منبر

منبر و جایگاه خطابه (Pulpit)

منبر مسجد سپهسالار در تهران سنگ‌تراشی
مشخصات کالبدی و فنی
سبک شاخص غربی	گوتیک اواخر (در کلیساهای تالاری)
سبک شاخص شرقی	معماری سلجوقی و تیموری (منبرهای چوبی)
مصالح مشترک	سنگ مرمر؛ چوب بلوط؛ کاشی‌کاری؛ منبت‌کاری
تطبیق با معماری ایرانی-اسلامی
معادل در مسجد	منبر (بخش اصلی شبستان)
شباهت سازه‌ای	قرارگیری در فضای «چهل‌ستون» یا تالار مانند
تفاوت هندسی	منبر کلیسا (گرد/چندضلعی)؛ منبر مسجد (پله‌دار مستقیم)
عنصر صوتی مشترک	ایجاد ارتفاع برای غلبه بر آلودگی صوتی جمعیت
ویژگی‌ها
موقعیت بصری	اتصال به ستون‌های بلند تالار (Nave)
پوشش فوقانی	کلاهک تزئینی (صدابَر) برای آکوستیک بهتر
نمونه‌های شاخص
در اروپا	منبر کلیسای مارین‌کیرشه (لوبک)
در ایران	منبر چوبی مسجد جامع نائین (قرن ۸ هـ.ق)
تزئینات مشترک	گره‌چینی، اسلیمی و نقوش هندسی (در سبک گوتیک)

منبر جایگاهی است که خطبه یا خطابه از آن ایراد می‌شود. بسیاری از لغت‌دانان عرب، واژه منبر را از ریشه عربی نَبَرَ به معنای عالی و بلند دانسته‌اند. ابن منظور می‌گوید: «محل ایراد خطبه توسط خطیب را به دلیل بلندی آن، منبر می‌گویند.»

منبر یادگار پیامبر اسلام و فراگیرترین رسانه جهت روشنگری و بصیرت افزایی برای مسلمین بوده‌است.

در تاریخ اسلام تلاش جهت تسلط بر مسجد جامع شهر و منبر آن، که محل تصمیم‌های بزرگ بود، بحث‌ها و منازعات بسیاری انجام می‌شد. تسلط یافتن گروهی بر مسجد جامع و منبر آن شهر، نشان دهنده آن بود که او حاکم و زمامدار بلامنازع آن دیار است و اکثر مردم نیز به آن رضایت داده‌اند. نمونه ای از این دست، اجتماع گروهی از صحابه بعد از مرگ محمد بن عبدالله در مسجد النبی است که با در اختیار گرفتن مسجد و منبر، بر اوضاع تسلط یافتند.

تاریخچه منبر

روایاتی نقل شده که محمد بن عبدالله، پس از هجرت از مکه به مدینه با تکیه بر درخت خرمایی به ایراد خطبه می‌پرداخت تا اینکه یکی از اصحاب پیشنهاد ساختن منبری را داد تا وی بر روی آن بنشیند و بدینوسیله هم مردم او را ببینند و هم او از ایستادن خسته نشود.

در برخی دیگر از نقل‌ها آمده‌است که پیش از آن، سکّویی از گِل ساخته بودند که محمد بر روی آن می‌نشست و تنها در سال هفتم هجری قمری بود که پیامبر اسلام بر روی منبری چوبین می‌نشست.

