گتسبی بزرگ

این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.
صفحه با تغییرات در انتظار سطح ۱ حفاظت شده‌است
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

گتسبی بزرگ
The Great Gatsby Cover 1925 Retouched.jpg
جلد نخستین چاپ
نویسنده(ها)اف. اسکات فیتزجرالد
طراح جلدفرانسیس کوگات
کشورایالات متحده
زبانانگلیسی
گونه(های) ادبیتراژدی
انتشار۱۰ آوریل ۱۹۲۵
ناشرچارلز اسکریبنرز سانز
گونه رسانهچاپی (گالینگور و شومیز)
پس اززیبا و ملعون (۱۹۲۲) 
پیش ازلطیف است شب (۱۹۳۴) 
متنگتسبی بزرگ در ویکی‌نبشته

گتسبی بزرگ (انگلیسی: The Great Gatsby) رمانی نوشتهٔ نویسندهٔ آمریکایی، اف. اسکات فیتزجرالد است که در سال ۱۹۲۵ منتشر شد. این رمان که در عصر جاز در لانگ آیلند، در نزدیکی نیویورک رخ می‌دهد، روابط متقابل نیک کاراوی، راوی اول‌شخص داستان با جی گتسبی، میلیونر مرموز و فکر همیشگی گتسبی برای پیوستن دوباره به معشوقۀ سابقش، دیزی بیوکنن را شرح می‌دهد.

این رمان الهامی از رابطه‌ای عاشقانه در جوانی فیتزجرالد با جینورا کینگِ مهمانی‌رو و مهمانی‌های آشوبگرانهٔ نورث شور لانگ آیلند بود که در سال ۱۹۲۲ در آن‌ها شرکت می‌کرد. فیتزجرالد به‌دنبال نقل‌مکان به ریویرای فرانسه، پیش‌نویسی از رمان را در سال ۱۹۲۴ کامل کرد. او پیش‌نویس را برای ویراستارش، مکسول پرکینز فرستاد که فیتزجرالد را متقاعد کرد تا این اثر را در زمستان پیش رو اصلاح کند. فیتزجرالد پس از بازبینی‌ها از متن، راضی اما درمورد اسم کتاب مردد بود و چندین عنوان را برای گزینش در نظر گرفت. طرح روی جلد فرانسیس کوگات فیتزجرالد را بسیار تحت‌تأثیر قرار داد و جنبه‌هایی از آن را در رمان گنجاند. این رمان از نه فصل تشکیل شده‌است. شخصیت گتسبی در آغاز رازآلود است و به‌مرور، گذشتۀ توأم با دروغ و واقعیت وی به‌کمک زندگی‌نامه و خودزندگی‌نامه آشکار می‌شود. نیک کاراوی که یکی از شخصیت‌های اصلی این رمان است، هم‌زمان روایت آن را نیز برعهده دارد و سعی می‌کند تا این کار را بی‌طرفانه انجام دهد.

انتشارات اسکرینبرز گتسبی بزرگ را در آوریل ۱۹۲۵ منتشر کرد. پس از انتشار، نقادان به‌طور کلی نقدهای مطلوبی دربارۀ این رمان نوشتند؛ با این حال، برخی از آن‌ها معتقد بودند که این اثر با تلاش‌های قبلی فیتزجرالد برابری نمی‌کند. گتسبی در مقایسه با رمان‌های قبلی او، شکستی تجاری بود و انتظارات مالی فیتزجرالد برآورده نشد. هنگامی که این نویسنده در سال ۱۹۴۰ درگذشت، خودش را ناکام و این اثر را فراموش‌شده تصور می‌کرد. شورای کتاب‌ها در زمان جنگ، در جریان جنگ جهانی دوم با توزیع نسخه‌های رایگان گتسبی بزرگ بین سربازان آمریکایی باعث محبوبیت رمان شد و این موضوع بررسی‌های مجدد انتقادی و دانشگاهی را در پی داشت. دانشوران معاصر بر تلقی رمان از طبقهٔ اجتماعی، وارثان در مقابل نودولتان، نژاد و دفاع از محیط زیست و نگرش بدبینانهٔ آن نسبت به رؤیای آمریکایی تأکید دارند. یکی از بخش‌های مصرانهٔ نقدها، ادعای کلیشه‌های یهودی‌ستیزانه است. بر اساس این رمان اقتباس‌های صحنه‌ای و سینمایی متعددی ساخته شده‌است.

نخستین ترجمه از گتسبی بزرگ در ایران، برگردانی از کریم امامی بود که به پیشنهاد مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین انجام و در سال ۱۳۴۴ با عنوان طلا و خاکستر از سوی شرکت انتشارات سیروید منتشر شد. در دههٔ ۱۳۹۰ بازترجمه‌های متعددی از این رمان در ایران انتشار یافت. رضا رضایی یکی از مترجم‌هایی است که این اثر را بار دیگر ترجمه و نشر ماهی آن را در سال ۱۳۹۵ منتشر کرده‌است.

زمینه تاریخی و زندگی‌نامه‌ای[ویرایش]

Photographic portrait of F. Scott Fitzgerald
Photographic portrait of Ginevra King
احساس عاشقانه و فکر همیشگیِ اف. اسکات فیتزجرالد به جینورا کینگِ مهمانی‌رو، طرح داستانی رمان را شکل داد. به‌افتخارش، او را در مطبوعات به‌عنوان یکی از خواستنی‌ترین نوواردهای شیکاگو معرفی کردند و الهام‌بخش شخصیت دیزی بیوکنن بود.

گتسبی بزرگ که در لانگ آیلندِ پُررونقِ سال ۱۹۲۲ رخ می‌دهد، تاریخ اجتماعی انتقادی از آمریکای دوران ممنوعیت الکل در عصر جاز را فراهم می‌کند.[الف] روایت داستانی اف. اسکات فیتزجرالد به‌طور کامل آن دوران را که به موسیقی جاز،[۲] رونق اقتصادی،[۳] فرهنگ فلاپر،[۴] آداب لیبرتین،[۵] جوانان سرکش[۶] و بارهای مخفیِ[b][ب] فراگیرش شناخته می‌شود، به تصویر می‌کشد. فیتزجرالد از بسیاری از این تحولات اجتماعیِ دههٔ ۱۹۲۰ برای بیان داستان خود استفاده می‌کند؛ از جزئیات ساده مانند عشق‌بازی‌های[c] داخل اتومبیل‌ها گرفته تا درون‌مایه‌های گسترده‌تر همچون قاچاق نوشیدنی‌های الکلی[d] که منبع غیرقانونی ثروت گتسبی است.[۸]

فیتزجرالد هدونیسم جامعهٔ عصر جاز را با قرار دادن روندِ پی‌رنگی بازگوپذیر در درون بافت تاریخیِ خشن‌ترین و پُرزَرق‌وبَرق‌ترین دورانِ تاریخ آمریکا منتقل می‌کند.[۹] از نگاه فیتزجرالد، این دوره نمایانگر دوران آسان‌گیری اخلاقی بود که آمریکایی‌ها در هر سنی از هنجارهای اجتماعیِ رایج سرخورده شدند و معتاد خوش‌گذرانی بودند.[۱۰] فیتزجرالد، خودش دوسوگرایی مشخصی نسبت به عصر جاز داشت؛ دورانی که بعدها درون‌مایه‌های آن را بازتابندهٔ رویدادهای زندگی خود می‌دانست.[۱۱]

گتسبی بزرگ رویدادهای مختلف در جوانیِ فیتزجرالد را منعکس می‌کند.[۱۲] او مردی جوان اهل مینه‌سوتا در غرب میانه بود. مانند راوی رمان که به دانشگاه ییل رفت، او نیز در دانشگاه پرینستون، یکی دیگر از دانشگاه‌های آیوی لیگ تحصیل کرد.[۱۳] فیتزجرالد ۱۹ ساله در آنجا با جینورا کینگ،[e] مهمانی‌رو[پ] ۱۶ ساله آشنا و عمیقاً عاشق شد.[۱۵] اگرچه جینورا دیوانه‌وار عاشق او بود[۱۶] اما خانوادهٔ طراز اول کینگ آشکارا از خواستگاری فیتزجرالد از دخترشان به‌دلیل وضعیت اجتماعی‌اش جلوگیری کردند و ظاهراً پدرش به او گفت: «پسرهای فقیر نباید به فکر ازدواج با دخترهای پول‌دار باشند.»[۱۷]

فیتزجرالدِ مستعدِ خودکشی، زمانی که خانوادهٔ کینگ خواستگار دخترشان را به‌دلیل فقدان چشم‌انداز مالی او رد کردند، در میانهٔ جنگ جهانی اول در ارتش ایالات متحده نام‌نویسی کرد و به‌عنوان ستوان دوم[f] مأموریت یافت.[۱۸] او درحالی‌که در انتظار آرایش قشون در جبههٔ غربی بود و امید داشت تا در پیکار بمیرد،[۱۹] در کمپ شریدان در مانتگامری مستقر بود و در آنجا با زلدا سایر، دختر زیبای جنوبی ۱۷ ساله آشنا شد.[۲۰] وقتی فیتزجرالد مطلع شد که جینورا با تاجر ثروتمند شیکاگویی، ویلیام «بیل» میچل[g] ازدواج کرده‌است، از زلدا خواست تا با او ازدواج کند.[۲۱] زلدا موافقت کرد اما ازدواجشان را عقب انداخت تا زمانی که وضعیت مالی فیتزجرالد مساعد شد.[۲۲] ازاین‌رو فیتزجرالد مانند جی گتسبی است؛ هنگامی که به‌عنوان افسر نظامی، دور از خانه مستقر بود، نامزد کرد و سپس به‌دنبال ثروت هنگفتی بود تا سبک زندگی‌ای را که نامزدش به آن عادت کرده بود، فراهم کند.[ت][۲۵]

فیتزجرالد پس از موفقیت به‌عنوان نویسندهٔ داستان کوتاه و رمان‌نویس، با زلدا در شهر نیویورک ازدواج کرد و این زوج تازه ازدواج‌کرده کمی بعد به لانگ آیلند نقل‌مکان کردند.[۲۶] در سال‌های پرهیاهوی دههٔ ۱۹۲۰[h] و به‌دنبال اعلام ممنوعیت الکل در ایالات متحده، قاچاقچی‌های نوشیدنی‌های الکلی آبجو و نوشیدنی‌های تقطیری را به‌صورت زیرزمینی می‌ساختند و به شکل‌های گوناگون عرضه می‌کردند. برخی از این نوشیدنی‌های الکلی غیرقانونی در بارهای مخفی هتل‌ها، مسافرخانه‌ها و باشگاه‌ها و همچنین در خانه‌های شخصی پیدا می‌شد. همزمان برخی از افراد در لانگ آیلند بارهایی مخفی در زیرزمین خانه‌شان ساخته بودند و ملک‌های خصوصی بزرگ منطقه نیز پیش از ممنوعیت، الکل انبار کرده بودند تا در مهمانی‌های تجملاتی که میزبان آن بودند، استفاده شوند.[۲۷] فیتزجرالد علی‌رغم لذت بردن از محیط خاص لانگ آیلند، بی‌سروصدا با این مهمانی‌های پرزرق‌وبرق مخالف بود[۲۸] و نمی‌توانست با سبک زندگی افراد ثروتمند خو بگیرد.[۲۹] او درحالی‌که تلاش می‌کرد تا از ثروتمندان الگوبرداری کند، سبک زندگی تجملاتی آن‌ها را که توأم با امتیازات طبقاتی بود، نمی‌پسندید.[۳۰] اگرچه فیتزجرالد — مانند گتسبی — همیشه ثروتمندان را تحسین می‌کرد، با این حال از خشمی خفته نسبت به آن‌ها برخوردار بود.[۳۱]

خلاصه داستان[ویرایش]

جرج ویلسون و همسرش مرتل در «درهٔ خاکستر»، محل انباشت زباله‌ها (در عکس بالا نمایش یافته‌است) زندگی می‌کردند که از نظر تاریخی، در دههٔ ۱۹۲۰ در نیویورک وجود داشت. در حال حاضر، این ناحیه فلاشینگ مدوز–کورونا پارک است.

نیک کاراوی[i] از میدوِست به نیویورک نقل‌مکان می‌کند تا به‌عنوان فروشندۀ اوراق قرضه مشغول به کار شود. او بنگالویی را در وست اگ اجاره می‌کند و همسایۀ شخص پول‌داری به نام گتسبی می‌شود که مهمانی‌های مجللی را در ملک خود برگزار می‌کند. دیزی،[j] عموزادۀ نیک است که به همراه همسرش، تام بیوکنن[k] از شیکاگو به ایست اگ، شهرکی شیک و امروزی در آن‌سوی خلیج نقل‌مکان کرده‌اند. نیک یک سَرِ شب برای شام به خانۀ خانوادۀ بیوکنن می‌رود و در آنجا با جردن بیکر،[l] دوست دیزی و گلف‌باز آشنا می‌شود. هنگام خوردن شام، تلفن خانه زنگ می‌زند و پس از خروج تام و دیزی از اتاق، جردن به نیک می‌گوید تام معشوقه‌ای به نام مرتل ویلسون[m] دارد که در درهٔ خاکستر زندگی می‌کند و گاه‌وبیگاه به تام زنگ می‌زند. نیک در راه بازگشت به خانه، گتسبی را در حال تماشای نوری سبز می‌بیند که از آن‌سوی خلیج می‌آید.

نیک تام را در قطاری به نیویورک همراهی می‌کند. آن‌ها با مکانیک، جرج بی. ویلسون[n] دیدار می‌کنند که همسر مرتل است. پس از خروج از گاراژ، مرتل به نیک و تام ملحق می‌شود تا به آپارتمان کوچکی بروند که قرار است در آنجا مهمانی برگزار شود. این مهمانی وقتی به پایان می‌رسد که مرتل با صدای بلند اسم دیزی را به زبان می‌آورد، تام به صورتش سیلی می‌زند و بینی مرتل می‌شکند.

نیک که نظاره‌گر مهمانی‌های پرزرق‌وبرق گتسبی است، دعوت رسمی برای شرکت در مهمانی را دریافت می‌کند. او در مهمانی مجلل گتسبی، شخص پول‌داری که هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند این ثروت را از کجا آورده‌است، شرکت می‌کند. در آنجا جردن را می‌بیند و سپس با مردی روبه‌رو می‌شود که ادعا می‌کند گتسبی است. گتسبی سعی می‌کند با روایت قهرمانی‌هایش در جنگ و دوران آکسفورد، توجه نیک را جلب کند؛ چراکه قبلاً با دیزی رابطه‌ای عاشقانه داشت و می‌خواهد با برگزاری مهمانی‌های مجلل و البته با کمک نیک به دیزی نزدیک شود. جردن ماجرای آشنایی قبلی دیزی و گتسبی را برای نیک تعریف می‌کند. دیزی و گتسبی رابطه‌ای پنهانی را آغاز می‌کنند و کمی بعد، تام متوجه این موضوع می‌شود.

مشاجره‌ای بین تام و گتسبی در سوئیت هتل پلازا شکل می‌گیرد که گتسبی به دیزی اصرار می‌کند تا بگوید هرگز تام را دوست نداشته‌است. دیزی در پاسخ می‌گوید تام و گتسبی را دوست دارد که باعث آشفتگی هر دوی آن‌ها می‌شود. تام که از فعالیت گتسبی در قاچاق نوشیدنی‌های الکلی آگاه شده‌است، این موضوع را علنی می‌کند و وقتی دیزی آن را می‌شنود، با وجود دلبستگی به گتسبی ترجیح می‌دهد تا در کنار همسرش بماند. در پایان، تام با تمسخر به گتسبی می‌گوید تا دیزی را با اتومبیل خودش به خانه ببرد، چون می‌داند که دیزی او را ترک نخواهد کرد.

در راه بازگشت به ایست اگ، حوالی گاراژ ویلسون تصادفی رخ می‌دهد که باعث کشته شدن مرتل می‌شود. اگرچه دیزی پشت فرمان اتومبیل گتسبی بود اما گتسبی می‌خواهد مسئولیت این تصادف را بر عهده بگیرد. از طرفی تام به همسر مرتل درمورد صاحب اصلی اتومبیل می‌گوید و جرج ویلسون تصور می‌کند که این شخص حتماً می‌تواند معشوق مرتل نیز باشد. جرجِ پریشان به خانه گتسبی می‌رود، او را در استخر خانه‌اش می‌کشد و بلافاصله خودکشی می‌کند. چند روز پس از قتل گتسبی، پدرش، هنری گتس[o] برای خاک‌سپاری فرزندش به آنجا می‌آید. سرانجام، نیک با این تصور که نمی‌تواند در شرق زندگی کند و از آنجا متنفر است، تصمیم می‌گیرد تا به میدوست برگردد.[ث] او پیش از بازگشت، برای آخرین بار به ملک گتسبی می‌رود و به نور سبزی که از انتهای لنگرگاه دیزی می‌تابید، نگاه می‌کند.

