. او در رساله خود یک کتاب در این ساختارهای هندسی که لازم برای یک هنرمند، او توضیح داد که ساختار هندسی و نشان می دهد روش های رسم چند ضلعی در اشکال دیگر) عمدتاً محافل) برای صنعتگران و هنرمندان [۱۰] . این کتاب زمینه سازی برای طراحی گره را با توضیح دستورالعمل بنیادی برای ساخت الگوهای گره [۱۰] فراهم می کند.

اصطلاح گره در ترکیه برای الگوهای چند ضلعی بند در معماری در اوایل اواخر قرن 15 استفاده شد. [۱۱] در همان دوره، هنرمندان کتاب های الگوی گره را مانند توپقاپی تدوین کردند. [۱۲]

در حالی که در قرن بیستم پیشینهای گوریه منحنی شکل دیده شد، الگوهای پیشین گره کاملاً قبل از قرن 11 در ایران مشاهده نشد. این یک عنصر طراحی غالب در قرن های 11 و 12 بود، همانطور که در پانل های گچ کاری گچی با برج های خرکاخ (1067) در نزدیکی قزوین، ایران بود . [۱] [۱۳] دکوراسیون گیاه تلطیف شده گاهی اوقات با گریش هماهنگ شد. [۱۴]

پس از دوره صفویه ، استفاده از گره در دوره سلجوقی و ایلخانی ادامه یافت. در قرن چهاردهم، گره عنصری جزئی در هنرهای تزئینی شد. در دوران تیموریان عمدتاً جایگزین الگوهای گیاهی شد، اما بعد از آن، در هنرهای تزئینی در آثار آسیای مرکزی همچنان مهم بود. [۱]

ساخت و ساز[ویرایش]

A girih pattern based on a hexagonal overlapping circles grid that can be drawn with compass and straight edge
A window cage at the Topkapı Palace, built with this girih pattern

قطب نما و لبه راست[ویرایش]

گره شامل طرح های هندسی، اغلب از ستاره ها و چند ضلعی ها می باشد که می تواند به طرق مختلفی ساخته شود. [۱۵] الگوهای ستاره و چند ضلعی گر با تقارن 5 و 10 برابر چرخشی مشخص شده است که در اوایل قرن 13 ساخته شده است. چنین چهره ها می تواند توسط قطب نما و راست کشیده شود. نخستین الگوهای گره با کپی الگو بر روی یک شبکه منظم ساخته شد . الگو با قطب نما و راست کشیده شد. امروز، صنعتگران با استفاده از تکنیک های سنتی، از یک جفت تقسیم کننده استفاده می کنند تا یک علامت برش روی ورق کاغذی که در خورشید قرار گرفته است را ترک کند تا شکننده باشد. خطوط راست با یک مداد و یک قاعده مستطیل مشخص می شوند. [الف] alpha1 [ب] [۹] الگوهای گریی که به این شکل ساخته شده اند براساس تسلیت ها ساخته شده اند، هواپیما را با یک سلول واحد کاشته و بدون شکاف وجود ندارد. از آنجا که کاشی استفاده از عملیات ترجمه و چرخش را انجام می دهد، سلول های واحد نیاز به تقارن 2، 3، 4 یا 6 برابر چرخشی دارند . [۱۸] [۱۹]

چند ضلعی در تماس است[ویرایش]

ارنست هانبری هاکین یکی از دانش آموزان اولیه غرب از الگوهای اسلامی، "الگوی هندسی" را به عنوان یک الگوی شکل گرفته "با کمک خطوط ساخت و ساز که شامل چند ضلعی در تماس است" تعریف کرد. [۲۰] او مشاهده کرد که بسیاری از ترکیب های مختلف چند ضلعی را می توان تا زمانی که فضاهای باقی مانده بین چند ضلعی به طور منطقی متقارن استفاده شود. به عنوان مثال، شبکه ای از هشت خطوط در تماس با مربع (از همان طرف به عنوان اکتان) به عنوان فضاهای باقی مانده است. هر هشت ضلعی پایه ستاره ای 8 ستاره است، همانطور که در آرامگاه اکبر، سیکندرا (1613-1605) دیده می شود. هنیکین "مهارت هنرمندان عربی را در کشف ترکیب مناسب چند ضلعی" در نظر گرفت   ... تقریباً حیرت انگیز است " [۲۰]