این منبرِ سه پله ای تا زمان حکومت معاویه بن ابوسفیان مورد استفاده بود. معاویه برای کسب وجهه و حق جلوه دادن خود، خواست تا منبر پیامبر را از مدینه به دمشق ببرد، اما مردم مدینه دست به اعتراض زدند و از این کار ممانعت کردند. بعدها نجّاری، شش پلّه بر همان منبر ساخت که مجموعاً نُه پلّه شد. این منبر بر اثر گذشت زمان از میان رفت و قسمتی از آن در قرن ششم قمری به عنوان تبرّک مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در سال ۶۵۴هجری قمری مسجدالنبی آتش گرفت و منبر سوخت. نوشته‌اند که سوخته منبر را در محلی که منبر فعلی قرار دارد، دفن کردند. در سال ۶۶۴ هجری قمری منبر جدیدی توسط حاکم مملوکی مصر، بیبرس، برای مسجد نبوی فرستاده شد. پس از آن در سال ۷۹۷ هجری قمری منبری دیگر و سپس در سال ۸۲۰ هجری قمری باز هم منبر دیگری نصب شد که در آتش‌سوزی سال ۸۸۶ هجری قمری از میان رفت. قایتبای حاکم مصری در سال ۸۸۹ منبری فرستاد که آن نیز در سال ۹۹۸ با منبری که سلطان مراد یکم عثمانی فرستاد و تا به امروز باقی مانده، عوض شد. این منبر یکی از آثار ارزشمند هنری به‌شمار می‌آید.

منبر در مسیحیت

منبر یک سازه مرتفع و معمولاً باریک است که با پله‌هایی به آن دسترسی پیدا می‌کنند. بالای آن یک جایگاه کوچک برای ایستادن و یک سقف کوچک برای پخش صدا وجود دارد. جایی است که کشیش یا واعظ برای خواندن موعظه (سخنرانی) به آن می‌رود. چون از سطح مردم بالاتر است، همه می‌توانند او را ببینند و صدایش را بهتر بشنوند. معمولاً در تالار و نزدیک به مردم قرار دارد، تا واعظ بتواند مستقیماً با جماعت صحبت کند. گاهی هم در ورودی گروه سرایندگان نصب می‌شود. منبر (از واژه لاتین cancelli بمعنی نرده‌ها) گرفته شده است. در مسیحیت اولیه، محل منبر در نزدیکی نرده‌های میان گروه سرایندگان ( کٌر) و تالار اجتماعات بود. منبر به‌عنوان سکوی موعظه، اختراع واعظین فرقه ای بنام (فرقه گدایی) در سده ۱۳ میلادی است. با بزرگ‌تر شدن کلیساها و اهمیت یافتن موعظه، منبرها بلندتر و هنرمندانه‌تر تزئین شدند. اجزای اصلی منبر شامل بدنه چندضلعی منبر (معمولاً هشت‌ضلعی) بر روی پایه، پلکان دسترسی، و سرپوش انعکاس صدا تزئین شده. منبر معمولاً در یک‌سوم جلویی تالار اصلی، متصل به ستون یا دیوار نصب می‌شود. با اصلاحات پروتستانی، اهمیت موعظه افزایش یافت. در دوران باروک، منبر-محراب در کلیساهای پروتستانی رایج شد که منبر بالای محراب و در یک سازه واحد با آن قرار می‌گرفت. در کلیساهای کاتولیک نیز پس از شورای ترنت، منبر برجستگی ویژه‌ای یافت [۱]. مصالح رایج مثل چوب یا سنگ برای ساخت آن استفاده می شد. تزئینات بدنه منبر اغلب چهار انجیل‌نویس یا چهار پدر کلیسا را نشان می‌دهد، سرپوش انعکاس صوتی با پیکره مسیح یا فرشته و در سطح زیرین آن با کبوتر (نماد روح‌القدس) تزئین می‌شد. در کلیساهای کاتولیک امروزی، به‌دنبال اصلاحات عبادی شورای دوم واتیکان، منبرها کمتر استفاده می‌شوند و جایگاه موعظه اهمیت یافته است. اصطلاح "کسی را توبیخ کردن" هنوز از این سنت باقی مانده است.

نگارخانه منبر در کلیساها

• 
  منبر بازیلیکای وندل بسبک معماری گوتیک
• 
  منبر مسجد شاه اصفهان
• 
  نمایی از یک منبر بیرونی
• 
  دو منبر قدیمی در نطنز، ایران
• 
  منبر به سبک معماری روکوکو
• 
  منبر کلیسای جامع آخن بنام منبر هاینریش
• 
  منبر کلیسای سنت پیتر و سنت پاول در ایمن دینگن