شخصیت‌های اصلی[ویرایش]

ادیت کامینگز، گلف‌باز برتر آماتور که الهام‌بخش شخصیت جردن بیکر است. او دوست نزدیک جینورا کینگ و یکی از نوواردهای معروف شیکاگو در عصر جاز بود.
  • نیک کاراوی: دانش‌آموختهٔ ییل، اهل غرب میانه، کهنه‌سرباز جنگ جهانی اول و ساکن تازه‌وارد وست اگ، ۲۹ ساله (بعداً ۳۰ ساله) که نقش راوی اول‌شخص داستان را بر عهده دارد. او همسایهٔ گتسبی و فروشندهٔ اوراق قرضه است. کاراوی بی‌خیال و خوش‌بین است. با این حال خوش‌بینی‌اش با پیشرفت رمان، کم‌رنگ می‌شود.[۳۳]
  • جی گتسبی (در اصل جیمز «جیمی» گتس): میلیونر جوان مرموز با ارتباطات تجاری مبهم (بعداً مشخص شد که در قاچاق نوشیدنی‌های الکلی فعال است)، اصالتاً اهل داکوتای شمالی. گتسبی طی جنگ جهانی اول، زمانی که در جوانی به‌عنوان افسر ارتش در کمپ تیلور[p] ارتش ایالات متحده، واقع در لوییویل مستقر بود، با عشق زندگی خود، دیزی بیوکنن آشنا شد. بعدها، پس از جنگ برای مدت کوتاهی در کالج ترینیتی[q] در انگلستان تحصیل کرد.[۳۴] به‌گفتهٔ زلدا همسر فیتزجرالد، او بخشی از شخصیت گتسبی را بر اساس همسایهٔ مرموزِ لانگ آیلندشان، ماکس گرلاخ[r] بنا کرد.[۳۵] گرلاخ کهنه‌سرباز ارتش بود و با تلاش‌هایش در قاچاق نوشیدنی‌های الکلی به میلیونری خودساخته تبدیل شد و به استفاده از عبارت «کهنه رفیق» در نامه‌هایش به فیتزجرالد علاقه داشت.[ج][۳۷]
  • دیزی بیوکنن: سطحی‌نگر، خودشیفته و نوواردِ[s][چ] جوان و مهمانی‌رو، اهل لوییویل که به‌عنوان فلاپر شناخته شده‌است.[۳۹] او عموزادهٔ نیک و همسر تام بیوکنن است. دیزی پیش از ازدواج با تام، رابطه‌ای عاشقانه با گتسبی داشت. انتخاب او بین گتسبی و تام یکی از کشمکش‌های محوری رمان است. عشق و فکر همیشگیِ اف. اسکات فیتزجرالد به جینورا کینگ الهام‌بخش شخصیت دیزی شد.[۴۰]
  • توماس «تام» بیوکنن: همسر دیزی و میلیونری که در ایست اگ زندگی می‌کند. تام مردی باابهت، دارای بدن عضلانی با صدایی خشن و رفتاری تحقیرآمیز است.[۴۱] او ستارهٔ فوتبال در ییل بود و یکی از برترپنداران نژاد سفید است.[۴۲] در میان دیگر نمونه‌های ادبی،[ح] بیوکنن شباهت خاصی به ویلیام «بیل» میچل، تاجر شیکاگویی دارد که با جینورا کینگ ازدواج کرد. بیوکنن و میچل هر دو شیکاگویی بودند و به چوگان علاقه داشتند.[۴۴] همچنین بیوکنن مانند پدر جینورا، چارلز کینگ[t] که فیتزجرالد از او آزرده‌خاطر بود، مردی مستبد، دانش‌آموختهٔ ییل و بازیکن چوگان اهل لیک فورست است.[۴۵]
  • جردن بیکر: گلف‌باز آماتور با رگه‌های طعنه‌زنی و رفتاری سرد، دوست دیرین دیزی. او در بیشتر قسمت‌های رمان، دوست‌دختر نیک کاراوی است اما در پایان از هم جدا می‌شوند. اعتبارش به‌دلیل شایعه‌هایی مبنی بر تقلب در یک تورنمنت، مشکوک است که به شُهرتش از نظر اجتماعی و به‌عنوان گلف‌باز آسیب زد. فیتزجرالد جردن را بر اساس دوست جینورا، ادیت کامینگز،[u][۴۶] گلف‌باز برتر آماتور بنا نهاده‌است که در مطبوعات به‌عنوان «فلاپر فیروی» شناخته می‌شد.[۴۷] برخلاف جردن بیکر، کامینگز هرگز مشکوک به تقلب نبود.[۴۸] نام این شخصیت علاوه بر سوءاستفاده از نشان‌های تجاری پرطرفدار اتومبیل، یعنی جردن موتور کار کمپانی[v] و بیکر موتور وهیکل[w] که هر دو شرکت در کلیولند مستقر بودند،[۴۹] همچنین کنایه‌ای به شهرت «سریع» جردن و آزادی جدیدی است که به زنان آمریکا، به‌ویژه به فلاپرها در دههٔ ۱۹۲۰ تقدیم شد.[۵۰]
  • جرج بی. ویلسون: مکانیک و صاحب گاراژ. همسرش، مرتل ویلسون و تام بیوکنن از او خوششان نمی‌آید و بیوکنن او را «مردی خِنگ که نمی‌داند زنده‌ست یا مُرده» توصیف کرد.[۵۱] در پایان رمان، جرج با تصور اشتباه که گتسبی پشت فرمان خودرویی بود که مرتل را کشته‌است، ابتدا او را می‌کشد و سپس خودکشی می‌کند.[۵۲]
  • مرتل ویلسون: همسر جرج و معشوقهٔ تام بیوکنن. مرتل که شور و نشاط چشمگیری دارد،[۵۳] ناامیدانه به‌دنبال پناهگاهی برای نجات از ازدواج مأیوس‌کنندهٔ خود است.[۵۴] او به‌طور تصادفی با خودروی گتسبی تصادف می‌کند و در جا کشته می‌شود. او به اشتباه فکر می‌کرد که تام رانندۀ اتومبیل است و با این تصور به سمت آن می‌دود.[۵۵]

نگارش و انتشار[ویرایش]

برج‌های اکنون تخریب‌شدهٔ بیکن تا حدودی به‌عنوان الهام‌بخش خانهٔ گتسبی عمل کرد.
قلعهٔ اوهکا نیز یکی دیگر از الهام‌بخش‌های نورث شور برای فضای رمان بود.

فیتزجرالد خطوط کلی سومین رمان خود را در ژوئن ۱۹۲۲ ترسیم کرد.[۵۶] او دلش می‌خواست که اثر تازه‌اش بی‌عیب و در عین حال زیبا و ظریف باشد[۵۷] اما تولید پردردسر نمایشنامهٔ سبزیجات[x] روند پیشرفتش را کُند کرد.[۵۸] در نهایت، نمایشنامه شکست خورد و او داستان‌هایی برای مجله نوشت تا بتواند قرض‌های ناشی از تولید آن را بپردازد.[۵۹] «رؤیاهای زمستان» یکی از داستان‌های فیتزجرالد در همین دوره است که آن را اولین تلاش خود برای ایدۀ گتسبی توصیف کرد[۶۰] اما در کل، این داستان‌ها را بی‌اهمیت می‌دانست.[۶۱] او بعدها به یکی از دوستانش گفت: «ایدهٔ کلی گتسبی درد و حرمان جوان تنگ‌دستی است که نمی‌تواند با دختر پول‌داری ازدواج کند. این درون‌مایه بارها مطرح می‌شود، چون من آن را تجربه کرده‌ام.»[۶۲]

فیتزجرالدها در اکتبر ۱۹۲۲، پس از تولد تنها فرزندشان، فرانسیس اسکات «اسکاتی» فیتزجرالد[y] به گریت نک در لانگ آیلند نقل‌مکان کردند.[۶۳] رینگ لاردنر،[z] نویسنده، لو فیلدز،[aa] بازیگر و اد وین، کمدین از جمله همسایه‌های خانوادۀ فیتزجرالد در گریت نک[۶۴] و برخلاف اهالی منهاست نک،[ab] جزو نودولتان بودند. منهاست نک در آن سوی خلیج، محل زندگی بسیاری از ثروتمندترین خانواده‌های ریشه‌دار نیویورک بود.[۶۵] این مجاورت واقعی، ایدهٔ فیتزجرالد برای «وست اگ» و «ایست اگ» را پدید آورد. در این رمان، گریت نک (کینگز پوینت) به شبه‌جزیرهٔ نوکیسه‌های وست اگ و پورت واشینگتن (سندز پوینت)[ac] به محل زندگی ثروتمندان قدیمی ایست اگ تبدیل شد.[۶۶] فیتزجرالد از برخی از عمارت‌های گُلد کوست[ad] (نورث شور) مانند لندز اند،[ae] قلعۀ اوهکا[af] و برج‌های بیکن[ag] — که بعدها تخریب شد — برای املاک گتسبی الهام گرفت.[۶۷]

زمانی که فیتزجرالد در لانگ آیلند زندگی می‌کرد، ماکس گرلاخ همسایهٔ مرموز او بود.[خ][۷۱] گرلاخ که ظاهراً در آمریکا در خانوادهٔ مهاجر آلمانی به دنیا آمده‌است،[د] در طول جنگ جهانی اول یکی از سرگردهای نیروهای اعزامی آمریکا[ai] بود و بعدها به قاچاقچی متمکنی تبدیل شد که شبیه میلیونرها در نیویورک زندگی می‌کرد.[۷۳] گرلاخ برای اینکه ثروتش را به رخ دیگران بکشد،[ذ] مهمانی‌های مجلل برگزار می‌کرد،[۷۵] هیچ‌وقت لباس تکراری نمی‌پوشید،[۷۶] همیشه تکیه‌کلام «کهنه رفیق» را به کار می‌برد[۷۷] و درمورد خودش شایعه‌سازی می‌کرد؛ مثلاً می‌گفت که با قیصر آلمان قوم‌وخویش است.[۷۸] این جزئیات درمورد گرلاخ، الهام‌بخش فیتزجرالد در خلق جی گتسبی شد.[۷۹]

روزنامه‌های روزانه در همین دورهٔ زمانی طی ماه‌ها به شکل گسترده‌ای پروندهٔ قتل هالز-میلز[aj] را پوشش دادند و این اتفاق که تقریباً به گوش بسیاری از مردم رسیده بود، ممکن است بر پی‌رنگ رمان فیتزجرالد تأثیر گذاشته باشد.[۸۰] این پرونده شامل قتل همزمان یک مرد و معشوقه‌اش در ۱۴ سپتامبر ۱۹۲۲، یعنی چند هفته پیش از ورود فیتزجرالد به گریت نک بود. دانشوران حدس می‌زنند که فیتزجرالد جنبه‌های خاصی از پایان گتسبی بزرگ و شخصیت‌پردازی‌های مختلف را بر اساس این رخداد واقعی استوار کرده‌است.[۸۱]

فیتزجرالد تا اواسط سال ۱۹۲۳ با الهام از پروندهٔ هالز-میلز، شخصیت مرموز گرلاخ و مهمانی‌های پرسروصدایی که در لانگ آیلند شرکت می‌کرد، ۱۸٬۰۰۰ کلمه برای رمانش نوشت اما بیشتر داستان تازه‌اش را به‌عنوان شروعی نادرست کنار گذاشت.[۸۲] بخشی از این پیش‌نویس به نگارش داستان کوتاه «آمرزش»[ak] انجامید که در سال ۱۹۲۴ منتشر شد.[۸۳] این داستان کوتاه که در مجموعه‌داستان همۀ مردان جوان غمگین[al] منتشر شد، به‌نوعی دربارۀ جزئیات گذشتۀ گتسبی است اما شخصیت اصلی آن رودالف نام دارد که می‌خواهد طبقۀ اجتماعی خود را تغییر دهد و ثروتمند شود.[۸۴] اسم شخصیت‌های دیزی و نیک در نسخه‌های اولیه[ر] به ترتیب آدا[am] و داد[an] بود و آن‌ها پیش از تجدید دیدار در لانگ آیلند، رابطه‌ای عاشقانه را تجربه کرده بودند.[۸۶] در این نسخه‌ها داستان به‌جای نیک از زبان راوی دانای کل روایت می‌شد[۸۷] و تفاوت کلیدی آن با نسخۀ نهایی در شکست کمتر رؤیای گتسبی است.[۸۸] مشاجرۀ تام و گتسبی در هتل پلازا در نسخه‌های اولیۀ رمان متعادل‌تر بود اما در نهایت، دیزی باز هم ترجیح می‌داد با تام بماند.[۸۹]

کار نگارش گتسبی بزرگ به‌طور جدی از آوریل ۱۹۲۴ از سر گرفته شد.[۹۰] فیتزجرالد تصمیم گرفت از روند نوشتن رمان‌های قبلی خود دور شود و به پرکینز گفت که قصد دارد دستاوردی هنری خلق کند.[۹۱] او می‌خواست از واقع‌گرایی دو رمان قبلی خود دوری کند و اثری خلاقانه با تخیل پایدار بنویسید.[۹۲] او در راستای این هدف، آگاهانه از سبک‌های ادبی جوزف کنراد و ویلا کاتر تقلید کرد.[۹۳] او به‌ویژه تحت‌تأثیر بانوی گمشده،[ao] نوشتهٔ کاتر در سال ۱۹۲۳ قرار گرفت[۹۴] که دربارهٔ مهمانی‌رو ازدواج‌کردهٔ پول‌داری است که خواستگاران رمانتیکِ مختلفی به‌دنبال او هستند و به‌طور نمادین رؤیای آمریکایی را تجسم می‌کند.[۹۵] او بعدها نامه‌ای به کاتر نوشت و از هرگونه سرقت ادبیِ ناخواسته عذرخواهی کرد.[۹۶] در طول این دوره از بازنگری، اسکات طرح‌های اولیهٔ روی جلد کتاب را دید و تحت تأثیر قرار گرفت.[۹۷] کمی بعد از این تلاش انفجاری، کار کُند شد و فیتزجرالد و همسرش به ریویرای فرانسه نقل‌مکان کردند که در آنجا دچار اختلاف خانوادگی شدند.[ز]

فیتزجرالد علی‌رغم تنش‌های زناشویی مداوم خود به نوشتن پیوسته ادامه داد و نسخهٔ تقریباً نهایی دست‌نویس را به ویراستار خود، مکسول پرکینز ارائه کرد.[۹۹] پرکینز در نامه‌ای به او اطلاع داد که گتسبی به‌عنوان یک شخصیت، بسیار مبهم است و ثروت و تجارت او به توضیح قانع کننده‌ای نیاز دارند.[۱۰۰] فیتزجرالد از پرکینز به‌خاطر انتقادهای دقیقش تشکر کرد و ادعا کرد که چنین بازخوردی او را قادر می‌سازد تا دست‌نوشته‌هایش را کامل کند.[۱۰۱] فیتزجرالد پس از نقل‌مکان به‌همراه همسرش به رم،[۱۰۲] در طول زمستان نسخۀ دست‌نوشتۀ رمان را بازنگری کرد.[۱۰۳]

فیتزجرالد پس از چند دور تجدیدنظر، نسخهٔ نهایی رمان را در فوریه ۱۹۲۵ ارائه داد.[۱۰۴] تغییرات فیتزجرالد شامل تجدیدنظرهای گسترده در فصل‌های ششم و هشتم بود.[۱۰۵] او پیشنهاد ۱۰ هزار دلار آمریکا برای حقوق انتشار سریالی این کتاب را رد کرد تا رمان زودتر منتشر شود.[۱۰۶] او در سال ۱۹۲۳، ۳٬۹۳۹ دلار آمریکا را به‌عنوان پیش‌پرداخت و ۱٬۹۸۱٫۲۵ دلار آمریکا پس از انتشار دریافت کرد.[۱۰۷]

عنوان‌های انتخابی[ویرایش]

مکسول پرکینز، ویراستار فیتزجرالد این نویسنده را متقاعد کرد تا عنوان مدنظر خود را که تریمالکیو در وست اگ بود، رها کند و عنوان گتسبی بزرگ را برگزیند

فیتزجرالد در انتخاب اسم برای رمان خود تردید داشت و پس از بررسی گزینه‌های بسیار، گتسبی بزرگ[۱۰۸] را با اکراه انتخاب کرد که منبع الهام آن، مون بزرگ از آلن فورنیه است.[۱۰۹] در میان انبوه خاکستر و میلیونرها،[aq] تریمالکیو،[ar] تریمالکیو در وست اگ،[as] سفری به وست اگ،[at] زیر قرمز، سفید و آبی،[au] گتسبی با کلاه طلایی[av] و عاشق بالاجهنده[aw] برخی از گزینه‌هایی بودند که در نهایت انتخاب نشدند.[۱۱۰] عنوان‌های گتسبی با کلاه طلایی و عاشق بالاجهنده از سرآغاز این رمان آمده‌اند که در واقع خود فیتزجرالد نوشت اما آن را به توما پارک دنویلیه[ax] نسبت داده‌است.[۱۱۱]

فیتزجرالد در ابتدا اسم‌هایی را ترجیح می‌داد که به تریمالکیو،[ژ] شخصیت نوکیسهٔ ساتیریکون اثر پترونیوس اشاره داشتند و حتی یک بار در رمان از گتسبی به‌عنوان تریمالکیو یاد می‌کند.[۱۱۳] برخلاف مهمانی‌های تماشایی گتسبی، تریمالکیو در عیاشی‌هایی که میزبان بود، شرکت می‌کرد اما به‌گفتهٔ نقاد ادبی، تونی تانر،[ay] شباهت‌های ظریفی بین این دو شخصیت وجود دارد.[۱۱۴] فیتزجرالد در نوامبر ۱۹۲۴ به پرکینز نامه نوشت که عنوان تریمالکیو در وست اگ را برگزیده است.[۱۱۵]

مکس پرکینز که از عنوان پیشنهادی فیتزجرالد یعنی تریمالکیو در وست اگ خوشش نمی‌آمد، او را متقاعد کرد که مردم منبع الهام این عنوان را نمی‌شناسند و حتی نمی‌توانند آن را تلفظ کنند.[۱۱۶] زلدا و پرکینز گفتند که گتسبی بزرگ را ترجیح می‌دهند و ماه بعد فیتزجرالد موافقت کرد.[۱۱۷] فیتزجرالد یک ماه پیش از انتشار رمان، پس از بررسی نهایی نمونهٔ اول کتاب پرسید که آیا می‌توان آن را تریمالکیو یا گتسبی با کلاه طلایی نام‌گذاری کرد اما پرکینز توصیه کرد که از این کار اجتناب شود. در ۱۹ مارس ۱۹۲۵،[۱۱۸] فیتزجرالد برای عنوان زیر قرمز، سفید و آبی ابراز علاقه کرد اما در آن مرحله امکان تغییر عنوان کتاب وجود نداشت.[۱۱۹] این رمان با نام گتسبی بزرگ در ۱۰ آوریل ۱۹۲۵ منتشر شد.[۱۲۰] فیتزجرالد معتقد بود که عنوان نهایی کتاب صرفاً قابل‌قبول است و اغلب دودلی خود را بیان می‌کرد.[۱۲۱]

طرح روی جلد[ویرایش]

طرح‌های اولیهٔ فرانسیس کوگات برای جلد رمان به‌همراه طرح نهایی، در کنار هم قرار گرفته‌اند. در یکی از این طرح‌ها (وسط) یک تک چشم روی لانگ آیلند سوند سایه انداخته‌است. در طرح بعدی (راست) کوگات این مفهوم را گسترش داد تا دو چشم را که به منظرهٔ نیویورک خیره شده‌اند، نشان بدهد. در جلد نهایی (چپ)، منظرهٔ شهریِ سایه‌دار با چراغ‌های کارناوالی جایگزین شد که جزیرهٔ کنی را تداعی می‌کند.