کاشی های گرید[ویرایش]

Girih tiles
A pattern made from these tiles
Detail of Yeşil Mosque (Bursa, Turkey) using this girih pattern

در قرن 15 میلادی، برخی از الگوهای گریایی دیگر دوره ای نبودند و ممکن است با استفاده از کاشی های گره ساخته شوند . این روش بر اساس مجموعه ای از پنج کاشی با خطوط کشیده شده بر روی آنها است. هنگامی که برای کاشتن هواپیما بدون شکاف استفاده می شود، خطوط روی کاشی الگوی گریی را تشکیل می دهند. هنوز مشخص نشده است که کاشی های گره برای استفاده از دکوراسیون معماری به جای قطب نما و راست بندی استفاده شده بود، اما احتمالاً در آغاز قرن 13 بود. [۲۱] [۲۲] با این حال، روش های تزئینات بسیار متنوع بود و ایده ای که یک روش برای همه آنها مورد استفاده قرار گرفت، مورد انتقاد قرار گرفته است. [۲۳]

طراحی دو مرحله ای[ویرایش]

Girih pattern on a spandrel from the Darb-i Imam shrine, Isfahan, Iran
Reconstruction of the larger-scale thick line pattern with larger tiles, and a spandrel in yellow
Subdivision rule for the spandrel's pattern

الگوهای گریی در بنای درب امام که در سال 1453 در اصفهان ساخته شده بود دارای الگوی پیچیده ای بیش تر از آنچه قبلاً دیده می شد، بود. جزئیات الگوی نشان می دهد که کاشی های گلیه، به جای قطب نما و راست، برای تزئین حرم مورد استفاده قرار می گیرند. الگوها به نظر می رسد aperiodic ؛ در محدوده دیوار که در آن نمایش داده می شوند، الگوی مرتب تکرار نمی‌شوند؛ و آنها در دو مقیاس مختلف کشیده می شوند. یک الگوی بزرگ در هنگام مشاهده ساختمان از راه دور قابل تشخیص است و یک الگوی کوچکتر که بخش کوچکی از آن را تشکیل می دهد، می تواند از نزدیکتر دیده شود. [۲۱]

اگرچه شواهدی وجود دارد مبنی بر اینکه برخی گرایشهای گرییان باستان از یک قانون تقسیم بندی شده برای رسم الگوی دو سطح استفاده می کنند، هیچ نمونه تاریخی شناخته شده ای وجود ندارد که می توان آن را یک بار در زمان نامتناهی تکرار کرد. به عنوان مثال، الگوی مورد استفاده در حوضچه حرم خمینی (نگاه کنید به شکل) تنها از دایکون ها و گلدان ها تشکیل شده است، در حالی که قانون تقسیم بندی در کنار این دو شکل از کاشی های شش ضلعی بلند استفاده می کند. بنابراین، این طرح فاقد صمیمیت بین دو سطح است. [۲۱]

طول عمر[ویرایش]

کاشی های دوره ای هواپیما، تکرار منظم یک "سلول واحد"، به شیوه تصویر زمینه، بدون شکاف است. چنین تلینیانس ها را می توان به عنوان یک کریستال دو بعدی دید، و به دلیل قضیه محدودیت های کریستالوگرافی ، سلول واحد به تقارن چرخشی 2، 3، 4، و 6 برابر محدود می شود. به همین دلیل غیرممکن است که هواپیما را به طور منظم با یک شکل که دارای تقارن چرخشی پنج برابر است، مانند یک ستاره پنج نقطه ای یا یک دایکا، غیرممکن کند. الگوهایی با نظم ترجمه نهایی تقریباً ناسازگارانه می توانند تقارن چرخشی مانند شکل های پنتاگون یا پگاگونال را از نظر بلور متبلورانه ممنوع کنند. این تیلای شبه بلورین دارای اشکال با تقارن پنج برابر است که به صورت دوره ای تکرار می شود، بین شکل های دیگر که تکرار نمی‌شوند. [۲۱]

