کردی ایلامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کردی فیلی)
پرش به: ناوبری، جستجو

کردی ایلامی[۱][۲][۳][۴][۵] که گاه آن را کردی فیلی نیز نامیده‌اند،[۶][۷] یکی از گویش‌های جنوبی کردی است.[۸][۹] کردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام[۱۰] و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره (عراق)، مندلی و خانقین است. در استان ایلام، طوایف و ایلات مختلف در تمامی شهرستان‌های استان به جز شهرستان ایوان که ساکنین این شهر به تمامی از ایل کلهرهستند و به زبان کردی کلهری تکلم می‌کنند، با تفاوت اندک در ادای الفاظ و کلمات، بدان تکلم می‌کنند.[۱۱] واژهٔ فِیلی در بین مردم ایلام معروفیت بسیار ندارد. این را کردهای ساکن عراق معرب کلمه پهله یا پهلوانی موسوم به «پهلی» بر ایلام، رواج داده‌اند و آن از مقولهٔ مجاز خاص و عام است.[۶][۷][۱۲] البته باید اشاره کرد که نامگذاری کردی فیلی بر روی گویش کردی ایلامی از سوی کردهای ساکن در عراق صورت گرفته، اما باید یادآور شد که این نام چندان مقبول مردم کرد ایلام نیست و به نظر می‌رسد استفاده از کردی ایلامی را بیشتر از هر نام دیگر می‌پسندند.[۱۳]

نقشهٔ مناطق کردنشین جنوبی

کردی ایلامی،[۶] به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف،[۹][۱۴]) قرار دارد و گویش عمدهٔ مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، اَرکواز ملکشاهی، مهران، سَرابله، بدره، بخش‌های عمده‌ای از نواحی جنوبی استان، مانند دهلران، دره‌شهر، آبدانان و مناطقی از کشور عراق، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود.[۷][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹] گویش کردی ایلامی از اصیل‌ترین گویش‌های کردی ایرانی است که ریشه در زبان ایرانی میانهٔ باستانی دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورَد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجاییِ یکسانی دارند. این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».[۲۰]

الفبا[ویرایش]

  • الفبای کردی ایلامی (۳۴ حرف دارد):

ی، ێ, ﮪ، ه، وو، و، ﯙ, ن، م، ل، ڵ, گ، ک، ق، ڤ, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ڕ, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ئ، ا

به صورت خلاصه یادآوری نماییم که رسم‌الخط کردی ایلامی بر اساس یکسانی تلفظ و نگارش واژگان استوار است. یعنی همان‌طور که یک واژه تلفظ می‌شود به همان شکل نیز نوشته می‌شود:

۱- در رسم‌الخط کردی ضمه به صورت حرف (و) نوشته می‌شود. مثال کورد (کُرد)، ئوتاق (اُتاق)، فورم (فُرم)

۲- فتحه ـَ به صورت (ه) نوشته می‌شود. مثال سه‌ر (سَر)، فره (بسیار)، ده‌ر (بیرون)، خه‌م (غَم)

نکته: برای کسره ـِ حرفی در نظر گرفته نشده است. معمولأ همان کسره نوشته می‌شود. مثال: کِرد (کَرد)، بِرد (بُرد)، مِل (گردن)

۳- واو کشیده (وو) برای اینکه با ضمه ـُ اشتباه نشود با دو واو (و) نوشته می‌شود. مثال: شوور (شور)، کوور (کور)، نوور (نور)

۴- در کردی جنوبی واجی وجود دارد که مابین (ی/و) تلفظ می‌شود. این حرف با واو هفت دار (ﯙ) نوشته می‌شود. مثال: دﯙر (دور)، خﯙن (خون)، خورادﯙ (خورده بود)، دﯙه‌ت (دختر)، ئﯙشم (می‌گویم)

۵- در زبان کردی، ای مجهول وجود دارد که امتداد تلفظ آن به اندازه دو کسره است و در رسم‌الخط کردی بدین صورت (ێ) نوشته می‌شود. مثال: برێ (عده‌ای)، خوازێ (می‌خواهد)

نکته: اگر همزه (أ) قبل از حروف صدادار واقع شود به صورت (ئ) نوشته می‌شود. مثال: ئاگر (آتش)، ئه‌سر (اشک)، ئوتاق (اتاق)، ئاساره (ستاره)، ئیلام (ایلام)، ئاسو (افق)، ئاسکول (بچه آهو)

۶- در رسم‌الخط کردی دو نوع (ر) وجود دارد. نوع اول در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال جار (دفعه)، لار (کج)، دار (درخت)، شار (شهر). نوع دوم که بدان (ڕ) کردی می‌گویند تقریبأ مشدد و لرزان تلفظ می‌شود. مثال: بنووڕ (ببین)، جاڕ (مزرعه درو شده)

۷- همچنین دو نوع لام وجود دارد. نوع اول، در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال: که ل (شکاف)، په ل (شاخه). نوع دوم که بدان (ڵ) کردی می گویندو سنگین تلفظ می‌شود. مثال: که‌ڵ (گوزن)، په‌ڵ (سنگ پهن)، گوڵ (گل)، چه‌قه‌ڵ (شغال)