طرح روی جلد اولین چاپ گتسبی بزرگ یکی از مشهورترین آثار در ادبیات آمریکا و نشان‌دهندهٔ نمونه‌ای منحصربه‌فرد در تاریخ ادبیات است که طرح روی جلد رمانی به‌طور مستقیم بر ترکیب متن آن تأثیر می‌گذارد.[۱۲۲] این اثر هنری که به سبک بصری آرت دکوی معاصر انجام شده‌است،[۱۲۳] چهرهٔ بدون کالبد یک فلاپر عصر جاز را با چشم‌های آسمانی و لب‌های رژگونه بر فراز افق آبیِ تیره به تصویر می‌کشد.[۱۲۴] فردی ناشناس در بخش هنری اسکریبنرز نقاش ناشناختهٔ بارسلونی به نام فرانسیس کوگات[az] — با نام اصلی فرانسیسکو کورادال-کوگات[ba] — را مأمور کرد تا زمانی که فیتزجرالد مشغول نوشتن رمان بود، جلد را به تصویر بکشد.[۱۲۵]

در طرحی اولیه، کوگات مفهومی از منظرهٔ خاکستریِ غم‌انگیز را با الهام از عنوان اصلی فیتزجرالد برای رمان، در میان انبوه خاکستر و میلیونرها ترسیم کرد.[۱۲۶] با کنار گذاشتن این مفهوم تاریک و غم‌انگیز، کوگات در مرحلهٔ بعدی نقاشی تمرینی را ترسیم کرد که مقدمه‌ای برای جلد نهایی شد: نقاشیِ مداد و مدادرنگی مومی از چهرهٔ نیمه‌پنهان فلاپری بر فراز لانگ آیلند سوند با لب‌های قرمزنارنجی، یک چشم آسمانی و تک اشک مورب.[۱۲۷] با گسترش این طراحی تمرینی، نقاشی بعدی او دو چشم روشن را نشان داد که بر منظرهٔ شهریِ پُرسایهٔ نیویورک خودنمایی می‌کرد.[۱۲۸] کوگات در تکرارهای بعدی، منظرهٔ شهریِ پرسایه را با چراغ‌های کارناوال خیره‌کننده که چرخ‌وفلک را تداعی می‌کرد و احتمالاً به پارک تفریحی پرزرق‌وبرق جزیرهٔ کنی نیویورک اشاره می‌کرد، جایگزین کرد.[۱۲۹] کوگات برهنه‌های لمیده را درون عنبیه‌های فلاپر چسباند و رنگی سبز به اشک جاری افزود.[۱۳۰] جلد نهایی گتسبی بزرگ[س] که مکس پرکینز از آن به‌عنوان شاهکار یاد کرد، تنها اثر کوگات برای اسکریبنرز و تنها طرح روی جلد وی برای یک کتاب بود.[۱۳۲]

اگرچه فیتزجرالد احتمالاً پیش از انتشار رمان هرگز آخرین نقاشی گواش را ندیده بود[۱۳۳] اما طرح‌های مقدماتی کوگات بر نوشتن او تأثیر گذاشت.[۱۳۴] فیتزجرالد پس از مشاهدهٔ طرح‌های اولیهٔ کوگات پیش از سفر به فرانسه در آوریل-مهٔ ۱۹۲۴،[۱۳۵] چنان شیفتهٔ طرح‌ها شد که بعداً به ویراستارش، مکس پرکینز گفت که تصویرسازی کوگات را در رمان گنجانده‌است. این گفته بسیاری را به تحلیل روابط متقابل بین اثر هنری کوگات و متن فیتزجرالد سوق داد.[۱۳۶] یکی از تفسیرهای رایج این است که چشمان آسمانی یادآور چشم‌های اپتومتریست خیالی، تی.جی. اکلبرگ است که روی بیلبورد تجاری محو شده در نزدیکی تعمیرگاه خودرو جرج ویلسون به تصویر کشیده شده‌است.[۱۳۷] ارنست همینگوی از این تفسیر حمایت و ادعا کرد که فیتزجرالد به او گفته بود که جلد به بیلبوردی در درهٔ خاکستر اشاره دارد.[۱۳۸] اگرچه نقل‌قول همینگوی شباهت‌هایی به این استعاره دارد اما می‌توان تفسیر دقیق‌تری را در توصیف صریح فیتزجرالد از دیزی بیوکنن به‌عنوان «دختری که چهرۀ از بدن جداشده‌اش در قرنیزهای تاریک و تابلوهای خیره‌کننده پخش شده باشد» یافت.[۱۳۹]

سبک[ویرایش]

ساختار[ویرایش]

گتسبی بزرگ از نه فصل تشکیل شده‌است.[۱۴۰] فیتزجرالد برخلاف دو رمان قبلی خود که روایتی خطی داشتند و طی توالی مشخصی پیش می‌رفتند، این بار در گتسبی بزرگ تصمیم گرفت تا پی‌رنگ رمان را در زمان و مکان جابه‌جا کند. در حقیقت، آغاز رمان که نیک کاراوی به معرفی خودش می‌پردازد، پس از پایان واقعه‌هایی است که در ادامه رخ می‌دهد و رمان در همان نقطه به پایان می‌رسد.[۱۴۱] از نظر ماری جو تیت،[bb] فصل‌های اول و نهم به ترتیب پیش‌درآمد و سخن نهایی رمان هستند.[۱۴۲] او معتقد است که فصل پنجم، به‌عنوان فصل میانی رمان نقطهٔ تحول گتسبی بزرگ است که تجدید دیدار دیزی و گتسبی را توصیف می‌کند. در واقع، فصل‌های اول تا چهارم مقدمه‌ای برای تحقق تجدید دیدار دیزی و گتسبی هستند و فصل‌های ششم تا نهم نیز به عواقب این اتفاق می‌پردازند.[۱۴۳] از نظر لیندا سی. پلزر،[bc] دانشور و مدرس دانشگاه، نتیجهٔ هر فصل رمان حول اتفاق مهمی تنظیم شده‌است که به آرامی غیرواقعی بودن رمان را آشکار می‌کند.[۱۴۴]

به‌طور کلی، شخصیت جی گتسبی در این رمان مرموز است و پرکینز پیش از آنکه فیتزجرالد به بازنویسی رمان بپردازد، معتقد بود که شخصیت گتسبی «مبهم» است.[۱۴۵] با توجه به این موضوع، فیتزجرالد تلاش کرد تا ساختار رمان را تغییر دهد. برای نمونه، فیتزجرالد روایت نیک از جوانی گتسبی و مواجهۀ وی با دان کودی را از فصل هشتم به ابتدای فصل ششم منتقل کرد و متنی که در آن گتسبی اظهار عشق خود به دیزی را برای نیک نقل می‌کند، از فصل هفتم به فصل ششم آورد.[۱۴۶] از نظر تیت، این جابه‌جایی‌ها باعث شد تا فیتزجرالد بتواند «فصلی کوتاه را پس از اوج احساسی تجدید دیدار گتسبی و دیزی تحکیم کند» و اطلاعات بیشتری دربارۀ «گتسبی مرموز» را به خوانندۀ رمان بگوید.[۱۴۷] تصویر کلی شخصیت گتسبی در این رمان به شیوۀ خودزندگی‌نامه و زندگی‌نامه در فصل‌های چهارم، ششم و هشتم ترسیم می‌شود. علاوه بر این، در سراسر کتاب شایعاتی دربارۀ وی مطرح می‌شوند و خاطرات پدر گتسبی و مایر ولفسهایم در فصل نهم نیز به شناخت بیشتر از این شخصیت کمک می‌کند.[۱۴۸] نرگس انتخابی، نویسنده و مترجم معتقد است که ایجاد شخصیتی رازآلود از گتسبی هدف نویسنده در ایجاد حالت تعلیق است و زمانی که گذشتۀ این شخصیت برملا می‌شود، نابودی وی و رؤیایش نیز آغاز می‌شود.[۱۴۹]

روایت[ویرایش]

از فصل ۸؛

از آن طرف چمن داد زدم: «جماعت گندی‌ان. یه موی شما می‌ارزه به سرتاپای نکبت همه‌شون.»
هنوز هم خوشحالم که این را گفتم. این تنها تمجیدی بود که از او می‌کردم چون از اول تا آخر همه‌اش با او مخالفت کرده بودم.

اف. اسکات فیتزجرالد، فصل ۸، گتسبی بزرگ[۱۵۰]

نیک کاراوی که از شخصیت‌های اصلی رمان فیتزجرالد است، همزمان روایت گتسبی بزرگ را نیز بر عهده دارد. او در بخشی از رمان خودش را به‌عنوان شخصی توصیف می‌کند که «از درون و بیرون به ماجرا می‌نگرد.»[۱۵۱] انتخابی معتقد است که این توصیف می‌تواند به توازن در روایت بینجامد.[۱۵۲] او کاراوی را با هولدن کالفیلد، راوی رمان ناطور دشت، نوشتهٔ جی. دی. سالینجر مقایسه می‌کند. از نظر انتخابی، کالفیلد «نقطهٔ ثقل» ناطور دشت است و رویدادها از نگاه وی روایت می‌شوند اما «شگرد فیتزجرالد» در حضور و عدم حضور کاراوی، به‌عنوان راوی در داستان است که بی‌طرفی او را بیشتر نمایان می‌کند.[۱۵۳] انتخابی مزیت مهم استفادهٔ فیتزجرالد از این نوع روایت را در «حذف تمام حواشی و جزئیات زایدی» می‌داند که به نویسنده کمک می‌کند تا داستان را «فشرده‌تر و موجزتر» بنویسد و از بیان جزئیات بی‌ربط به داستان خودداری کند.[۱۵۴]

تیت احتمال می‌دهد که فیتزجرالد تکنیک روایتی گتسبی بزرگ را از جوزف کنراد آموخته باشد. چارلز مارلو،[bd] ملوان انگلیسی، راوی رمان‌های کنراد همچون لرد جیم[be] و دل تاریکی است.[۱۵۵] او در دل تاریکی «واسطه‌ای برای بیان داستان» و بخشی از موضوع آن است و کاراوی نیز کارکردی مشابه در گتسبی بزرگ دارد.[۱۵۶] کاراوی در آغاز رمان می‌گوید «عادت کرده‌ام که قضاوت‌هایم را توی دلم نگه دارم» اما در ادامه اشاره می‌کند که «بردباری‌اش» نیز حدی دارد.[۱۵۷] توصیف‌های کاراوی از خود و خانواده‌اش در سطرهای نخست گتسبی بزرگ نشان می‌دهد که از لحاظ طبقۀ اجتماعی و ثروت در حدو‌اندازۀ بیوکنن‌ها اما پایبند به اصول اخلاقی غرب میانه است.[۱۵۸] کاراوی تلاش می‌کند تا رواداری خویش را حفظ کند اما روایتش در دو فصل پایانی رمان، پس از تأثیر مستقیم داستان بر وی جانبدارانه می‌شود و به ارزیابی شخصیت‌ها می‌پردازد.[۱۵۹] انتخابی راوی گتسبی بزرگ را به‌مانند «شاهین ترازویی» تصور می‌کند که در یک کفه‌اش دیزی و تام و در کفۀ دیگر گتسبی قرار دارد اما در جایی از رمان «شاهین ترازو را به نفع گتسبی می‌چرخاند.»[۱۶۰]

بازخورد نقادان[ویرایش]

نقدهای معاصر[ویرایش]

چارلز اسکریبنرز سانز گتسبی بزرگ را در ۱۰ آوریل ۱۹۲۵ منتشر کرد.[۱۶۱] فیتزجرالد یک روز پس از انتشار رمان به پرکینز تلگراف زد و از او خواست تا نقدها را رصد کند: «خبری هست؟»[۱۶۲] و در تلگرافی که از پرکینز در ۲۰ آوریل دریافت کرد، خواند: «وضعیت فروش نامطمئن [اما] نقدها عالی هستند.» فیتزجرالد در ۲۴ آوریل پاسخ داد که این تلگراف او را ناامید کرده‌است.[۱۶۳] طولی نکشید که فیتزجرالد نامه‌هایی از هم‌دوره‌هایش ویلا کاتر، ایدیت وارتون و شاعر تی. اس. الیوت دریافت کرد که این رمان را ستایش می‌کنند.[۱۶۴] اگرچه فیتزجرالد از چنین نامه‌نگاری‌هایی خوشحال شد اما به‌دنبال تحسین عمومی از سوی نقادان حرفه‌ای بود.[۱۶۵]

اچ. ال. منکن اگرچه سبک رمان را ستود اما طرح داستانی آن را بسیار نامحتمل نقد کرد؛ انتقادی که فیتزجرالد به‌ویژه از آن رنجید.

گتسبی بزرگ به‌طور کلی نقدهای مثبتی از نقادان ادبی آن دوران دریافت کرد.[۱۶۶] ادوین کلارک[bf] از نیویورک تایمز احساس کرد که این رمان قصه‌ای اسطوره‌ای و فریبنده از عصر جاز بود.[۱۶۷] به‌طور مشابه، لیلیان سی. فورد[bg] از لس آنجلس تایمز این اثر هنری را افشاگرانه خواند که «خواننده را در فضایی با شگفتی شرمسار تنها می‌گذارد».[۱۶۸] نیویورک پست سبک نثر فیتزجرالد را دل‌پذیر و به‌طور واقعی درخشان توصیف کرد.[۱۶۹] نیویورک هرالد تریبون[bh] کمتر تحت‌تأثیر قرار گرفت و از گتسبی بزرگ به‌عنوان «کیک مرنگ لیمویی ادبی» یاد کرد که با این حال «شامل برخی از قشنگ‌ترین تلنگرهای کوچکِ مشاهده‌های معاصر است که می‌توانید تصورشان کنید — بسیار سبک، ظریف و نیش‌دار».[۱۷۰] اچ. ال. منکن در شیکاگو دیلی تریبون با وجود تحسین «پایان دقیق و درخشان» رمان و نثر موزون آن، طرح داستانی این اثر را بسیار غیر محتمل ارزیابی کرد.[۱۷۱]

چندین منتقد ادبی احساس کردند که این رمان دنباله‌ای غیرقابل‌قبول در مقایسه با آثار قبلی فیتزجرالد بود و بر این اساس او را نقد کردند. هاروی ایگلتون[bi] از دالاس مورنینگ نیوز پیش‌بینی کرد که این رمان نشان‌دهندهٔ پایان موفقیت هنری فیتزجرالد است.[۱۷۲] رالف کاگلن[bj] از سنت لوئیس پست-دیسپچ[bk] این اثر را به‌عنوان عملکردی کم‌اهمیت از نویسندهٔ امیدوارکننده‌ای که خسته و بدبین شده بود، نادیده گرفت.[۱۷۳] روث اسنایدر[bl] از نیویورک ایونینگ ورلد[bm] سبک این کتاب را به‌سختی به باد انتقاد گرفت و اظهار داشت که سردبیران این روزنامه «پس از خواندن کتاب گتسبی بزرگ کاملاً متقاعد شده‌اند که آقای فیتزجرالد یکی از نویسندگان بزرگ آمریکا در عصر کنونی نیست».[۱۷۴] جان مک‌کلور[bn] از تایمز-پیکایون[bo] اصرار ورزید که طرح داستانی نامحتمل است و خودِ کتاب در ساختارش خام به نظر می‌رسد.[۱۷۵]

فیتزجرالد پس از خواندن این نقدها معتقد بود که بسیاری از نقادان این رمان را به‌درستی درک نکرده‌اند.[۱۷۶] او ناامید بود که «هیچ‌یک از نقدها، حتی نقدهای امیدوارکننده نیز ایده‌ای دربارهٔ موضوع رمان نداشتند.»[۱۷۷] فیتزجرالد به‌ویژه از نقدها به طرح داستانی رمان که آن را غیرمقبول می‌دانستند، آزرده شد؛ زیرا او هرگز قصد نداشت که داستانش واقع‌گرایانه باشد.[۱۷۸] درعوض، او این اثر را به‌گونه‌ای طراحی کرد تا انگاره‌ای خیالی باشد که بیشتر نمایشی و نمادین بود.[۱۷۹] به گفتهٔ دوستش جان پیل بیشاپ،[bp] فیتزجرالد از این واقعیت که نقادان نتوانستند شباهت‌های زیادی بین زندگی نویسنده و شخصیت جی گتسبی را درک کنند، ناراحت بود. از آن جهت که هر دو نسخه‌ای اسطوره‌ای از خود ایجاد کردند و تلاش کردند تا با این افسانه زندگی کنند.[۱۸۰] فیتزجرالد که از نقادانِ ناتوان از درکِ رمان ناامید شده بود، امید داشت که این رمان حداقل به موفقیت تجاری دست پیدا کند و شاید تا ۷۵٬۰۰۰ نسخه بفروشد.[۱۸۱]