یک راه برای ایجاد الگوهای نیمه دوره ای ایجاد یک کاشی Penrose است . کاشی های گلیه را می توان به کاشی های Penrose به نام "dart" و "kite" تقسیم کرد، اما هیچ شواهدی وجود ندارد که این روش توسط کارگران قرون وسطی مورد استفاده قرار گیرد. [۲۱] راه دیگری برای ایجاد الگوهای دوره های سه ماهه، تقسیم کردن کاشی های گریه به کاشی های کوچکتر با استفاده از یک قانون تقسیم بندی است. در محدوده، هواپیما به کاشیهای گریه تقسیم می شود که با فرکانس هایی که آپریود هستند تکرار می شود. استفاده از چنین حکومتی تقسیم بندی به عنوان شواهدی که مسلمانان مسلمان قرن بیست و یکم آگاه بودند که کاشی های گلیه می توانند الگوهای پیچیده ای ایجاد کنند که هرگز دقیقاً خود را تکرار نمی‌کنند، خدمت می کنند. با این وجود، هیچ الگو شناخته شده ای با کاشی های گریه بیش از یک طراحی دو بعدی ندارد. هیچ نیاز عملیی برای الگوی گریش با بیش از دو سطح طراحی وجود نداشته است، زیرا سطح سوم، بیش از اندازه بزرگ یا خیلی کوچک است که بتوان آن را درک کرد. به نظر می رسد که هنرپیشه های قرون وسطی اسلامی از یک ابزار استفاده می کردند که توانایی ایجاد الگوهای پیچیده ای داشتند اما هرگز آن را متوجه نشدند. همانطور که E. Makovicky استدلال می کند، [۲۴]

The artisans were satisfied by creating a large fundamental domain without being concerned with the mathematical notion of indefinitely expandable quasiperiodic patterns. However, they understood and used to their advantage some of the local geometric properties of the quasi-crystalline patterns they constructed.[۲۴]

طومار طوپقاپی[ویرایش]

A Topkapı Scroll panel; featuring a girih pattern in black with red tiles
Topkapı scroll panel with patterns at two scales and tiles used
Reconstruction of the small scale pattern (thick black lines) in left panel, using small tiles
Reconstruction of the large scale pattern (thick red lines) in left panel, using large tiles

طومار طوپقاپی ، از اواخر قرن پانزدهم، استفاده از کاشیهای گره را برای ایجاد الگوهای گره اسناد می کند. نقاشی در این کتاب الگوی خطوط گره را نشان می دهد که بر روی کاشی هایی که برای تولید الگوی استفاده می شود، به طور کامل آشکار می شود. [۲۱]

قالب ها[ویرایش]

هنگامی که یک الگوی تکرار ساخته شده است، صرف نظر از روش استفاده شده، این الگوی می تواند با کپی یک واحد تکرار از آن، مانند الگوی تصویر زمینه، به عنوان یک قالب مقاله. سپس الگوی می تواند به راحتی از طریق به سطح تزئین شود. شبکه طومار طوپقاپی ممکن است برای استفاده به عنوان الگوهایی مناسب باشد. [۲۳] Compendium ناشناس شامل مربع تکرار مربع برای بسیاری از الگوهای گره است. [۲۳] مجموعه مقالات علم و عملی مفید در هنرهای مکانیک بدیع‌الزمان جزری حاوی قالب های صریح برای اهداف خاص مانند درهای برنز ریخته گره است. [۲۳]

گره در مواد متنوع[ویرایش]

گره در سطوح مختلف[ویرایش]

گره در پنجره ها[ویرایش]

پنجره رنگارنگ باغ داود آباد

گره به طور گسترده ای در معماری استفاده شده است. الگوها در پنجره های هندسی ایرانی نیاز به معماری ایرانی برآورده می کنند، زیرا حرمت پنجره ها نشان دهنده وضعیت اجتماعی و اقتصادی مالک است. مثال خوبی است آزادی کولی، یک باغ داول آباد در ایران است. با استفاده از الگوهای گری در پنجره آن، معماران موفق به نشان دادن چندین لایه می شوند. لایه اول باغ واقعی است که مردم می توانند در هنگام بازشدن پنجره ببینند. و لایه دوم باغ مصنوعی است به عنوان الگوهای گریی در خارج از پنجره الگوی حک شده است و یک شیشه رنگارنگ زیر آن است که یک تصور زیبا از یک باغ زیبا را ایجاد می کند. لایه چند رنگ سبب ایجاد یک توده گل می شود. لایه مصنوعی انتزاعی است که یک تضاد واضحی با لایه واقعی خارج از پنجره ایجاد می کند و به فضای تخیلی مخاطب می دهد. [۲۵]