۸- به جای سه حرف (ذ، ظ، ض) فقط حرف (ز) نوشته می‌شود. مثال: زاڵم (ظالم)، زامن (ضامن)

۹- به جای دو حرف (ث، ص) فقط حرف س نوشته می‌شود. سروه‌ت (ثروت)، سابون (صابون)

۱۰- به جای (ط) حرف (ت) نوشته می‌شود. مثال: ته‌ناف (طناب)، تانه (طعنه)[۲۱]

الفبا و رسم‌الخط لاتین کُردی ایلامی[ویرایش]

«وه ناو خوداێ زانا و بێ وێنه»

«We Nawi Xwidaŷ Zana û Bê Wêne»

الف) مصوت‌ها (حروف صدا دار / Vowels):

حروف فارسی الفبای کردی ایلامی مثال کردی ایلامی لاتین کردی مثال لاتین معنی فارسی
فتحه ـَ ه، ـه هه‌ناس H, h Hena نفس
کسره ـِ - بن I, i Bin بُن، ته
ضمه ـُ و کورد U, u Kurd کُرد
ا ا دار A, a Dar درخت
وُ وو دوو Û، û دوغ
ی ی ویر Î، î Wîr یاد
ـ ۆ رۆن Ǔ، ǔ Rǔn روغن
ـ ێ فێر Ê، ê Fêr جستجو

[۲۲]

ب) صامت‌ها (حروف بی‌صدا /consonant):

حروف فارسی الفبای کردی ایلامی مثال کردی لاتین کردی مثال لاتین معنی فارسی
همزه ئ بئۆش  ? Bi?üş گوینده
ب ب بان b ,B Ban بالا
پ پ په‌ل p ,P Pel شاخه
ت، ط ت تاپوو t ,T Tapû شبح
ج ج جیڕ c ,C Cîř سفت
چ چ چه‌م ç، Ç emÇ رود
ح ح حامد h ,H Hamid حامد
خ خ خوار x ,X Xwar پایین
د د ده‌م d ,D Dem دهان
ر ر جار r ,R Car دفعه
- ڕ جاڕ ř، Ř Cař مزرعه
ز، ض، ظ، ذ ز زاڵم z ,Z Zaĺim ظالم
ژ ژ ژان j ,J Jan درد
س، ث، ص س سه‌د s ,S Sed سد، صد
ش ش شوان ş، Ş wanŞ چوپان
ع ع عه‌لی ? ?elî علی
ق ق قڵا q ,Q q ,Q Qiĺa
غ غ مه‌غار x ,X Mexar صخره
ف ف فره f ,F Fire بسیار
ک ک کاکه k ,K kake برادر
گ گ گیان g ,G Gyan جان
و ههڤده v ,V Hevde هفده
- ۆ ژۆه‌ر ẅ,ẅ Jẅer بالا
ل ل که‌ل Ĺ,ĺ Keĺ شکاف
- ڵ که¬ڵ Ĺ,ĺ Keĺ بزکوهی
م م ماسی m ,M Masî ماهی
ن ن نه‌زان ?n ,N Nezan نادان
ه ه هات h ,H Hat آمد
ی ی خوهٔ y ,Y Xwey می‌خوری
- ێ خوه¬ێ Ê,ê xweê خودش

[۲۳]

پانویس[ویرایش]

  1. عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا. «فرایندهای واجی تضعیف در گونه‌های کردی ایلامی». پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. ۲۷ آوریل ۲۰۱۷. 
  2. غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  3. کریمی دوستان، غلامحسین. کردی ایلامی: بررسی گویش بدره. تهران: نشر باغ نو، ۱۳۸۰. شابک ‎۹۶۴-۷۴۲۵-۰۱-۵. 
  4. کرم الله پالیزبان و فاطمه یوسفی راد. «بررسی معیارهای رده شناختی گویش کردی ایلامی». پرتال جامع علوم انسانی. ۲۷ آوریل ۲۰۱۷. 
  5. Mohammad Aliakbari, Mojtaba Gheitasi& Erik Anonby. “On Language Distribution in Ilam Province,Iran”. April 2017. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان‌ها. بازبینی‌شده در آوریل ۲۰۱۰. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه کردی جنوبی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  8. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹
  10. «شهر الکترونیک ایلام». شهرداری ایلام. بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۰. 
  11. «زبان کردی، گویش‌های آن و جایگاه کردی رایج در ایلام». شرکت نقش‌آوران ایلام امروز. بازبینی‌شده در ۲ مهٔ ۲۰۱۰. 
  12. ثباتی، الهام. «فرایندهای تضعیف و تقویت در کردی ایلامی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد (دانشگاه تربیت مدرس)، ۱۳۹۲. 
  13. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، ص 62. بازبینی‌شده در 16 مارس 2016. 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  15. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, p. 77
  16. Kurdish language
  17. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  18. زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی، نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  19. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص ۶۰–۶۱. بازبینی‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴. 
  20. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، ص ۱۰۶. بازبینی‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴. 
  21. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 65-69. بازبینی‌شده در 19 مارس 2016. 
  22. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 67-68. بازبینی‌شده در 16 مارس 2016. 
  23. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 67-68. بازبینی‌شده در 10 آوریل 2016.