گتسبی بزرگ به ناامیدی بزرگ فیتزجرالد انجامید و در مقایسه با تلاش‌های قبلی خود یعنی این‌سوی بهشت (۱۹۲۰) و زیبا و ملعون (۱۹۲۲) شکستی تجاری را تجربه کرد. این کتاب تا اکتبر کمتر از ۲۰٬۰۰۰ نسخه فروخت.[۱۸۲] اگرچه این رمان دو چاپ آغازین را پشت سر گذاشت، با این حال بسیاری از نسخه‌های آن تا سال‌ها بعد فروخته نشد.[۱۸۳] فیتزجرالد فروش ضعیف را به این واقعیت نسبت داد که زنان در این دوران مخاطب اصلی رمان‌ها بودند و گتسبی شخصیت زن قابل تحسینی نداشت.[۱۸۴] طبق دفتر حساب او، فیتزجرالد تنها ۲ هزار دلار آمریکا از این کتاب به دست آورده‌است.[۱۸۵] با این حال اقتباس صحنه‌ای از اوون دیویس در سال ۱۹۲۶ و نسخهٔ فیلم صامتی که پارامونت منتشر کرد، برای نویسنده درآمدزا بود اما فیتزجرالد ابراز تأسف کرد که این رمان بسیار کمتر از آنچه انتظارش را داشت، موفق شد و نتوانست وی را به‌عنوان رمان‌نویسی جدی در نظر مردم بشناساند.[۱۸۶] با آغاز رکود بزرگ، از گتسبی بزرگ به‌عنوان اثر تاریخی خاطره‌انگیز یاد می‌شد.[۱۸۷] زمانی که فیتزجرالد در سال ۱۹۴۰ درگذشت، این رمان تقریباً فراموش شده بود.[۱۸۸]

احیا و ارزیابی مجدد[ویرایش]

فیتزجرالد در سال ۱۹۴۰ دچار حملهٔ قلبی سوم و مرگبار شد و با این باور که اثرش فراموش شده‌است، درگذشت.[۱۸۹] در آگهیِ درگذشت فیتزجرالد در نیویورک تایمز، از او به‌عنوان رمان‌نویسی درخشان تجلیل و از گتسبی به‌عنوان بزرگ‌ترین اثرش یاد شد.[۱۹۰] به‌دنبال مرگ فیتزجرالد، بررسی پرشوری برای این کتاب به‌تدریج در محافل نویسندگان شکل گرفت. نویسندگان آینده باد شولبرگ و ادوارد نیوهاوس[bq] عمیقاً تحت‌تأثیر آن قرار گرفتند و جان اوهارا تأثیرش را بر کار خود تأیید کرد.[۱۹۱] در سال ۱۹۴۱، زمانی که گتسبی در داخل نسخهٔ آخرین قارون ادموند ویلسون[br] گنجانده و بازنشر شد، نظر رایج در محافل نویسندگان این رمان را یک اثر داستانی ماندگار می‌دانست.[۱۹۲]

در بهار ۱۹۴۲، تنها چند ماه پس از ورود ایالات متحده به جنگ جهانی دوم، انجمنی از مدیران انتشارات، شورای کتاب‌ها در زمان جنگ[bs] را ایجاد کردند که هدف آن توزیع کتاب‌های آرمد سرویسز ادیشنز[bt] با جلد شومیز برای نیروهای رزمی اعلام شد و گتسبی بزرگ نیز یکی از همین کتاب‌ها بود.[۱۹۳] بر اساس گزارش معاصر ستردی ایونینگ پست، طی چند سال بعد ۱۵۵٬۰۰۰ نسخه از گتسبی بین سربازان آمریکایی در خارج از کشور توزیع شد[۱۹۴] و این کتاب در میان سربازان محاصره شده محبوبیت پیدا کرد.[۱۹۵]

احیای تمام‌وکمال فیتزجرالد در سال ۱۹۴۴ رخ داد.[۱۹۶] مقاله‌های کامل دانشگاهی دربارهٔ آثار فیتزجرالد در نشریه‌های دوره‌ای منتشر می‌شد و تا سال بعد اجماع قبلی در میان نقادان حرفه‌ای که گتسبی بزرگ صرفاً یک داستان هیجان‌انگیز یا درام تاریخی خاطره‌انگیز بود، عملاً ناپدید شد.[۱۹۷] تلاش‌های بی‌وقفهٔ تبلیغیِ نقاد ادبی، ادموند ویلسون که هم‌کلاسی فیتزجرالد در پرینستون و دوست نزدیک او بود، منجر به احیای فیتزجرالد شد.[۱۹۸] در سال ۱۹۵۱، سه سال پس از مرگ زلدا در آتش‌سوزیِ بیمارستان، آرتور میزنر[bu] از دانشگاه کرنل، سمت دور بهشت[bv] را که نخستین زندگی‌نامهٔ فیتزجرالد بود، منتشر کرد.[۱۹۹] زندگی‌نامهٔ پرفروش میزنر بر استقبال مثبت نقادان ادبی از گتسبی بزرگ تأکید داشت که ممکن است بر افکار عمومی تأثیر بیشتری گذاشته و علاقهٔ دوباره به آن را در پی داشته باشد.[۲۰۰]

در سال ۱۹۶۰، ۳۵ سال پس از انتشار رسمی رمان، این کتاب به‌طور پیوسته سالی ۱۰۰٬۰۰۰ نسخه فروخت.[۲۰۱] علاقهٔ دوباره به این رمان موجب شد تا میزنر، سرمقاله‌نویس نیویورک تایمز آن را به‌عنوان شاهکار قرن بیستم ادبیات آمریکا معرفی کند.[۲۰۲] گتسبی بزرگ در سال ۱۹۷۴ به جایگاه خود به‌عنوان شاهکار ادبی دست یافت و یکی از مدعیان عنوان «رمان بزرگ آمریکایی» شناخته شد.[۲۰۳] بسیاری از نقادان ادبی در اواسط دهه ۲۰۰۰ گتسبی بزرگ را یکی از بهترین رمان‌هایی می‌دانستند که تاکنون نوشته شده‌است[۲۰۴] و این اثربخشی از برنامه‌های درسی تعیین شده در بیشترِ دبیرستان‌های ایالات متحده بود.[۲۰۵] تا اوایل سال ۲۰۲۰، تقریباً سی میلیون نسخه از گتسبی بزرگ در سراسر جهان به فروش رسیده‌است و همچنان سالانه ۵۰۰٬۰۰۰ نسخهٔ دیگر از آن فروخته می‌شود.[۲۰۶] چندین نسخهٔ خارجی از این رمان منتشر[۲۰۷] و متن آن به ۴۲ زبان مختلف ترجمه شده‌است.[۲۰۸] این اثر محبوب‌ترین عنوان اسکریبنرز است که در سال ۲۰۱۳، نسخهٔ الکترونیک آن به‌تنهایی ۱۸۵٬۰۰۰ نسخه فروخت.[۲۰۹] حق چاپ این رمان در ایالات متحده در ۱ ژانویه ۲۰۲۱، زمانی که تمامی آثار منتشر شده در سال ۱۹۲۵ به مالکیت عمومی درآمدند، منقضی شد.[۲۱۰]

تحلیل انتقادی[ویرایش]

درون‌مایه‌های اصلی[ویرایش]

رؤیای آمریکایی[ویرایش]

رؤیای آمریکایی که اغلب با مجسمهٔ آزادی، به معنای فرصت‌های زندگی نمایش می‌یابد، موضوع اصلی این رمان است

نقدهایی که پس از مرگ فیتزجرالد منتشر شدند، بیشتر بر سرخوردگی این نویسنده از رؤیای آمریکایی در دوران لذت‌گرایانۀ جاز (عبارتی که فیتزجرالد مدعی بود خودش ابداع کرده)[۲۱۱] متمرکز بودند.[۲۱۲] از نظر راجر ال. پیرسون،[bw] دانشور ادبی اثر فیتزجرالد بیش از سایر رمان‌ها با این تصور از رؤیای آمریکایی مرتبط است.[۲۱۳] پیرسون که ریشه‌های ادبی این رؤیا را از زمان آمریکای مستعمراتی دنبال کرده‌است، محتوای آن را باور به این موضوع می‌داند که هر فردی صرف‌نظر از اصل‌ونسب خویش می‌خواهد به هدف‌های سیاسی، مالی یا اجتماعی برسد. به‌گفتۀ پیرسون این موضوع مفهوم ادبی آمریکا، یعنی «سرزمین فرصت‌ها» را بیان می‌کند.[۲۱۴]

با این حال، پیرسون خاطرنشان کرد که فیتزجرالد برخلاف نویسندگان پیشین آمریکایی، برخورد خوشبینانه‌ای نداشت.[۲۱۵] از نظر وی گتسبی پیام‌آور دروغین رؤیای آمریکایی است و کسانی که به‌دنبال این رؤیای دست‌نیافتنی هستند، در نهایت چیزی جز ناخرسندی عایدشان نمی‌شود.[۲۱۶] نرگس انتخابی می‌نویسد که دیزی بیوکنن، زنی که گتسبی همۀ تلاشش را به کار می‌گیرد تا به او برسد، نمادی از آمریکا است؛ «اغواگر و فریبنده، ولی پوچ و توخالی».[۲۱۷] رؤیای آمریکایی، وعدۀ این سرزمین به مهاجران اولیۀ اروپایی سرمایه‌داری و مصرف‌گرایی را ترویج می‌دهد و گتسبی عاشق در این راه برای جبران گذشته «ثروت بادآورده‌اش» را به‌سرعت خرج می‌کند اما در نهایت، «ناحق و ناروا» به قتل می‌رسد.[۲۱۸] در این زمینهٔ تحلیلی، نور سبز لنگرگاه بیوکنن که از خانۀ گتسبی قابل رؤیت است، اغلب به‌عنوان نمادی از هدف غیرقابل‌تحقق گتسبی برای رسیدن به دیزی و در نتیجه شکست رؤیای آمریکایی تفسیر می‌شود.[۲۱۹]

ثبات طبقاتی[ویرایش]

دانشوران و نویسندگان معمولاً اختلافات طبقاتی عمیق را دلیل ناتوانی گتسبی در رسیدن به رؤیای آمریکایی می‌دانند.[۲۲۰] این رمان بر محدودیت‌های اعضای طبقهٔ پایین اجتماعی آمریکا تأکید می‌کند که در واقع نمی‌توانند موقعیت اجتماعی خود را بهتر کنند.[۲۲۱] دانشور، سارا چرچول[bx] معتقد است رمان فیتزجرالد حکایتی از تضاد طبقاتی در کشوری است که نمی‌خواهد آشکارا به داشتن نظام طبقاتی اعتراف کند.[۲۲۲]

اگرچه دانشوران دربارهٔ تداوم اختلافات طبقاتی[by] در ایالات متحده اختلاف‌نظر دارند اما درمورد پیام این رمان که ثبات طبقاتی است، هم‌نظر هستند.[۲۲۳] تقابل منابع ریشه‌دار قدرت اجتماعی-اقتصادی با نوکیسه‌هایی مثل گتسبی که منافع‌شان را تهدید می‌کنند، از کشمکش‌های اصلی گتسبی بزرگ و نشان‌دهندۀ تداوم ثبات طبقاتی در اقتصاد سرمایه‌داری کشوری است که نوآوری و سازش‌پذیری را ارج می‌نهد.[۲۲۴] به‌گفتهٔ دایان بکتل،[bz] فیتزجرالد می‌خواست با نوشتن گتسبی بزرگ نشان بدهد که در آمریکا جایگاه طبقهٔ اجتماعی برتر از ثروت است. با توجه به این استدلال، حتی اگر آمریکایی‌های فقیرتر ثروتمند شوند، باز هم نسبت به «پول‌داران قدیمی» در جایگاه پایین‌تری قرار می‌گیرند.[۲۲۵] گتسبی تلاش می‌کند تا با انجام کارهای غیراخلاقی و غیرقانونی بتواند طبقۀ اجتماعی خود را تغییر دهد و اگرچه موفق می‌شود تا یکی از اعضای طبقۀ بورژوا شود اما این موضوع برایش شأن اجتماعی به‌همراه ندارد.[۲۲۶] در نتیجه، گتسبی و دیگر شخصیت‌های این رمان در یک نظام طبقاتی سفت‌وسخت آمریکایی گرفتار شده‌اند.[۲۲۷]

روابط جنسیتی[ویرایش]

تصویری ایده‌آل از یک فلاپر که الن برنارد تامپسون پیل[ca] آن را برای جلد ستردی ایونینگ پست (۱۹۲۲) به تصویر کشیده‌است

گتسبی بزرگ علاوه بر بیان دشواری‌های رسیدن به رؤیای آمریکایی، انتظارات جنسیتی اجتماعی[cb] در عصر جاز را نیز مطرح می‌کند.[۲۲۸] شخصیت دیزی بیوکنن در این رمان کهن‌الگویی از فرهنگ نوظهور فلاپری است.[۲۲۹] فلاپرها معمولاً زنان جوان و مدرنی بودند که موهای خود را کوتاه می‌کردند و دامن کوتاه می‌پوشیدند.[۲۳۰] آن‌ها همچنین نوشیدنی‌های الکلی می‌نوشیدند و رابطهٔ جنسی پیش از ازدواج داشتند.[۲۳۱]

اثر فیتزجرالد با وجود آزادی‌های اجتماعی تازه‌ای که به فلاپرها در دههٔ ۱۹۲۰ داده شد،[۲۳۲] به‌طور منتقدانه محدودیت‌های مستمر بر عاملیت زنان را بررسی می‌کند.[۲۳۳] نقادان در ابتدا شخصیت دیزی را «هیولای سلیطه» نامیدند[۲۳۴] اما بعدها دانشورانی همچون لیلند اس. پرسون جونیور[cc] تأکید کردند که شخصیت دیزی نمونه‌ای از نادیده گرفتن زنان در محیط اجتماعی نخبگان است.[۲۳۵]

پرسون دیزی را قربانی بخت‌برگشته‌ای نامید که در آغاز تحت سلطۀ بی‌عاطفۀ تام است و سپس گرفتار عشقِ عاری از انسانیت گتسبی می‌شود.[۲۳۶] دیزی بی‌اختیار به جام مقدسی در مرکز جستجوی بلندپروازانۀ گتسبی تبدیل می‌شود تا او بتواند به تصور جوانی‌اش از جی گتسبی وفادار بماند.[۲۳۷] کشمکش بعدی امیال میان تام و گتسبی جایگاه او را تا یک همسر جوان و جذاب[cd] پایین می‌آورد که منحصراً وجودش موفقیت اجتماعی-اقتصادی صاحبش را بیشتر می‌کند.[۲۳۸]

دیزی به‌عنوان زنی سفیدپوست از طبقهٔ فرادست که در ایست اگ زندگی می‌کند، باید به انتظارات اجتماعی و هنجارهای جنسیتی آن دوره مانند ایفای فعالانهٔ نقش همسر وظیفه‌شناس، مادر پرورش‌دهنده و مهمانی‌رو جذاب پایبند باشد.[۲۳۹] بسیاری از انتخاب‌های دیزی – که در نهایت به تصادف مرگبار و فلاکت همهٔ افراد درگیر منجر می‌شود – را می‌توان به توصیف «نفهم کوچک خوشگل» نسبت داد که برای امنیت مالی و اجتماعی به همسرش متکی است.[ش][۲۴۱] او ترجیح می‌دهد علی‌رغم دلبستگی به گتسبی، به‌خاطر امنیت‌های به‌دست‌آمده از ازدواج با تام بیوکنن، در کنار همسرش بماند.[۲۴۲]

نژاد و مهاجرت[ویرایش]

رمان فیتزجرالد به کتاب خیالی برآمدن امپراتوری‌های رنگین از گادارد استناد می‌کند که در واقع نقیضه‌ای از کتاب برآمدن موج رنگ (۱۹۲۰) نوشتهٔ لوتروپ استودارد است

بسیاری از دانشوران به تشریح درون‌مایهٔ نژاد و مهاجرت در گتسبی بزرگ پرداخته‌اند که به‌طور خاص ساکنان قدیمی آمریکا مهاجران را تهدیدی برای موقعیت اجتماعی-اقتصادی[ce] خود می‌دانند.[۲۴۳] مثلاً ضدقهرمان رمان، تام بیوکنن ادعا می‌کند که او، نیک و جردن از نژاد برتر نوردیک هستند، با مهاجرت مخالف است و از برترپنداری نژاد سفید حمایت می‌کند.[۲۴۴] کتاب تخیلی برآمدن امپراتوری‌های رنگین،[cf] نوشتهٔ گادارد که تام به آن استناد می‌کند، در حقیقت نقیضه‌ای از کتاب پرفروش[cg] دههٔ ۱۹۲۰، برآمدن موج رنگ[ch] از لوتروپ استودارد است.[۲۴۵] استودارد هشدار داد که مهاجرت ترکیب نژادی آمریکا را تغییر داده‌است و این کشور را ویران خواهد کرد.[۲۴۶]

به‌نظر والتر بن مایکلز،[ci] نظریه‌پرداز ادبی رمان فیتزجرالد به توصیف دوره‌ای تاریخی از ادبیات آمریکا با ویژگی ترس از هجوم مهاجران اروپای جنوبی و شرقی می‌پردازد که «دیگری» آن‌ها احساس هویت ملی آمریکایی‌ها را به چالش می‌کشد.[۲۴۷] این نگرانی‌ها در گفتمان ملی، برجسته‌تر از پیامدهای اجتماعی جنگ جهانی اول[۲۴۸] و چه کسی «آمریکایی واقعی» است، یکی از پرسش‌های مهم آن زمان بود.[۲۴۹]