گره در گنبد[ویرایش]

سقف مقرنس مسجد نصیرالملک

علاوه بر اینها ، الگوهای گره در گنبد نیز بسیار محبوب هستند. با این حال، به دلیل شکل های منحنی گنبد، آنها نیاز به تکنیک های خاص دارند. یکی از مهم ترین تکنیک ها، روش "باغ و باغ" نامیده می شود. این روش به این معنی است که تعداد چند ضلعی ستاره ای که به الگوی اعمال شده اند بسیار وابسته به تغییر انحنای گنبد هستند. کاهش انحنای یک سطح گنبد منجر به کاهش تعداد نقاط در چند ضلعی ستاره می شود. بنابراین، شکل الگوی گریش به شدت به گنبد وابسته است. [۲۶] همان روش را می توان به سطوح دیگر، حتی سطح نامنظم اعمال کرد.

گره روی دیوارها[ویرایش]

گنبد مسجد جامع یزد

الگوهای گره احتمالاً در سراسر دیوارهای برخی از معماری های اسلامی وجود دارد . خطوط تزئینی به یکدیگر متصل می شوند و یک شبکه پیوسته را در کل کاشی کاری تشکیل می دهند که لبه ها با هم ترکیب می شوند. علاوه بر این، الگوهای گریش در سطح متفاوت است، با شکل های هندسی متفاوت از جمله دایکون ، شش گوش ، bowties و رومبس . در میان تمام این الگوهای، یک روش خاص به اشتراک گذاشته شده است: "تحول خود خواص". نقشه برداری با استفاده از این آزادی برای از بین بردن تفاوت لبه این الگوهای و کاهش ناهماهنگی لبه به پایین ترین درجه تکمیل شده است. [۲۷] استفاده گسترده از گره برای دکوراسیون داخلی به اعتقاد اسلام مربوط می شود. الگوهای تکراری گریه توانایی گسترش در هر جهت دارند، بنابراین گریح ماهیت نامحدود دارد. این ویژگی شبیه اعتقاد مسلمان است که انسان، که معیار جهان نیست، هرگز نمی‌تواند "معنای بی نهایت جهان" که توسط خدای غیر قابل تعریف ایجاد شده است، را درک کند [۲۸] . الگوهای گره نیز از نظر بصری به بینندگان در پیشروی دید مونوکلورز به عنوان بیننده تغییر دیدگاه خود را با توجه به طرح های اساسی [۱۰] .

همچنین نگاه کنید[ویرایش]

یادداشت[ویرایش]

