کردی ایلامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کردی فیلی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

گویش کردی ایلام یکی از گویش های زبان کردی است و به عنوان گونه ای از گویش کردی جنوبی در کنار گونه های کلهری،سنجابی و لکی قرار دارد.این گویش را«فیلی» نیز می نامند و گویشوران آن عمدتاً در استان ایلام و نیز مناطق کردنشین جنوب شرقی عراق ساکن هستند. کردی ایلامی گویش عمده مردم استان ایلام از جمله طوایف عمده و قدیمی آن است که با اندک اختلافاتی در شهرهای ایلام،مهران،سرابله،بدره،بخش های عمده ای از نواحی جنوبی استان مانند دهلران،دره شهر،آبدانان و مناطقی از کشور عراق نظیر مندلی و خانقین بدان تکلم می شود.[۱][۲][۳]واژهٔ فِیلی در بین مردم ایلام معروفیت بسیار ندارد. این را کردهای ساکن عراق معرب کلمه پهله یا پهلوانی موسوم به «پهلی» بر ایلام، رواج داده‌اند و آن از مقولهٔ مجاز خاص و عام است.[۴][۵][۶] البته باید اشاره کرد که نامگذاری کردی فیلی بر روی گویش کردی ایلامی از سوی کردهای ساکن در عراق صورت گرفته، اما باید یادآور شد که این نام چندان مقبول مردم ایلام نیست و به نظر می‌رسد استفاده از کردی ایلامی را بیشتر از هر نام دیگر می‌پسندند.[۷]

SOUTHERN KURDISH.JPG

امروزه گویش کردی ایلامی،[۴] به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف،[۸][۹]) قرار دارد و گویش عمدهٔ مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، اَرکواز ملکشاهی، مهران، سَرابله، بدره(دو نوع گویش)، و مناطقی از کشور عراق، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود.

بر اساس پژوهش های غلامحسین کریمی دوستان و محمد علی اکبری کردی ایلامی، گویش عمده مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، ارکواز، مهران، سرابله، بدره، بخش های عمده ای از نواحی جنوب استان ایلام از جمله دهلران، دره شهر و آبدانان و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می شود.[۱۰] گویش کردی ایلامی از اصیل ترین گویش های کردی است که ریشه در زبان نیاایرانی (زبان ایرانی میانه باستانی) دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می آورد: از مقایسه واژگان ایرانی میانه پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم ریشه اند و ساخت های هجایی یکسانی دارند. این هم آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می شود.[۱۱]

الفبا[ویرایش]

  • الفبای کردی ایلامی (۳۴ حرف دارد):

ی، ێ, ﮪ، ه، وو، و، ﯙ, ن، م، ل، ڵ, گ، ک، ق، ڤ, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ڕ, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ئ، ا

به صورت خلاصه یادآوری نماییم که رسم‌الخط کردی ایلامی بر اساس یکسانی تلفظ و نگارش واژگان استوار است. یعنی همان‌طور که یک واژه تلفظ می‌شود به همان شکل نیز نوشته می‌شود:

۱- در رسم‌الخط کردی ضمه به صورت حرف (و) نوشته می‌شود. مثال کورد (کُرد)، ئوتاق (اُتاق)، فورم (فُرم)

۲- فتحه ـَ به صورت (ه) نوشته می‌شود. مثال سه‌ر (سَر)، فره (بسیار)، ده‌ر (بیرون)، خه‌م (غَم)

نکته: برای کسره ـِ حرفی در نظر گرفته نشده است. معمولأ همان کسره نوشته می‌شود. مثال: کِرد (کَرد)، بِرد (بُرد)، مِل (گردن)

۳- واو کشیده (وو) برای اینکه با ضمه ـُ اشتباه نشود با دو واو (و) نوشته می‌شود. مثال: شوور (شور)، کوور (کور)، نوور (نور)

۴- در کردی جنوبی واجی وجود دارد که مابین (ی/و) تلفظ می‌شود. این حرف با واو هفت دار (ﯙ) نوشته می‌شود. مثال: دﯙر (دور)، خﯙن (خون)، خورادﯙ (خورده بود)، دﯙه‌ت (دختر)، ئﯙشم (می‌گویم)

۵- در زبان کردی، ای مجهول وجود دارد که امتداد تلفظ آن به اندازه دو کسره است و در رسم‌الخط کردی بدین صورت (ێ) نوشته می‌شود. مثال: برێ (عده‌ای)، خوازێ (می‌خواهد)

نکته: اگر همزه (أ) قبل از حروف صدادار واقع شود به صورت (ئ) نوشته می‌شود. مثال: ئاگر (آتش)، ئه‌سر (اشک)، ئوتاق (اتاق)، ئاساره (ستاره)، ئیلام (ایلام)، ئاسو (افق)، ئاسکول (بچه آهو)

۶- در رسم‌الخط کردی دو نوع (ر) وجود دارد. نوع اول در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال جار (دفعه)، لار (کج)، دار (درخت)، شار (شهر). نوع دوم که بدان (ڕ) کردی می‌گویند تقریبأ مشدد و لرزان تلفظ می‌شود. مثال: بنووڕ (ببین)، جاڕ (مزرعه درو شده)

۷- همچنین دو نوع لام وجود دارد. نوع اول، در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال: که ل (شکاف)، په ل (شاخه). نوع دوم که بدان (ڵ) کردی می گویندو سنگین تلفظ می‌شود. مثال: که‌ڵ (گوزن)، په‌ڵ (سنگ پهن)، گوڵ (گل)، چه‌قه‌ڵ (شغال)

۸- به جای سه حرف (ذ، ظ، ض) فقط حرف (ز) نوشته می‌شود. مثال: زاڵم (ظالم)، زامن (ضامن)

۹- به جای دو حرف (ث، ص) فقط حرف س نوشته می‌شود. سروه‌ت (ثروت)، سابون (صابون)

۱۰- به جای (ط) حرف (ت) نوشته می‌شود. مثال: ته‌ناف (طناب)، تانه (طعنه)[۱۲]

پانویس[ویرایش]

  1. زبان و گویش مردم ایلام. تبیان. > گردشگری > ایرانشناسی > استان ایلام
  2. Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2014-06-26). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies (in انگلیسی). 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423. ISSN 0021-0862. 
  3. عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا. «فرایندهای واجی تضعیف در گونه های کردی ایلامی». پژوهش های زبان شناسی تطبیقی. ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان‌ها. بازبینی‌شده در آوریل ۲۰۱۰. 
  5. غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه کردی جنوبی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  6. ثباتی، الهام. «فرایندهای تضعیف و تقویت در کردی ایلامی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد (دانشگاه تربیت مدرس)، ۱۳۹۲. 
  7. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، ص 62. بازبینی‌شده در 16 مارس 2016. 
  8. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹
  9. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  10. Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2014-06-26). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies (in انگلیسی). 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423. ISSN 0021-0862. 
  11. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه: پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی: به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام|زبان‌شناسی - ایران - ایلام (استان)||خانه كتاب |ketab.org.ir». ketab.org.ir. بازبینی‌شده در 2018-07-14. 
  12. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 65-69. بازبینی‌شده در 19 مارس 2016.