خصومت تام با گتسبی مظهر «آخرین آمریکا» است و می‌تواند بخشی از تشویش‌های مقام اجتماعی در این دوره باشد که یکی از پیامدهایش بروز دیدگاه‌های ضدمهاجرتی بود.[۲۵۰] تام از گتسبی به‌عنوان «آقای هیچ‌کس اهل ناکجاآباد» یاد می‌کند[۲۵۱] و به‌دلیل اصل‌ونسب، هویت قومی-مذهبی و همچنین وضعیت طبقهٔ اجتماعی نامشخص خود، نقشی رمزگونه دارد.[۲۵۲] او نامش را از جیمز گتس به جی گتسبی تغییر می‌دهد تا گذشته و هویتش را پنهان کند.[۲۵۳] قومیت گتسبی نامشخص است اما نام خانوادگی‌اش، گتس و پایبندی پدرش به مذهب لوتری نشان می‌دهد که خانواده‌اش از مهاجران آلمانی هستند، بنابراین او نمی‌تواند جزوی از آمریکایی‌های اولد استاک[cj][ص] با وضعیت اجتماعی مطلوب باشد.[۲۵۵] ترقی اقتصادی-اجتماعی گتسبی نه‌تنها به‌دلیل موقعیت اجتماعی نوکیسه‌ها، بلکه به‌خاطر اینکه بیگانه است، نوعی تهدید تلقی می‌شود.[۲۵۶]

وجود چنین درون‌مایه‌هایی نشان می‌دهد که گتسبی بزرگ تجربهٔ همیشگی آمریکا را به تصویر می‌کشد، زیرا داستانی درمورد تغییر و کسانی است که در برابر آن مقاومت می‌کنند؛ حال این تغییر می‌تواند به شکل موج جدید مهاجران، نوکیسه‌ها یا اقلیت‌های موفق رخ دهد.[۲۵۷] آمریکایی‌ها از دهۀ ۱۹۲۰ به بعد عمدتاً با شرایط بی‌ثبات اقتصادی-اجتماعی خود از یکدیگر متمایز می‌شوند و باید در جامعه‌ای با تعصبات نژادی و قومی ریشه‌دار زندگی کنند. از سوی دیگر، دانشوران بر تجسم فیتزجرالد از تشویش‌ها و درگیری‌های اجتماعی آن دوران تأکید کرده‌اند که با وجود گذشت تقریباً صد سال از انتشار رمان، برخی از آن‌ها همچنان در جامعه وجود دارند.[۲۵۸]

گرایش و هویت جنسی[ویرایش]

در دهه‌های اخیر موضوع گرایش جنسی شخصیت‌های مختلف گتسبی بزرگ باعث انجام مطالعات کوئیر[ck] شده‌‎است.[۲۵۹] با توجه به جزئیات زندگی‌نامه‌ای فیتزجرالد، گرایش جنسی وی یکی از مسائل موردبحث در میان دوستان و آشنایان این نویسنده بود.[۲۶۰] فیتزجرالد در جوانی ارتباطی نزدیک با پدر سیگورنی فی،[۲۶۱] کشیش کاتولیک احتمالاً همجنس‌گرا داشت[۲۶۲] و در این رمان از نام خانوادگی این کشیش برای شخصیت دیزی فی استفاده کرد.[۲۶۳] او پس از کالج در گردش‌های خود در مینه‌سوتا مبدل‌پوش بود.[۲۶۴] سال‌ها بعد، هنگامی که فیتزجرالد مشغول نوشتن پیش‌نویس گتسبی بزرگ بود، شایعاتی در میان جامعهٔ مهاجران آمریکایی در پاریس مطرح شد که او همجنس‌گرا است.[۲۶۵] بلافاصله همسرش، زلدا نیز به دگرجنس‌گرایی فیتزجرالد شک کرد و گفت که او همجنس‌گرای پنهان[cl] است.[۲۶۶] او علناً فیتزجرالد را با توهین‌های همجنس‌گرایانه تحقیر[۲۶۷] و ادعا کرد که فیتزجرالد و ارنست همینگوی درگیر روابط همجنس‌گرایانه هستند.[۲۶۸] این واقعه‌ها همزمان با انتشار رمان، زندگی خانوادگی فیتزجرالد را دچار تنش کرد.[۲۶۹]

گرچه تمایلات فیتزجرالد موضوع بحث‌های دانشگاهی است،[ض] چنین جزئیاتی به نقدهایی اعتبار می‌دهد که معتقدند شخصیت‌های داستانی او همجنس‌گرا یا دوجنس‌گرا هستند.[ط][۲۷۴] در اوایل سال ۱۹۴۵، نقادانی همچون لیونل تریلینگ[cn] اشاره کردند که شخصیت‌های گتسبی بزرگ مانند جردن بیکر ممکن است «به‌طور مبهمی همجنس‌گرا» باشند[۲۷۵] و در سال ۱۹۶۰، نویسنده اتو فردریش[co] درمورد سهولت بررسی روابط بی‌نتیجه در رمان فیتزجرالد از طریق لنز کوئیر اظهارنظر کرد.[۲۷۶] در دهه‌های اخیر، تحقیق‌ها بیشتر بر گرایش جنسی نیک کاراوی متمرکز شده‌اند.[۲۷۷] به‌عنوان مثال در یکی از بخش‌های رمان، کاراوی مجلس می‌گساری را همراه با آقای مک‌کی که او را «مرد زردنبویی که حرکات و سکنات نسبتاً زنانه دارد» می‌نامد، ترک می‌کند — به‌دنبالش سه‌نقطه‌ای که داستان را قطع می‌کند — و بعداً خودش را ایستاده کنار تخت او می‌بیند که مک‌کی با زیرجامه‌ای وسط تخت خواب نشسته و پوشهٔ بزرگی در دست دارد.[۲۷۸] چنین صحنه‌هایی باعث شده‌است که دانشوران نیک را همجنس‌گرایی آشکار بدانند و تحلیل‌هایی مثل وابستگی عاطفی کاراوی به جی گتسبی را مطرح کنند.[۲۷۹] با این دلایل، گتسبی به‌عنوان کاوش هویت جنسی در طول دوره‌ای تاریخی توصیف شده‌است که طی گذاری اجتماعی به‌سمت مدرنیته حرکت می‌کند.[۲۸۰]

فناوری و محیط زیست[ویرایش]

نقدهای فناورانه و زیست‌محیطی برای گتسبی بزرگ و شخصیت‌هایش جایگاهی فراتر از زمینۀ تاریخی رمان قائل هستند.[۲۸۱] لئو مارکس[cp] در کتابش، ماشینی در باغ[cq] نوشت که اثر فیتزجرالد کشمکش بین آرمان شبانی پیچیده در آمریکای گذشته و تحولات اجتماعی ناشی از صنعتی‌سازی و فناوری ماشینی را نشان داده‌است.[۲۸۲] او به‌طور خاص به درهٔ خاکستر، زمینِ بی‌حاصلِ ساختهٔ دست بشر اشاره می‌کند که محصول جانبی صنعتی‌سازی است و سبک زندگی پررونق گتسبی، از جمله اتومبیل وی را ممکن ساخته‌است.[۲۸۳] به‌نظر مارکس، فیتزجرالد می‌خواهد از طریق نیک اشتیاق شبانی را بیان کند که سایر نویسندگان دهۀ ۱۹۲۰ مانند ویلیام فاکنر و ارنست همینگوی نیز به آن علاقه داشتند.[۲۸۴] اگرچه برخی از نویسندگان آرمان شبانی را گرامی می‌دارند اما در عین حال می‌پذیرند که پیشرفت فناوری باعث شده‌است تا این آرمان کم‌رنگ‌تر شود.[۲۸۵] در این زمینه، عدم پذیرش شرق ایالات متحده از سوی نیک نشان‌دهندهٔ تلاشی بیهوده برای عقب‌نشینی به‌سوی طبیعت است.[۲۸۶] با این حال، اثر فیتزجرالد نشان می‌دهد که هرگونه مرزبندی فناورانه بین شرق و غرب ایالات متحده از بین رفته‌است[ث] و در نتیجه نمی‌توان به گذشته‌ای شبانی فرار کرد.[۲۸۷]

براساس استدلال دانشوران، جست‌وجوی حریصانۀ ثروت در رمان فیتزجرالد با توجیه تأمین منافع شخصی می‌تواند به دگرگونی محیط زیست بینجامد.[۲۸۸] به‌گفتهٔ کایل کیلر،[cr] زندگی گتسبی به بسیاری از منابع خودمحور[cs] و انسان‌محور وابسته است.[۲۸۹] گتسبی تحت‌تأثیر معدن‌کاری مُرشد خیالی‌اش، دان کودی[ct] در بحبوحۀ جنگ جهانی اول در جنگل‌زدایی گسترده شرکت می‌کند و سپس فعالیت‌های قاچاق نوشیدنی‌های الکلی را براساس بهره‌برداری از کشاورزی آمریکای جنوبی انجام می‌دهد.[۲۹۰] او به‌راحتی ویرانی اسراف‌کارانۀ درهٔ خاکستر را نادیده می‌گیرد تا سبک زندگی مصرف‌گرای خود را ادامه دهد و با این کار شکاف ثروت را تشدید می‌کند که در دههٔ ۱۹۲۰ آمریکا آشکارتر شد.[۲۹۱] کیلر استدلال می‌کند اگرچه ترقی اجتماعی-اقتصادی و خوددگرگونی گتسبی به همین عوامل بستگی دارد اما هر کدام از این‌ها ممکن است سبب‌ساز بحران‌های زیست‌محیطی کنونی باشند.[۲۹۲]

یهودستیزی[ویرایش]

فیتزجرالد شخصیت مایر ولفسهایم را براساس قاچاقچی عصر جاز، آرنولد روتشتاین (در تصویر) طراحی کرد که در سال ۱۹۲۸ به قتل رسید.

گتسبی بزرگ به‌دلیل استفاده از کلیشه‌های یهودیان به یهودستیزی متهم شده‌است.[۲۹۳] مایر ولفسهایم[cu] دوست یهودی و مرشد گتسبی، از شخصیت‌های فرعی این رمان است که به گتسبی در کار قاچاق نوشیدنی‌های الکلی کمک می‌کند و در گاوبندی سری جهانی ۱۹۱۹ نیز سهیم بوده‌است. ولفسهایم در دومین و آخرین حضورش در این رمان ترجیح می‌دهد تا در مراسم خاک‌سپاری گتسبی شرکت نکند. فیتزجرالد او را «جُهود ریزنقشی که دماغ پَخی داشت» با «چشم‌های ریز» و «دو کُپه ظریف مو که توی هر کدام از سوراخ‌های بینی‌اش روییده بود» توصیف می‌کند.[۲۹۴] او با برانگیختن کلیشه‌های نژادی درمورد دماغ یهودی ولفسهایم، آن را «باحالت»، «غم‌انگیز» و قادر به «نشانه گرفتن» در حالت عصبانیت می‌نامد.[۲۹۵] شخصیت داستانی مایر ولفسهایم گریزی به زندگی واقعی قمارباز یهودی و رئیس تبهکاران معروف نیویورک، آرنولد روتشتاین[cv] دارد که یک بار فیتزجرالد در شرایط نامشخصی با او ملاقات کرد.[۲۹۶] روتشتاین در جریان رسوایی جوراب‌های سیاه[cw] که سری جهانی ۱۹۱۹[cx] را لکه‌دار کرد، مقصر شناخته شد.[۲۹۷]

براساس تفسیرها، ولفسهایم نمایانگر کلیشۀ یهودی خسیس است. ریچارد لوی،[cy] نویسندهٔ کتاب یهودستیزی: دائرةالمعارف تاریخی تعصب و آزار و شکنجه[cz] می‌گوید که ولفسهایم یهودیت را به فساد متصل می‌کند.[۲۹۸] میلتون هیندوس،[da] استادیار علوم انسانی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۴۷ در کامنتری نوشت که این کتاب دستاوردی ادبی بود اما ولفسهایم تهاجمی‌ترین شخصیت رمان و اثر فیتزجرالد نجوایی یهودی‌ستیزانه دارد.[۲۹۹] با این حال، هیندوس معتقد بود این کلیشه‌های یهودی در زمان رخداد و نوشتن رمان، عادی بودند و تنوع یهودستیزی آن «معمولی، مرسوم، بی‌ضرر و غیرسیاسی» بوده‌است.[۳۰۰] آرتور کریستال مقاله‌ای را در سال ۲۰۱۵ منتشر کرد که از نظر وی استفادهٔ فیتزجرالد از کاریکاتورهای یهودی ناشی از بداندیشی نبود، بلکه این موضوع صرفاً بازتابیدهٔ باورهای رایج در آن زمان است. او به گزارش‌های فرانسیس کرول،[db] زن یهودی و منشی فیتزجرالد اشاره می‌کند که ادعا کرد این نویسنده از اتهام‌های یهودستیزی آسیب دیده‌است و در پاسخ به انتقادها از ولفسهایم مدعی می‌شود که او صرفاً «نقشی را در داستان به سرانجام رساند و ربطی به نژاد یا مذهب نداشت.»[۳۰۱]

اقتباس‌ها[ویرایش]

صحنه[ویرایش]

گتسبی از زمان انتشار، چندین بار برای صحنهٔ نمایش اقتباس شده‌است. اولین اقتباس صحنه‌ایِ شناخته‌شده، کاری از نمایشنامه‌نویس آمریکایی، اوون دیویس بود که در ادامه، نسخهٔ فیلم ۱۹۲۶ شد.[۳۰۲] این نمایش به کارگردانی جرج کیوکر، ۲ فوریهٔ ۱۹۲۶ در برادوی روی صحنه رفت و ۱۱۲ دعوت به صحنه[dc] داشت. این نمایش تور موفقی را در همان سال تجربه کرد و شامل اجراهایی در شیکاگو بود که از ۱ اوت تا ۲ اکتبر نمایش یافتند.[۳۰۳] در موردی تازه‌تر، اپرای متروپولیتن نیویورک به جان هاربیسون[dd] مأموریت داد تا برای بزرگداشت بیست و پنجمین سالگرد حضور جیمز لواین در اپرای متروپولیتن، اقتباس اپرایی از این رمان را بسازد. نمایش اول این اثر که گتسبی بزرگ نام دارد، در ۲۰ دسامبر ۱۹۹۹ بود.[۳۰۴] در ژوئیهٔ ۲۰۰۶، اقتباس صحنه‌ای سایمن لوی،[de] به کارگردانی دیوید اسبیورنسون،[df] همزمان با بازگشایی دوبارهٔ تئاتر گاتری[dg] به روی صحنه رفت.[۳۰۵] نقاد نیویورک تایمز، بن برنتلی در سال ۲۰۱۰ اولین نمایش گتس[dh] را که تولیدِ آف برادوی به‌وسیلهٔ ئی‌آراس[di] بود، بسیار تحسین کرد.[۳۰۶] این رمان برای اجراهای باله نیز اقتباس شده‌است. باله‌مت[dj] در سال ۲۰۰۹ نسخه‌ای از آن را در تئاتر کپیتولِ[dk] کلمبوس به نمایش گذاشت.[۳۰۷] واشینگتن باله[dl] در سال ۲۰۱۰، نسخه‌ای اقتباسی را در مرکز کندی به نمایش گذاشت که در سال بعد نیز اجرا شد.[۳۰۸]

فیلم[ویرایش]

کارت لابی[dm] فیلم گمشدهٔ اقتباسی در سال ۱۹۲۶
پیش‌پردهٔ فیلم ۱۹۲۶ که تنها فیلم خام موجود از آن است.