  1. Eric Broug's Islamic Geometric Patterns illustrates many such patterns, and (in the Appendix) gives detailed instructions for their construction using only compass and straightedge.[۱۶]
  2. Eric Broug's Islamic Geometric Patterns illustrates many such patterns, and (in the Appendix) gives detailed instructions for their construction using only compass and straightedge.[۱۷]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ "Gereh Sazi". Encyclopaedia Iranica Online. Retrieved 2013-01-01.
  2. Broug, Eric (2008). Islamic Geometric Patterns. Thames and Hudson. p. 153. ISBN 978-0-500-28721-7.
  3. Broug, Eric (2008). Islamic Geometric Patterns. Thames and Hudson. p. 71. ISBN 978-0-500-28721-7.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Ahuja, Mangho (1995). "Tessellations in Islamic Calligraphy". Leonardo. 28 (1): 41–45. JSTOR 1576154.
  5. "Materials and Mediums". Pattern in Islamic Art. Retrieved 2012-02-08.
  6. Tabbaa, Yasser (2002). The transformation of Islamic art during the Sunni revival. I. B. Tauris. p. 84. ISBN 978-1-85043-392-7.
  7. "Jami' Ibn Tulun". Retrieved 25 January 2017.
  8. Broug, Eric (2008). Islamic Geometric Patterns. Thames and Hudson. pp. 66–69. ISBN 978-0-500-28721-7.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Henry, Richard (2007). "Pattern, Cognition and contemplation: Exploring the Geometric Art of Iran" (PDF). Iran Society. Retrieved 2012-02-08.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ Koliji, Hooman (30 March 2016). "Gazing Geometries: Modes of Design Thinking in Pre-Modern Central Asia and Persian Architecture". Nexus Network Journal. 18: 105–132. doi:10.1007/s00004-016-0288-6.
  11. Dündar, A. (2003). "Bir Belgeye Göre Amasya II. Bayezid Külliyesi" (PDF). Ankara Üniverstesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (به Turkish). 44 (2): 131–172.
  12. Katz, V. J. (2007). The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam. Princeton University Press. p. 620. ISBN 978-0-691-11485-9.
  13. "Architecture – iv. Central Asian". Encyclopaedia Iranica. August 11, 2011. Retrieved 2012-02-08.
  14. Pugachenkova, G. A.; Dani, A. H. Dani; Yinsheng, Liu (2000). Urban development and architecture. History of Civilizations of Central Asia Volume IV: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century – Part Two: The Achievements. UNESCO. ISBN 978-92-3-103654-5.
  15. Allen, Terry (2004). "Islamic Art and the Argument from Academic Geometry". Retrieved 2012-01-23.
  16. Broug, Eric (2008). Islamic Geometric Patterns. Thames and Hudson. pp. 194–243. ISBN 978-0-500-28721-7.
  17. Broug, Eric (2008). Islamic Geometric Patterns. Thames and Hudson. pp. 194–243. ISBN 978-0-500-28721-7.
  18. Cromwell, P.R. (2009). "The Search for Quasi-Periodicity in Islamic 5-fold Ornament". Mathematical Intelligencer. 31 (1): 36–56. doi:10.1007/s00283-008-9018-6.
  19. Lee, A. J. (1987). "Islamic Star Patterns". Muqarnas. 4: 182–197. doi:10.2307/1523103. JSTOR 1523103.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Hankin, Ernest Hanbury (1925). The Drawing of Geometric Patterns in Saracenic Art. Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 15. Government of India Central Publication Branch.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ ۲۱٫۳ ۲۱٫۴ ۲۱٫۵ Peter J. Lu and Paul J. Steinhardt (2007). "Decagonal and Quasi-crystalline Tilings in Medieval Islamic Architecture" (PDF). Science. 315 (5815): 1106–1110. Bibcode:2007Sci...315.1106L. doi:10.1126/science.1135491. PMID 17322056. Archived from the original (PDF) on 2009-10-07.
  22. Lu and Steinhardt, Supplementary figures بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۳-۲۶ توسط Wayback Machine
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ Necipoglu, Gulru (2017). The Arts of Ornamental Geometry: A Persian Compendium on Similar and Complementary Interlocking Figures. A Volume Commemorating Alpay Özdural. Brill. pp. 11–76. ISBN 978-90-04-31520-4.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ Emil Makovicky (2007). "Comment on "Decagonal and Quasi-Crystalline Tilings in Medieval Islamic Architecture"". Science. 318 (5855): 1383a. doi:10.1126/science.1146262. PMID 18048668. Retrieved 2012-02-22.
  25. Koliji, Hooman (2015). "Built on Light: The 'Crafty' Art of Geometric Patterned Windows". International Journal of Islamic Architecture. 4: 75–108. doi:10.1386/ijia.4.1.75_1.
  26. Mohammad, Kasraei (2016). "Girih for Domes: Analysis of Three Iranian Domes". Nexus Network Journal. 18: 311–321. doi:10.1007/s00004-015-0282-4.
  27. Lu, Peter (February 2017). "Decagonal and Quasi-Crystalline Tilings in Medieval Islamic Architectur". Science. 315 (5815): 1106–1110. doi:10.1126/science.1135491. PMID 17322056.
  28. Nejdet Erzen, Jale (2011). "Reading Mosques: Meaning and Architecture in Islam". The Journal of Aesthetics and Art Criticism. 69 (1): 125–131. JSTOR 42635843.