اولین نسخهٔ فیلم از این رمان در سال ۱۹۲۶ اکران شد. این فیلم که خودش نسخه‌ای از نمایشنامهٔ برادوی اوون دیویس به‌شمار می‌رفت، به کارگردانی هربرت برنون ساخته شد و بازیگران آن وارنر بکستر، لوئیس ویلسون و ویلیام پاول بودند. این فیلم نمونه‌ای معروف از فیلم گمشده است که براساس بررسی‌ها احتمالاً وفادارترین اقتباس از این رمان بود اما اکنون تنها پیش‌پرده‌ای از آن در بایگانی‌های ملی وجود دارد.[۳۰۹] طبق گزارش‌ها، فیتزجرالد و همسرش زلدا از نسخهٔ صامت بیزار بودند. زلدا برای یکی از آشناهایش نوشت که این فیلم «گندیده» بود. او و اسکات سالن سینما را در هنگام پخش فیلم ترک کردند.[۳۱۰]

به‌دنبال فیلم ۱۹۲۶، فیلم گتسبی بزرگ است که در سال ۱۹۴۹، به کارگردانی الیوت نیوجنت ساخته شد و الن لاد، بتی فیلد و مک‌دونالد کری در آن بازی کردند. بیست و پنج سال بعد و در سال ۱۹۷۴، گتسبی بزرگ بار دیگر روی پردهٔ سینما ظاهر شد. کارگردان این فیلم جک کلیتن بود و گروه بازیگران آن رابرت ردفورد در نقش گتسبی، میا فارو در نقش دیزی و سم واترستون در نقش نیک کاراوی بودند.[۳۱۱] آخرین فیلم اقتباسی که تا سال ۲۰۲۲ از این فیلم ساخته شده‌است، گتسبی بزرگ (۲۰۱۳) به کارگردانی باز لورمن است که لئوناردو دی‌کاپریو در نقش گتسبی، کری مولیگان در نقش دیزی و توبی مگوایر در نقش نیک نقش‌آفرینی کردند.[۳۱۲]

شرکت جلوه‌های بصری دابل نگتیو در سال ۲۰۲۱ اعلام کرد که می‌خواهد فیلم پویانمایی اقتباسی از این رمان را به کارگردانی ویلیام جویس و نویسندگی برایان سلزنیک[dn] بسازد.[۳۱۳]

تلویزیون[ویرایش]

گتسبی تاکنون چندین بار به‌شکل فیلم تلویزیونی کوتاه و با حضور بازیگران مختلف ساخته شده‌است. اولین اقتباس، اپیزودی از برنامهٔ تلویزیونی رابرت مونتگومری تقدیم می‌کند،[do] به کارگردانی آلوین ساپینسلی[dp] بود که از ان‌بی‌سی پخش شد و در آن رابرت مونتگومری، فیلیس کرک و لی بومن بازی کردند.[۳۱۴] سی‌بی‌اس در سال ۱۹۵۸، اقتباس دیگری از این رمان را ساخت که اپیزودی از پلی‌هاوس ۹۰،[dq] با عنوان گتسبی بزرگ بود. کارگردان این اثر فرانکلین جی. شافنر و بازیگران آن رابرت رایان، جین کرین و راد تیلور بودند.[۳۱۵] اقتباسِ تلویزیونیِ تازه‌تر از این رمان، تولید ای‌اندئی مووی است که در سال ۲۰۰۰ پخش شد. این فیلم تلویزیونی به کارگردانی رابرت مارکویتز[dr] ساخته شد و در آن توبی استیونز در نقش گتسبی، میرا سوروینو در نقش دیزی و پل راد در نقش نیک بازی کردند.[۳۱۶]

رمان‌های گرافیکی[ویرایش]

گتسبی بزرگ در سه رمان گرافیکی اقتباس شده‌است. اولین اقتباس، «گتسبی بزرگ: اقتباسی گرافیکی»[ds] اثر نیکی گرینبرگ[dt] بود که در سال ۲۰۰۷ در استرالیا منتشر شد. از آنجایی که رمان اصلی هنوز تحت حمایت قوانین حق تکثیر ایالات متحده قرار داشت، در نتیجه این نسخه هرگز در آن کشور منتشر نشد. دومین اقتباس گرافیکی، «گتسبی بزرگ: رمان گرافیکی»[du] اثر فرد فوردهام[dv] نام داشت که با تصویرگری آیا مورتون[dw] در سال ۲۰۲۰ انتشار یافت. در نهایت، کی. وودمن-مینارد[dx] در سال ۲۰۲۱ «گتسبی بزرگ: اقتباس رمان گرافیکی»[dy] را اقتباس و تصویرگری کرد که کندل‌ویک پرس[dz] آن را منتشر کرد.[۳۱۷]

سایر رسانه‌ها[ویرایش]

این رمان به‌شکل‌های دیگر در رادیو و بازی‌های ویدئویی نیز اقتباس شده‌است. اولین اقتباس رادیویی، برنامه‌ای نیم‌ساعته در سال ۱۹۵۰ برای ساعت خانوادهٔ ستارگانِ[ea] شبکهٔ سی‌بی‌اس بود که کرک داگلاس نقش گتسبی را بازی می‌کرد.[۳۱۸] این رمان در سال ۲۰۰۸ برای ده قسمت در سرویس جهانی بی‌بی‌سی خوانده شد. رادیو بی‌بی‌سی ۴ در سال ۲۰۱۲ گتسبی بزرگ را در فرم سریال کلاسیک[eb] به‌صورت نمایشنامه درآورد که سازندهٔ آن نمایشنامه‌نویس، رابرت فارست[ec] بود.[۳۱۹] اوبرون مدیا[ed] در سال ۲۰۱۰ بازی ماجراهای کلاسیک: گتسبی بزرگ[ee] را در سبک معمایی اشیای پنهان[ef] منتشر کرد.[۳۲۰] چارلی هوی[eg] و پیت اسمیت[eh] در سال ۲۰۱۱ بازی آنلاین سبک ۸ بیتی را براساس گتسبی بزرگ ساختند که گتسبی بزرگ برای ان‌ئی‌اس[ei] نام داشت.[۳۲۱] در سال ۲۰۱۳، اسلیت اقتباس نمادین گتسبی بزرگ: بازی ویدئویی[ej] را منتشر کرد.[۳۲۲]

ترجمه به فارسی[ویرایش]

نخستین ترجمه[ویرایش]

از فصل ۱؛

در سال‌هایی که جوان‌تر و به‌ناچار آسیب‌پذیرتر بودم پدرم پندی به من داد که آن را تا به امروز در ذهن خود مزه‌مزه می‌کنم. وی گفت: «هر وقت دلت خواست عیب کسی رو بگیری، یادت باشه که تو این دنیا، همهٔ مردم مزایای تو رو نداشته‌ن.» پدرم بیش از آن نگفت ولی من و او با وجود کم‌حرفی همیشه زبان یکدیگر را خوب می‌فهمیم، و من دریافتم که مقصودش خیلی بیشتر از آن بود.

ترجمهٔ گتسبی بزرگ، ۱۷[۳۲۳]

فرانکلین و سازمان کتاب‌های جیبی[ویرایش]

کریم امامی اولین مترجم در ایران بود که گتسبی بزرگ را به فارسی برگرداند. او در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ در بخش‌های فارسی و انگلیسی روزنامهٔ کیهان مشغول به کار بود و در آنجا به نویسندگی و ترجمهٔ خبرها، مقالات و آثار نویسندگان و شاعران ایرانی به زبان انگلیسی برای انتشار در کیهان اینترنشنال و ضمیمه‌های آن پرداخت.[۳۲۴] امامی اولین کتاب ترجمه‌ای خود را که برگردان نمایشنامهٔ با خشم به یاد آر از جان آزبرن به فارسی است، با هزینهٔ شخصی خود در سال ۱۳۴۲ به چاپ رساند.[۳۲۵] ترجمهٔ این نمایشنامه، مطالبی که در کیهان اینترنشنال منتشر می‌کرد و نیز آشنایی قبلی دریابندری که از زمان فعالیت امامی در استودیو فیلم گلستان شکل گرفته بود، موجب شد تا او پیشنهاد ترجمهٔ این رمان را به امامی بدهد.[۳۲۶] نجف دریابندری در آن زمان سرویراستاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین، به مدیریت همایون صنعتی‌زاده را بر عهده داشت.[۳۲۷] او به‌دنبال مترجم برای ترجمهٔ کتاب‌های آمریکایی می‌گشت و پس از گفت‌وگوها، امامی پیشنهاد فرانکلین برای ترجمهٔ رمان فیتزجرالد را می‌پذیرد.[۳۲۸]

به‌گفتهٔ امامی، ترجمهٔ گتسبی شش ماه طول کشید[۳۲۹] و انتشارات فرانکلین که پیشنهاد ترجمهٔ رمان فیتزجرالد را داده بود، انتشار آن را به شرکت انتشارات سیروید سپرد که در سال ۱۳۴۴، با عنوان طلا و خاکستر منتشر شد.[۳۳۰] به‌گفتهٔ مترجم، این تصمیم ناشر بود که رمان با عنوان دیگری منتشر شود.[۳۳۱] پس از انتشار نخستین چاپ، انتقادهایی به ترجمهٔ امامی که اصالتاً شیرازی بود مطرح شد؛ از جمله بهمن فرسی که معتقد بود برخی اصطلاحات شیرازی در متن کتاب، به‌ویژه در بخش گفتگوها دیده می‌شود.[۳۳۲] امامی به‌گفتهٔ خودش در چاپ‌ها و بازنگری‌های بعدی سعی کرد تا از حجم «شیرازی‌بازی»ها بکاهد و تغییرات جزئی در ترجمه را انجام داد.[۳۳۳] از نظر امامی نثر فیتزجرالد دشوار بود و اگر می‌خواست سبک این نویسنده را حفظ کند، ترجمهٔ گتسبی بزرگ به فارسیِ روان و راحت نمی‌شد.[۳۳۴] او سعی کرد این رمان را که معتقد بود نثری دقیق و ظریف دارد، به‌طور کامل به فارسی برگرداند که همین موضوع باعث می‌شود تا از نظر وی نثر فارسی آن ساده نباشد و مانند متن اصلی کتاب، سنگین به نظر برسد.[۳۳۵]

صنعتی‌زاده در اواخر دههٔ ۱۳۳۰، سازمان کتاب‌های جیبی را تأسیس کرد که به انتشار دوبارهٔ کتاب‌هایی می‌پرداخت که پیشتر در قطع بزرگ منتشر شده بودند.[۳۳۶] طلا و خاکستر یکی از همین کتاب‌ها بود که در سال ۱۳۴۷، در قطع جیبی و با عنوان گتسبی بزرگ منتشر شد.[۳۳۷] ناشر سومین چاپ نیز همانند چاپ دوم، سازمان کتاب‌های جیبی بود که این اثر را در قطع رقعی کوچک در سال ۱۳۵۴ منتشر کرد.[۳۳۸]

انحلال فرانکلین و انقلاب ۱۳۵۷[ویرایش]

فرانکلین تهران در سال ۱۳۵۶ منحل و تشکیلات آن به سازمان آموزشی نومرز، وابسته به دانشگاه آزاد ایران منتقل شد.[۳۳۹] همزمان سهام سازمان کتاب‌های جیبی نیز به انتشارات امیرکبیر که عبدالرحیم جعفری اداره می‌کرد، فروخته شد.[۳۴۰] پس از انقلاب ۱۳۵۷، سازمان آموزشی نومرز به سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی تغییر نام یافت و در دههٔ ۱۳۷۰ در انتشارات علمی و فرهنگی ادغام گردید.[۳۴۱] گروه انتشاراتی امیرکبیر نیز که سهام سازمان کتاب‌های جیبی را خریداری کرده بود، در سال ۱۳۶۲ به سازمان تبلیغات اسلامی واگذار شد.[۳۴۲] با این تغییر و تحولات، ترجمهٔ امامی از گتسبی بزرگ نیز برای سال‌ها تجدید چاپ نشد.[۳۴۳]

امامی در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ از گردانندگان انتشارات و کتاب‌فروشی زمینه بود و در این سال‌ها به تصحیح و بهبود ترجمهٔ گتسبی بزرگ پرداخت.[۳۴۴] بیست و پنج سال پس از آخرین چاپِ ترجمهٔ این رمان، انتشارات نیلوفر مجوز بازچاپ گتسبی را از انتشارات علمی و فرهنگی اخذ و آن را در سال ۱۳۷۹، با ویرایش‌های اساسی امامی منتشر می‌کند.[۳۴۵] امامی در مقدمهٔ چاپ چهارم، به برخی از تصحیح‌ها و بهبودهای ترجمه اشاره می‌کند و همانند چاپ‌های قبلی، ترجمهٔ برخی از نامه‌های نویسنده، فهرست آثار وی، نقدی به رمان و نامهٔ مترجم به عزیزهندوخان را به‌همراه فهرست ۱۰۰ رمان برتر قرن بیستم، در انتهای کتاب می‌آورد.[۳۴۶] او در گتسبی بزرگ، بیشتر از ترجمهٔ تحت‌اللفظی و همچنین از شیوه‌های دیگر ترجمه همچون جایگزینی، واژه‌سازی و وام‌گیری کمک گرفت.[۳۴۷] امامی در ترجمه‌اش از شیوهٔ حذف کردن استفاده نکرد تا با ترکیب شیوه‌های مختلف بتواند مفاهیم را به زبان مقصد منتقل کند.[۳۴۸]

دهه ۱۳۹۰ و ترجمه‌های تازه[ویرایش]

در دههٔ ۱۳۹۰ ترجمه‌های متعددی از گتسبی بزرگ در ایران منتشر شد که شامل بازچاپ ترجمهٔ کریم امامی نیز می‌شود که انتشارات امیرکبیر و علمی و فرهنگی منتشر کردند. انتشارات امیرکبیر در سال ۱۳۹۰، بار دیگر ترجمهٔ امامی را در مجموعهٔ رمان‌های بزرگ دنیا[۳۴۹] و انتشارات علمی و فرهنگی نیز در سال ۱۳۹۵، این رمان را در قطع جیبی منتشر کرد.[۳۵۰] برگردان مهدی افشار که انتشارات مجید در سال ۱۳۹۲ منتشر کرد و ترجمهٔ محمدصادق سبط‌الشیخ از نشر چلچله در سال ۱۳۹۳، از اولین بازترجمه‌هایی بود که از این رمان منتشر شد.[۳۵۱] نشر روزگار نیز در سال ۱۳۹۴، ترجمهٔ تازه‌ای از گتسبی را منتشر کرد که برگردانی از معصومه عسگری است.[۳۵۲]

نشر ماهی در سال ۱۳۹۵، ترجمه‌ای تازه از گتسبی بزرگ را منتشر کرد که برگردانی از رضا رضایی است.[۳۵۳] رضایی که پیش از گتسبی، برخی از رمان‌های نویسندگان مختلف را ترجمه یا بازترجمه کرده بود، معتقد است که ترجمهٔ مجددِ آثار کلاسیک، امری رایج تلقی می‌شود و در صورتی که به بهبود ترجمه‌های پیشین بینجامد، بهتر است تا انجام شود.[۳۵۴] به‌گفتهٔ رضایی، علی خزاعی‌فر مدیر فصلنامهٔ مترجم از او و چند مترجم دیگر می‌خواهد فصل اول رمان گتسبی بزرگ را ترجمه کنند تا در این تحقیق گرایش‌های آنان مورد بررسی قرار بگیرد و با هم مقایسه شوند. این موضوع باعث شد تا رضایی به بازترجمهٔ این اثر بپردازد.[۳۵۵] از نظر رضایی، ترجمه‌های مجددی که از گتسبی بزرگ منتشر شده‌اند، از نخستین ترجمه ضعیف‌تر هستند و او پس از بررسی ترجمهٔ کریم امامی که از دیدگاه وی «معیوب» است، تلاش کرد تا ترجمهٔ بهتری را ارائه کند.[۳۵۶] او ترجمهٔ گتسبی بزرگ را به‌دلیل «ریزه‌کاری‌های عجیب و غریبی» که دارد، ناتمام و وقت‌گیر دانست و به‌مانند دامی توصیف کرد که می‌تواند باعث دردسر برای مترجم آن شود.[۳۵۷] او در پیش‌گفتار ترجمهٔ خود به‌طور مختصر به معرفی فیتزجرالد و دلایل بازترجمهٔ این اثر می‌پردازد و نیز نقدی از رمان را در پس‌گفتار این کتاب قرار داده‌است.[۳۵۸]

نرگس انتخابی معتقد است که با وجود ایجاز گتسبی بزرگ، فیتزجرالد با «بازی‌های زبانی» و استفاده از «واژگان، اصطلاحات و تعابیر بکر» کار را برای مترجم این اثر دشوار کرده‌است.[۳۵۹] او به شیوهٔ به‌کارگیری رضایی از زبان شکسته که به تناسب موقعیت‌های داستان است، اشاره کرد و آن را «هوش‌مندانه و محتاطانه و نظام‌مند» دانست.[۳۶۰] انتخابی در عین حال معتقد است که مترجم می‌توانست پانوشت‌های بیشتری را با توجه به اشاره‌هایی که نویسندهٔ رمان به فرهنگ آمریکایی دارد، بیاورد تا به خواننده در درک بیشتر داستان کمک کند.[۳۶۱] محمد دهقانی برخلاف نظر انتخابی با کاربرد زبان شکسته در دیالوگ‌های این رمان موافق نیست و معتقد است که استفادهٔ درست رضایی از «لحن و نحو زبان محاوره» کفایت می‌کرد. از نگاه وی، «شکسته‌نویسی» باعث بروز مشکلاتی می‌شود و بهتر بود تا خوانندهٔ این رمان را آزاد گذاشت تا «داستان را با هر لهجه‌ای که خودش دوست دارد بخواند.»[۳۶۲] او به لزوم دقت بیشتر در ترجمهٔ برخی تعبیرات و صفات نیز اشاره کرد و به مقایسهٔ برخی از این موارد با ترجمهٔ امامی پرداخت.[۳۶۳] هومن پناهنده، زبان‌شناس، ویراستار و مترجم در مقاله‌ای که در نگاه نو منتشر شد، به مقایسهٔ ترجمه‌های امامی و رضایی پرداخت.[۳۶۴] او در این مقاله نوشت که ترجمه‌های مجدد گتسبی بزرگ باید در تلاش باشند تا ترجمه‌ای برتر از نخستین ترجمه را ارائه کنند. از نگاه وی این امر برای سه ترجمهٔ مجددی که پیش از ترجمهٔ رضایی منتشر شده‌اند، صادق نیست و میزان کیفیت آن‌ها نمی‌تواند پیشرفت ترجمهٔ امامی را نشان بدهد.[۳۶۵]

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. تاریخ‌نگار جف نیلسون،[a] اف. اسکات فیتزجرالد را ملک‌الشعرای عصر جاز توصیف می‌کند؛ «خشن‌ترین و پُرزَرق‌وبَرق‌ترین دوران در تاریخ ایالات متحده».[۱]
  2. محل فروش نوشیدنی‌های الکلی قاچاق در دههٔ ۱۹۲۰ و اوایل دههٔ ۱۹۳۰ که ساخت یا فروش نوشیدنی‌های الکلی در آمریکا غیرقانونی بود و مردم از این طریق می‌توانستند تهیه کنند.[۷]
  3. مهمانی‌رو به شخصی، عموماً به زنی با پیشینهٔ ثروتمند و احتمالاً اشرافی گفته می‌شود که در سطح عالی جامعه حضور دارد و زمان خود را صرف شرکت در مجلس‌های مختلف مد روز می‌کند.[۱۴]
  4. خانوادهٔ ثروتمند زلدا سایر به‌عنوان زیبای جنوبی، ۲۲ خدمتکار خانگی را استخدام کرد که بسیاری از آن‌ها آفریقایی-آمریکایی بودند.[۲۳] او به هر نوع کار خانگی عادت نداشت و انجام همهٔ کارها را به خادمانش محول می‌کرد.[۲۴]
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ فیتزجرالد در سراسر این رمان منطقۀ بومی خود در میدوست — شهرهای آن‌سوی اوهایو — را با فضیلت درک شده و سادگی روستایی غرب آمریکا مشخص می‌کند که از نظر فرهنگی متمایز از ارزش‌های روبه‌زوال شرق ایالات متحده است.[۳۲]
  6. تکیه‌کلامی که گتسبی بارها در داستان از آن استفاده می‌کند. این اصطلاح احتمال می‌رود ریشه‌ای انگلیسی داشته باشد و ممکن است به زمانی بازگردد که گتسبی در آکسفورد تحصیل می‌کرد. همچنین بیان این اصطلاح در بین افراد طبقهٔ پایین اجتماعی نیویورک در آن دوران رایج بود.[۳۶]
  7. دبیوتنت که به‌صورت کوتاه دبت نیز به‌کار می‌رود، به دختری جوان از خانواده‌ای با پیش‌زمینهٔ اشرافی یا طبقهٔ فرادست گفته می‌شود که به بلوغ رسیده‌است و برای نخستین بار به‌طور رسمی در مجامع که می‌تواند مجلس رقص باشد، ظاهر و معرفی شود.[۳۸]
  8. نمونهٔ احتمالی دیگر برای تام بیوکنن می‌تواند قهرمان جنوبی چوگان و هوانورد، تامی هیچکاک جونیور باشد که فیتزجرالد در مهمانی‌های لانگ آیلند نیویورک با او آشنا شد.[۴۳]
  9. منابع دست اول همچون زلدا فیتزجرالد و دوست اف. اسکات فیتزجرالد، ادمون ویلسون هر دو اعلام کردند که ماکس گرلاخ همسایهٔ فیتزجرالد بود.[۶۸] دانشوران هنوز سوابق ملکی باقی مانده برای اقامتگاه لانگ آیلند با نام گرلاخ را پیدا نکرده‌اند. با این حال، احتمالاً «شکاف‌هایی در پروندهٔ نشانی‌های وی وجود دارد»[۶۹] و بازسازی دقیق زندگی و محل اقامت گرلاخ به‌شدت «به‌دلیل وضعیت ناقص اسناد مربوطه مانع شده‌است.»[۷۰]
  10. محقق هورست کروز[ah] در کتابی نوشتهٔ سال ۲۰۰۹ ادعا می‌کند که ماکس گرلاخ در برلین یا در نزدیکی آن به دنیا آمد و در جوانی با خانوادهٔ آلمانی‌اش به آمریکا مهاجرت کرد.[۷۲]
  11. با پایان ممنوعیت الکل و آغاز رکود بزرگ، ماکس گرلاخ ثروت خود را از دست داد. او پس از آن در فقر زندگی می‌کرد و سرانجام در سال ۱۹۳۹ خودکشی کرد.[۷۴]
  12. تنها دو صفحه از نخستین پیش‌نویس گتسبی بزرگ باقی ماند. فیتزجرالد آن را همراه با نامه‌اش به ویلا کاتر در سال ۱۹۲۵ فرستاد که اکنون در میان نوشته‌های فیتزجرالد در دانشگاه پرینستون قرار دارد.[۸۵]
  13. زمانی که فیتزجرالد در کن مشغول کار روی رمان بود، همسرش زلدا عاشق ادوارد جوزان،[ap] خلبان نیروی دریایی فرانسه شد و درخواست طلاق کرد.[۹۸]
  14. در سال ۲۰۰۲ و پس از گذشت شش دهه از مرگ فیتزجرالد، پیش‌نویس اولیهٔ این رمانِ اکنون مشهور او، تحت عنوان تریمالکیو: نسخهٔ اولیهٔ گتسبی بزرگ منتشر شد.[۱۱۲]
  15. سال‌ها پس از انتشار گتسبی بزرگ تصور می‌شد که نقاشی اصلی فرانسیس کوگات برای جلد این کتاب برای همیشه گم‌شده است؛ تا زمانی که این طرح در سطل زبالۀ اسکریبنرز پیدا و به مجموعۀ هنرهای گرافیکی کتابخانه‌های دانشگاه پرینستون اهدا شد.[۱۳۱]
  16. این گفتهٔ دیزی که امیدوار است دخترش یک «نفهم کوچک خوشگل» باشد، در حقیقت از زلدا فیتزجرالد است که وقتی فرزندشان در ۲۶ اکتبر ۱۹۲۱ در بیمارستان سنت پال به دنیا آمد، گفت.[۲۴۰]
  17. آمریکایی‌های انگلیسی‌تبار از نوادگان مستعمرات سیزده‌گانه با اصل‌ونسب بریتانیایی هستند که در قرن‌های هفدهم و هجدهم میلادی به آمریکای بریتانیا مهاجرت کردند.[۲۵۴]
  18. فسندن (۲۰۰۵) استدلال می‌کند که فیتزجرالد با گرایش جنسی خود دست‌وپنجه نرم می‌کرد.[۲۷۰] در مقابل، براکلی (۲۰۰۲) اصرار دارد که «هر کس را می‌توان همجنس‌گرای پنهان نامید اما شواهدی مبنی بر اینکه فیتزجرالد به‌طور همیشگی درگیر وابستگی همجنس‌گرایی باشد، وجود ندارد.»[۲۷۱]
  19. دانشوران روی عبارتی متمرکز شده‌اند که فیتزجرالد نیمی از ذهنش را زنانه توصیف کرد.[۲۷۲] فیتزجرالد طی نامه‌ای در سال ۱۹۳۵ که برای لورا گاتری[cm] نوشت، اظهار کرد: «نمی‌دانم چه‌چیزی در من وجود دارد یا هنگام آغاز نوشتن بر من الهام می‌شود. نیمی از من زنانه است — حداقل ذهنم این‌طور است.»[۲۷۳]

واژه‌نامه[ویرایش]

  1. Jeff Nilsson
  2. Speakeasy
  3. Petting
  4. Bootlegging
  5. Ginevara King
  6. Second lieutenant
  7. William "Bill" Mitchell
  8. Roaring Twenties
  9. Nick Carraway
  10. Daisy
  11. Tom Buchanan
  12. Jordan Baker
  13. Myrtle Wilson
  14. George B. Wilson
  15. Henry Gatz
  16. Camp Taylor
  17. Trinity College
  18. Max Gerlach
  19. Debutante
  20. Charles King
  21. Edith Cummings
  22. Jordan Motor Car Company
  23. Baker Motor Vehicle
  24. The Vegetable
  25. Frances Scott "Scottie" Fitzgerald
  26. Ring Lardner
  27. Lew Fields
  28. Manhasset Neck
  29. Sands Point
  30. Gold Coast
  31. Land's End
  32. Oheka Castle
  33. Beacon Towers
  34. Horst Kruse
  35. American Expeditionary Forces
  36. Hall-Mills murder case
  37. Absolution
  38. All the Sad Young Men
  39. Ada
  40. Dud
  41. A Lost Lady
  42. Edouard Jozan
  43. Among Ash Heaps and Millionaires
  44. Trimalchio
  45. Trimalchio in West Egg
  46. On the Road to West Egg
  47. Under the Red, White, and Blue
  48. The Gold-Hatted Gatsby
  49. The High-Bouncing Lover
  50. Thomas Parke D'Invilliers
  51. Tony Tanner
  52. Francis Cugat
  53. Francisco Coradal-Cougat
  54. Mary Jo Tate
  55. Linda C. Pelzer
  56. Charles Marlow
  57. Lord Jim
  58. Edwin Clark
  59. Lillian C. Ford
  60. New York Herald Tribune
  61. Harvey Eagleton
  62. Ralph Coghlan
  63. St. Louis Post-Dispatch
  64. Ruth Snyder
  65. New York Evening World
  66. John McClure
  67. The Times-Picayune
  68. John Peale Bishop
  69. Edward Newhouse
  70. Edmund Wilson
  71. Council on Books in Wartime
  72. Armed Services Editions
  73. Arthur Mizener
  74. The Far Side of Paradise
  75. Roger L. Pearson
  76. Sarah Churchwell
  77. Class differences
  78. Dianne Bechtel
  79. Ellen Bernard Thompson Pyle
  80. Societal gender expectations
  81. Leland S. Person Jr.
  82. Trophy wife
  83. socio-economic status
  84. he Rise of the Colored Empires
  85. Bestseller
  86. The Rising Tide of Color
  87. Walter Benn Michaels
  88. Old Stock Americans
  89. Queer readings
  90. Closeted homosexual
  91. Laura Guthrie
  92. Lionel Trilling
  93. Otto Friedrich
  94. Leo Marx
  95. The Machine in the Garden
  96. Kyle Keeler
  97. Self-interest
  98. Dan Cody
  99. Meyer Wolfsheim
  100. Arnold Rothstein
  101. Black Sox Scandal
  102. 1919 World Series
  103. Richard Levy
  104. Antisemitism: A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution
  105. Milton Hindus
  106. Frances Kroll
  107. Curtain call
  108. John Harbison
  109. Simon Levy
  110. David Esbjornson
  111. Guthrie Theater
  112. Gatz
  113. Elevator Repair Service
  114. BalletMet
  115. The Capitol Theatre
  116. The Washington Ballet
  117. lobby card
  118. Brian Selznick
  119. Robert Montgomery Presents
  120. Alvin Sapinsley
  121. Playhouse 90
  122. Robert Markowitz
  123. The Great Gatsby: A Graphic Adaptation
  124. Nicki Greenberg
  125. The Great Gatsby: The Graphic Novel
  126. Fred Fordham
  127. Aya Morton
  128. K. Woodman-Maynard
  129. The Great Gatsby: A Graphic Novel Adaptation
  130. Candlewick Press
  131. Family Hour of Stars
  132. Classic Serial
  133. Robert Forrest
  134. Oberon Media
  135. The Great Gatsby: The Video Game
  136. Hidden object game
  137. Charlie Hoey
  138. Pete Smith
  139. The Great Gatsby for NES
  140. The Great Gatsby: The Video Game

پانویس[ویرایش]

  1. Five Reasons 'Gatsby' Is The Great American Novel.
  2. Fitzgerald, The Crack-Up, 16.
  3. Fitzgerald, The Crack-Up, 18.
  4. Fitzgerald, The Crack-Up, 15.
  5. Fitzgerald, The Crack-Up, 18.
  6. Five Reasons 'Gatsby' Is The Great American Novel.
  7. Okrent, Last Call, 207–210.
  8. Fitzgerald, The Crack-Up, 14–15; Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 53–54.
  9. Fitzgerald, The Crack-Up, 18; Five Reasons 'Gatsby' Is The Great American Novel; Gross, Understanding the Great Gatsby, 167.
  10. Fitzgerald, The Crack-Up, 15.
  11. Fitzgerald, The Crack-Up, 13–22.
  12. Mizener, The Far Side of Paradise, 11, 129, 140.
  13. Mizener, The Far Side of Paradise, 30–31.
  14. Groome, What is a socialite?.
  15. Smith, Love Notes Drenched in Moonlight; Mizener, The Far Side of Paradise, 50.
  16. West, The Perfect Hour, 35.
  17. Smith, Love Notes Drenched in Moonlight.
  18. Mizener, The Far Side of Paradise, 70; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 80, 82.
  19. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 80, 82.
  20. Mizener, The Far Side of Paradise, 79–80.
  21. West, The Perfect Hour, 73; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 86, 91.
  22. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 91; Mizener, The Far Side of Paradise, 85, 89, 90.
  23. Wagner-Martin, Zelda Sayre, Belle, 24.
  24. Wagner-Martin, Zelda Sayre, Belle, 24; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 437, 189; Turnbull, Scott Fitzgerald, 111.
  25. Mizener, The Far Side of Paradise, 79–82, 87.
  26. Mizener, The Far Side of Paradise, 164.
  27. Olly, Long Island during Prohibition.
  28. Mizener, The Far Side of Paradise, 135, 140.
  29. Mizener, The Far Side of Paradise, 140–141.
  30. Mizener, The Far Side of Paradise, 140, 141.
  31. Mizener, The Far Side of Paradise, 141.
  32. Mizener, The Far Side of Paradise, 190; Marx, The Machine in the Garden, 363; Turnbull, Scott Fitzgerald, 46.
  33. Mizener, The Far Side of Paradise, 190.
  34. McCullen, This Tremendous Detail, 11–20.
  35. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178.
  36. Graham and Heggestad, The term 'old sport' in The Great Gatsby (1925), 413–415.
  37. Kruse, The Real Jay Gatsby, 45–46.
  38. Debutante Dress.
  39. Conor, The Spectacular Modern Woman, 301.
  40. Smith, Love Notes Drenched in Moonlight; Corrigan, So We Read On, 58; Borrelli, Revisiting Ginevra King.
  41. Fitzgerald, The Great Gatsby, 9.
  42. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 9–11, 246; Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 54; Baker, White-Collar Supremacy.
  43. Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 82–88.
  44. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 9–11, 246; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 86; West, The Perfect Hour, 66–70.
  45. West, The Perfect Hour, 4, 57–59.
  46. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 211.
  47. West, The Perfect Hour, 57–59.
  48. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 9–11.
  49. Whipple, Cleveland's Colorful Characters, 85.
  50. Fitzgerald, The Great Gatsby, 184; Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 124; Fitzgerald, The Great Gatsby, 95; Fitzgerald, F. Scott Fitzgerald, 184.
  51. Fitzgerald, The Great Gatsby, 23.
  52. Fitzgerald, The Great Gatsby, 18; Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 101.
  53. Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 64.
  54. Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 54–55; Fitzgerald, The Great Gatsby, 28–29.
  55. Fitzgerald, The Great Gatsby, 18; Fitzgerald, The Great Gatsby, 107; Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 101.
  56. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 53–54.
  57. Mizener, The Far Side of Paradise, 184.
  58. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  59. Curnutt, A Historical Guide to F. Scott Fitzgerald, 58; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 185.
  60. Fitzgerald, The Letters of F. Scott Fitzgerald, 189.
  61. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  62. Turnbull, Scott Fitzgerald, 150.
  63. Murphy, Eyeing the Unreal Estate of Gatsby Esq.
  64. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 53–54.
  65. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 38–39.
  66. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 38–39.
  67. Kellogg, Last Gasp of the Gatsby House; Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 45; Randall, The Mansions of Long Island's Gold Coast, 255–257.
  68. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178; Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 13-14.
  69. Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 23-24.
  70. Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 20.
  71. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178; Kruse, The Real Jay Gatsby, 51.
  72. Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 6, 20.
  73. Kruse, The Real Jay Gatsby, 53–54, 47–48, 63–64.
  74. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178; Kruse, The Real Jay Gatsby, 47–48; Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 15.
  75. Kruse, F. Scott Fitzgerald at Work, 15.
  76. Kruse, The Real Jay Gatsby, 47.
  77. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178.
  78. Kruse, The Real Jay Gatsby, 60.
  79. Kruse, The Real Jay Gatsby, 45–83; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178.
  80. Careless People, 1–9; Murder, Mayhem, and the Invention of The Great Gatsby.
  81. Powers, The Road to West Egg, 9–11.
  82. West, Trimalchio, xi.
  83. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 53–54; Eble, The Great Gatsby, 37; Haglund, The Forgotten Childhood of Jay Gatsby.
  84. میرزایی پرکلی و بیرانوند، هویت‌باختگی در نفرین زمین اثر جلال‌ آل‌احمد و گتسبی بزرگ اثر اسکات فیتزجرالد، ۱۰۹—۱۱۰.
  85. Fitzgerald, The Great Gatsby, xvi, xx.
  86. Eble, The Craft of Revision, 325.
  87. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 178; Bruccoli, An Instance of Apparent Plagiarism, 176.
  88. Alter, A Darker, More Ruthless Gatsby.
  89. Alter, A Darker, More Ruthless Gatsby.
  90. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 190.
  91. Eble, The Great Gatsby, 37.
  92. Leader, Daisy Packs Her Bags, 13–15; Flanagan, Fitzgerald's 'Radiant World'.
  93. Quirk, Fitzgerald and Cather, 578.
  94. Bruccoli, An Instance of Apparent Plagiarism, 171-172; Quirk, Fitzgerald and Cather, 578.
  95. Harvey, Redefining the American Dream, 76; Funda, Review of 'Redefining the American Dream, 275; Rosowski, Willa Cather's 'A Lost Lady', 51.
  96. Bruccoli, An Instance of Apparent Plagiarism, 171-172; Quirk, Fitzgerald and Cather, 578.
  97. Scribner, Celestial Eyes, 143–144.
  98. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 195; Milford, Zelda, 112; Howell, Five Things You Didn't Know About The Great Gatsby.
  99. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 206.
  100. Perkins, The Sons of Maxwell Perkins, 27–30.
  101. Eble, The Great Gatsby, 38.
  102. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 326.
  103. Perkins, The Sons of Maxwell Perkins, 27–30.
  104. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 54–56; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 215.
  105. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 213.
  106. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 215.
  107. F. Scott Fitzgerald's Ledger; Zuckerman, The Finances of F. Scott Fitzgerald, Handwritten by Fitzgerald.
  108. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 206–207; Mizener, The Far Side of Paradise, 185.
  109. The Girl at the Grand Palais.
  110. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 206–207; Mizener, The Far Side of Paradise, 185; Vanderbilt, The Making of a Bestseller, 96.
  111. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 207.
  112. West, Trimalchio: An Early Version of 'The Great Gatsby'.
  113. Fitzgerald, The Great Gatsby, 88.
  114. Fitzgerald, The Great Gatsby, vii–viii.
  115. Hill, Burns and Shillingsburg, Text: An Interdisciplinary Annual of Textual Studies, 331.
  116. Fitzgerald and Perkins, Dear Scott/Dear Max, 87.
  117. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 206–207.
  118. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 87.
  119. What Makes The Great Gatsby Great?; Lipton, Where Is Jay Gatsby's Mansion?.
  120. Lazo, F. Scott Fitzgerald, 75.
  121. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 215–217.
  122. Scribner, Celestial Eyes, 141–155.
  123. Scribner, Celestial Eyes, 141.
  124. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 202.
  125. Scribner, Celestial Eyes, 140–155.
  126. Scribner, Celestial Eyes, 146.
  127. Scribner, Celestial Eyes, 148–149.
  128. Scribner, Celestial Eyes, 149–151.
  129. Scribner, Celestial Eyes, 149–153.
  130. Scribner, Celestial Eyes, 154.
  131. Scribner, Celestial Eyes, 145, 154.
  132. Scribner, Celestial Eyes, 143, 154.
  133. Scribner, Celestial Eyes, 145.
  134. Scribner, Celestial Eyes, 141.
  135. Scribner, Celestial Eyes, 143–144, 145–146.
  136. Scribner, Celestial Eyes, 142.
  137. Scribner, Celestial Eyes, 140–155.
  138. Hemingway, A Moveable Feast, 176.
  139. Scribner, Celestial Eyes, 140–155.
  140. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 90.
  141. Pelzer, Student companion to F. Scott Fitzgerald, 81.
  142. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 90.
  143. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 90.
  144. Pelzer, Student companion to F. Scott Fitzgerald, 81.
  145. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 90–91.
  146. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  147. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  148. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  149. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۳.
  150. فیتزجرالد، «فصل ۸»، گتسبی بزرگ.
  151. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  152. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۲.
  153. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۲.
  154. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۳.
  155. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  156. فیتزجرالد، «ژرف‌نگری»، گتسبی بزرگ، ۲۴۷.
  157. Tate, Critical Companion to F. Scott Fitzgerald, 91.
  158. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۲.
  159. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۲–۲۳.
  160. انتخابی، گتسبی بزرگ و هنر راوی، ۲۲ و ۲۳.
  161. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 217.
  162. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 217.
  163. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 217; O'Meara, Lost City, 49.
  164. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 218.
  165. Quirk, Fitzgerald and Cather, 576; Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  166. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 217; Mizener, The Far Side of Paradise, 193.
  167. Clark, Scott Fitzgerald Looks into Middle Age.
  168. Ford, The Seamy Side of Society.
  169. Books on Our Table.
  170. Turns with a Bookworm.
  171. Mencken, Fitzgerald, The Stylist, Challenges Fitzgerald, the Social Historian, 9.
  172. Eagleton, Prophets of the New Age.
  173. Coghlan, F. Scott Fitzgerald.
  174. Snyder, A Minute or Two with Books.
  175. McClure, Literature – And Less.
  176. Eble, The Great Gatsby, 37.
  177. Fitzgerald, The Crack-Up, 270.
  178. Eble, The Great Gatsby, 37.
  179. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 219; Leader, Daisy Packs Her Bags, 13–15.
  180. Kruse, The Real Jay Gatsby, 75.
  181. O'Meara, Lost City, 49.
  182. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  183. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 175.
  184. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 175.
  185. Howell, Five Things You Didn't Know About The Great Gatsby; F. Scott Fitzgerald's Ledger.
  186. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  187. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  188. Rimer, Gatsby's Green Light Beckons a New Set of Strivers.
  189. Donahue, 'The Great Gatsby' By The Numbers.
  190. Scott Fitzgerald, Author, Dies at 44.
  191. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  192. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  193. Cole, Books in Action, 25.
  194. Cole, Books in Action, 26.
  195. Wittels, What the G.I. Reads.
  196. Mizener, Gatsby, 35 Years Later; Verghis, Careless People of F. Scott Fitzgerald's Great Gatsby Have a Modern Equivalent.
  197. Mizener, Gatsby, 35 Years Later; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 217.
  198. Verghis, Careless People of F. Scott Fitzgerald's Great Gatsby Have a Modern Equivalent.
  199. Mizener, The Far Side of Paradise.
  200. Mizener, The Far Side of Paradise, 183.
  201. Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 90.
  202. Mizener, Gatsby, 35 Years Later.
  203. Eble, The Great Gatsby, 34, 45; Batchelor, Gatsby.
  204. Hogeback, 12 Novels Considered the 'Greatest Book Ever Written'; Lacayo and Grossman, All-TIME 100 Novels; Burt, The Novel 100.
  205. Rimer, Gatsby's Green Light Beckons a New Set of Strivers.
  206. Italie, Everyone invited.
  207. Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 89–90.
  208. Donahue, 'The Great Gatsby' By The Numbers.
  209. Donahue, 'The Great Gatsby' By The Numbers.
  210. Alter, Mickey Mouse Will Be Public Domain Soon; Williams, The 'Great Gatsby' Glut.
  211. Pearson, Gatsby, 638.
  212. Kazin, F. Scott Fitzgerald, 189; Bewley, Scott Fitzgerald's Criticism of America, 223-224.
  213. Pearson, Gatsby, 638.
  214. Pearson, Gatsby, 638.
  215. Pearson, Gatsby, 638.
  216. Pearson, Gatsby, 645.
  217. انتخابی، عشق و مرگ با چاشنی سرمایه‌داری در گتسبی بزرگ، ۱۵۳—۱۵۴.
  218. انتخابی، عشق و مرگ با چاشنی سرمایه‌داری در گتسبی بزرگ، ۱۵۲.
  219. Rimer, Gatsby's Green Light Beckons a New Set of Strivers; Bewley, Scott Fitzgerald's Criticism of America, 225, 238.
  220. What Makes The Great Gatsby Great?; Gillespie, The Great Gatsby's Creative Destruction; Bechtel, Jay Gatsby, Failed Intellectual, 117.
  221. What Makes The Great Gatsby Great?.
  222. What Makes The Great Gatsby Great?.
  223. What Makes The Great Gatsby Great?; Gillespie, The Great Gatsby's Creative Destruction; Bechtel, Jay Gatsby, Failed Intellectual, 117.
  224. Gillespie, The Great Gatsby's Creative Destruction.
  225. Bechtel, Jay Gatsby, Failed Intellectual, 120.
  226. میرزایی پرکلی و بیرانوند، هویت‌باختگی در نفرین زمین اثر جلال‌ آل‌احمد و گتسبی بزرگ اثر اسکات فیتزجرالد، ۱۰۶—۱۰۷.
  227. Bechtel, Jay Gatsby, Failed Intellectual, 117, 128.
  228. Drudzina, Teaching F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby from Multiple Critical Perspectives, 17–20.
  229. Conor, The Spectacular Modern Woman, 301.
  230. Conor, The Spectacular Modern Woman, 20 ,210, 221.
  231. Fitzgerald, The Crack-Up, 14–16.
  232. Conor, The Spectacular Modern Woman, 209.
  233. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 250–257.
  234. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 253.
  235. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 209; Donahue, Five Reasons 'Gatsby' Is The Great American Novel.
  236. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 250.
  237. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 250.
  238. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 256.
  239. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 250–257.
  240. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 156; Turnbull, Scott Fitzgerald, 127; Milford, Zelda, 80.
  241. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 253, 256.
  242. Person, Herstory' and Daisy Buchanan, 253.
  243. Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 55; Pekarofski, The Passing of Jay Gatsby, 52; Michaels, Our America, 18, 29; Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 43; Berman, The Great Gatsby and Modern Times, 33.
  244. Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 54; Michaels, Our America, 18, 29.
  245. Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 54; Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 36; Pekarofski, The Passing of Jay Gatsby, 52.
  246. Michaels, Our America, 29.
  247. Pekarofski, The Passing of Jay Gatsby, 52; Michaels, Our America, 18, 29.
  248. Berman, The Great Gatsby and Modern Times, 33; Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 53.
  249. Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 38.
  250. Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 45.
  251. Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 40; Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 54.
  252. Pekarofski, The Passing of Jay Gatsby, 52.
  253. میرزایی پرکلی و بیرانوند، هویت‌باختگی در نفرین زمین اثر جلال‌ آل‌احمد و گتسبی بزرگ اثر اسکات فیتزجرالد، ۱۰۶.
  254. Hirschman, Immigration and the American century, 595-620.
  255. Slater, Ethnicity in The Great Gatsby, 56.
  256. Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 41.
  257. Gillespie, The Great Gatsby's Creative Destruction.
  258. Gillespie, The Great Gatsby's Creative Destruction; Vogel, Civilization's Going to Pieces:, 29–30, 33, 38–40, 51.
  259. Vogel, Civilization's Going to Pieces, 33–36.
  260. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 28; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 284; Milford, Zelda, 154; Kerr, Feeling Half Feminine, 417.
  261. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 28.
  262. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 28; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 284.
  263. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 30.
  264. Mizener, The Far Side of Paradise, 60.
  265. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 284.
  266. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 33.
  267. Milford, Zelda, 183.
  268. Fitzgerald and Fitzgerald, Dear Scott, Dearest Zelda, 65; Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 275.
  269. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 33.
  270. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 32-33.
  271. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 275.
  272. Kerr, Feeling Half Feminine, 406.
  273. Turnbull, Scott Fitzgerald, 259.
  274. Fessenden, F. Scott Fitzgerald's Catholic Closet, 31; Kerr, Feeling Half Feminine, 406.
  275. Kazin, F. Scott Fitzgerald, 202; Paulson, The Great Gatsby, 326.
  276. Friedrich, F. Scott Fitzgerald, 394.
  277. Kerr, Feeling Half Feminine, 406.
  278. Kerr, Feeling Half Feminine, 412, 414; Vogel, Civilization's Going to Pieces, 34.
  279. Kerr, Feeling Half Feminine, 409-411; Vogel, Civilization's Going to Pieces, 34; Paulson, The Great Gatsby, 329; Lisca, Nick Carraway and the Imagery of Disorder, 20-21; Wasiolek, The Sexual Drama of Nick and Gatsby, 20-21.
  280. Vogel, Civilization's Going to Pieces, 31, 51; Paulson, The Great Gatsby, 329.
  281. Keeler, The Great Global Warmer, 174–188; Marx, The Machine in the Garden, 358, 362–364; Little, I Could Make Some Money, 3–26.
  282. Marx, The Machine in the Garden, 358–364.
  283. Marx, The Machine in the Garden, 358.
  284. Marx, The Machine in the Garden, 362.
  285. Marx, The Machine in the Garden, 363–364.
  286. Marx, The Machine in the Garden, 363–364.
  287. Marx, The Machine in the Garden, 363–364.
  288. Keeler, The Great Global Warmer, 174–188.
  289. Keeler, The Great Global Warmer, 174.
  290. Keeler, The Great Global Warmer, 174, 179.
  291. Keeler, The Great Global Warmer, 174, 175–176.
  292. Keeler, The Great Global Warmer, 174, 176.
  293. Krystal, Fitzgerald and the Jews.
  294. Berrin, The Great Gatsby's Jew.
  295. Berrin, The Great Gatsby's Jew.
  296. Bruccoli, Some Sort of Epic Grandeur, 179; Mizener, The Far Side of Paradise, 186; Krystal, Fitzgerald and the Jews; Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 29; Mizener, The Far Side of Paradise, 186.
  297. Bruccoli, F. Scott Fitzgerald's The Great Gatsby, 29.
  298. Berrin, The Great Gatsby's Jew.
  299. Hindus, F. Scott Fitzgerald and Literary Anti-Semitism.
  300. Berrin, The Great Gatsby's Jew; Hindus, F. Scott Fitzgerald and Literary Anti-Semitism.
  301. Krystal, Fitzgerald and the Jews.
  302. The Great Gatsby – The Broadway Play.
  303. Tredell, Fitzgerald's The Great Gatsby, 93–95.
  304. Stevens, Harbison Mixes Up A Great 'Gatsby'.
  305. Skinner, The Great Gatsby.
  306. Brantley, Hath Not a Year Highlights? Even This One?.
  307. Grossberg, Literary Classic 'Great Gatsby' To Come To Life On Balletmet Stage.
  308. Kaufman, Washington Ballet's 'The Great Gatsby'; Aguirre, Gatsby En Pointe.
  309. Dixon, The Three Film Versions of The Great Gatsby.
  310. Howell, Five Things You Didn't Know About The Great Gatsby; Hischak, American Literature on Stage and Screen, 85–86.
  311. Dixon, The Three Film Versions of The Great Gatsby; Hischak, American Literature on Stage and Screen, 85–86.
  312. Howell, Five Things You Didn't Know About The Great Gatsby; Hischak, American Literature on Stage and Screen, 85–86.
  313. Giardina, 'The Great Gatsby' Animated Feature in Development.
  314. Hyatt, Emmy Award Winning Nighttime Television Shows, 1948–2004, 49–50.
  315. Hischak, American Literature on Stage and Screen, 85–86.
  316. Hischak, American Literature on Stage and Screen, 85–86; Howell, Five Things You Didn't Know About The Great Gatsby.
  317. Gurdon, Children's Books.
  318. Pitts, Radio Soundtracks, 127.
  319. White, BBC World Service Programmes; Forrest, BBC Radio 4.
  320. Benedetti, Does great literature make for great games?; Paskin, The Great Gatsby, Now a Video Game.
  321. Bell, Great Gatsby 'Nintendo' Game Released Online; Crouch, Nintendo Lit.
  322. Kirk, Morgan and Wickman, The Great Gatsby: The Video Game; Sarkar, Row toward hope in this 'Great Gatsby' web game.
  323. فیتس جرالد، گتسبی بزرگ، ۱۷.
  324. جعفری، در جستجوی صبح، ۴۲۴؛ امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۱۹–۲۲۱.
  325. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۱۹.
  326. نوروز، از روزنامه‌نگاری در کیهان تا ویراستاری در فرانکلین.
  327. علی‌نژاد، مثل اخوان، مثل فروغ، مثل کریم امامی!.
  328. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۲.
  329. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۲.
  330. یزدانی خرم، گتسبی بزرگ درگذشت، ۴۲۱.
  331. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۴.
  332. امامی و فرسی، دو نامه دربارهٔ ترجمه یک کتاب، ۱۰۹۸–۱۱۰۷؛ ضرورت ترجمه‌های مجدد گتسبی بزرگ همچنان وجود دارد.
  333. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۴.
  334. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۲.
  335. خزاعی‌فر، از شمار دو چشم یک تن کم، ۴۰۳.
  336. از کتابهای جیبی تا انتشارات مروارید و بررسی کتاب، ۶.
  337. یزدانی خرم، گتسبی بزرگ درگذشت، ۴۲۱؛ گتسبی بزرگ/اسکات فیتس جرالد، ۶۳.
  338. امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۴۸.
  339. قنبری، از ریشه تا امروز، ۳۱؛ آذرنگ، انتشارات فرانکلین چرا تعطیل شد؟.
  340. جعفری، در جستجوی صبح، ۴۴۴؛ علی‌نژاد، گفتگو با همایون صنعتی دربارهٔ شکل‌گیری انتشارات فرانکلین.
  341. بیات، تجربه فرانکلین، ۶۲.
  342. عبدالرحیم جعفری؛ پایان تلخ یک زندگی پرتکاپو.
  343. تازه‌های علمی‌وفرهنگی.
  344. محمدی، «زمینه» کتابخوان شدن خیلی‌ها؛ فیتس‌جرالد، «مقدمهٔ ناشر بر چاپ سوم»، گتسبی بزرگ، ده.
  345. یزدانی خرم، گتسبی بزرگ درگذشت، ۴۲۱؛ فیتس جرالد، «سخنی از مترجم»، گتسبی بزرگ، ۱۴؛ فیتس‌جرالد، «مقدمهٔ ناشر بر چاپ سوم»، گتسبی بزرگ، ده.
  346. فیتس جرالد، «سخنی از مترجم»، گتسبی بزرگ، ۱۲، ۱۵–۱۶؛ امامی، از پست و بلند ترجمه، ۲۲۲.
  347. علیزاده، مقوله‌ها و عناصر فرهنگی و چگونگی ترجمه آن‌ها، ۷۱–۷۲.
  348. علیزاده، مقوله‌ها و عناصر فرهنگی و چگونگی ترجمه آن‌ها، ۷۲.
  349. «گتسبی بزرگ» برای چهارمین بار روانه بازار کتاب ایران شد.
  350. تازه‌های علمی‌وفرهنگی.
  351. ترجمه دیگری از «گتسبی بزرگ» منتشر شد؛ پناهنده، چرا ترجمه‌ای دیگر؟، ۸۵.
  352. چاپ ترجمه‌های جدید از «گتسبی بزرگ» و «پیرمرد و دریا»؛ پناهنده، چرا ترجمه‌ای دیگر؟، ۸۵.
  353. نورشمسی، خواننده رمان کلاسیک مخاطب هر نوع نوشته مدرنی نمی‌شود.
  354. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۵؛ حسینی، گتسبی عاقبت به خیر شد، ۸۱–۸۳.
  355. فکری، برخی ناشران عوام‌فریبی می‌کنند.
  356. فاجعه‌ای در عرصه ترجمه؛ حسینی، گتسبی عاقبت به خیر شد، ۸۱–۸۳.
  357. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۲۰.
  358. فیتزجرالد، «پیش‌گفتار (مترجم)»، گتسبی بزرگ، ۷–۱۸.
  359. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۹.
  360. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۱۰.
  361. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۱۲–۱۳.
  362. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۱۴.
  363. هاشمی پور و رضایی، نشست گتسبی بزرگ، ۱۴–۱۶.
  364. پناهنده، چرا ترجمه‌ای دیگر؟، ۶۷–۸۵.
  365. پناهنده، چرا ترجمه‌ای دیگر؟، ۶۸.

منابع[ویرایش]

فارسی[ویرایش]

منابع چاپی[ویرایش]

منابع برخط[ویرایش]


انگلیسی[ویرایش]

منابع چاپی[ویرایش]

منابع برخط[ویرایش]


پیوند به بیرون[ویرایش]