علوم دامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
گاو

علوم دامی، مجموع علومی است که با فیزیولوژی دام، ژنتیک و اصلاح نژاد دام، تغذیه دام و مدیریت سر و کار دارند.

علوم دامی که در گذشته دامپروری یا دامداری خوانده می‌شد، دربارهٔ پرورش دام و طیور و آبزیان و زنبور عسل اطلاعات کاملی به دست می‌دهد.

به عبارتی فن تربیت حیوان یا روش تربیت و رام کردن حیوانات است. امروزه تولید محصولات پروتئینی مبتنی بر سیستم‌های سنتی دامپروری جوابگوی نیاز جامعه نیست و نیازمند تربیت دانش آموختگان کارامد در رشته دامپروری (قدیم)، علوم دامی (امروز) و بیوساینس دامی(فردا) است.

تاریخچه دامپروری در ایران[ویرایش]

بنا به مدارک موجود سابقه دامداری در ایران به بیش از ۷ هزار سال می‌رسد. شاید شروع دامداری در ایران جهت دسترسی دامها به منابع علوفه به صورت شبانی یا دام مهاجر و عمدتاً به صورت کوچ و ده نشینی بوده‌است. به تدریج در طی گذشت هزاران سال با توجه به نیاز زمان مراکز کشاورزی وسیع تر و در کنار آن شهرها ایجاد شده‌است.

مباحث[ویرایش]

علوم دامی توانایی‌هایی را در زمینه صنایع کشاورزی، مهارت در مباحث تئوری و عملی تولید و پرورش حیوان، امنیت محصولات غذایی، جنبه‌های اخلاقی کیفیت و امنیت غذایی، رفاه حیوان، تغییر روش‌های قدیمی، و تلفیق تئوری و عملی مهارتهای صنعتی ارائه می‌کند.

عمده مباحث در کارشناسی علوم دامی دربارهٔ فیزیولوژی، تغذیه، ژنتیک واصلاح دام است. مبحث تغذیه دام به‌طور تخصصی شامل گرایشهای تغذیه نشخوارکنندگان وتک معده‌ای ها(خوک، اسب، طیور)می‌باشد. ژنتیک واصلاح دام در دو سطح سلولی-مولکولی (شناسائی حیوان دارای ژن مورد نظر با استفاده از مارکرها- تولید حیوانات ترانسژنیک) و همچنین در سطح روش‌های اصلاح ژنتیک کمی به انتخاب حیوانات برتر از نظر سطح تولید و ماندگاری یا مقاومت به بیماری‌ها و شرایط سخت آب وهوائی می‌پردازد. فیزیولژی دام به‌طور اختصاصی در علوم دامی به بررسی و مطالعه نقش عوامل تغذیه‌ای ومحیطی در بهبود تولید و تولید مثل دام برای بیشینه کردن فراورده‌های دامی می‌پردازد. اما این بخش حاوی زیر واحدهای فیزولوژی رشد و فیزیولووژی گوارش نیز است.

رشته علوم دامی در سایر کشورها:

چالش‌ها و مشکلات[ویرایش]

برای رسیدن به توانایی بالقوهٔ خودکفایی محصولات لبنی وگوشتی و تولیدات دامی کشور، نیاز به متخصصان علوم دامی در واحدهای پرورشی و تولیدی در سراسر کشور حس می‌شود تا نیل به اهداف توسعه کشاورزی پایدار و رقابت با بازارجهانی محقق شود. اخیرا تحقیقاتی درمورد تولید گوشت ازمایشگاهی و شیر ازمایشگاهی انجام شد که با موفقیت‌هایی همراه بود ، اما این تولیدات بسیار گران و پر هزینه تر از روش سنتی هستند و علاوه بر ان طعم مشابه واقعی نداشتند و برای طعم و رنگ واقعی به ناچار باید افزودنی‌هایی همانند رنگ مصنوعی و پودر خون و چربی اضافه میکردند که این موارد هم صنعتی بودند و هم وابسته به دام ، و همچنین خواص تغذیه‌ای همانند مقدار پروتئین و ویتامین و موادمعدنی گوشت و شیر واقعی را نداشتند، که متخصصان این زمینه را با مشکلات جدی رو به رو کرده‌است.بنابراین قابل رقابت با محصولات ارگانیک نخواهند بود.

دربارهٔ اهمیت اقتصادی و تعداد شاغلین کشور در صنعت دامپروری فقط به این بسنده می کنیم که تنها در یکی از زیر بخش‌های دامپروری یعنی صنعت طیور سرمایه گذاری‌های زیادی انجام شده‌است. گفته می‌شود که صنعت طیور بعد از نفت و خودرو، بزرگ‌ترین صنعت کشور به حساب می‌آید.

رشته مهندسی علوم دامی بدان جهت " مهندسی " نامیده شده‌است که در واقع در این رشته از تلفیق تکنولوژی علوم مهندسی و دامپروری استفاده می‌شود. مهندسی علوم دامی ترکیبی از رشته‌های زیست شناسی، ژنتیک، تغذیه، مکانیک، عمران،کامپیوتر و بیوشیمی است. برای مثال یکی از موضوعات مطرح در این رشته ساخت و استفاده از تجهیزات کامپیوتری برای اندازه گیری اتوماتیک تولید شیر است. در ازمون سراسری سال 1397 عنوان "مهندسی" برداشته شد و "کارشناسی علوم دامی" خوانده می‌شود. تعریف دیگری از رشته علوم دامی: علوم دامی ، علم و فن آوری مورد استفاده در پرورش حیوانات برای به دست آوردن محصولات یا خدمات انسانی (گوشت، شیر، تخم مرغ، پشم، عسل، تار ابریشم، ورزش سوارکاری) است.بعبارت دیگر، یک رشته جامع و یکپارچه است که در آن برنامه‌های کاربردی خاص از چندین رشته وجود دارد: ژنتیک حیوانی، فیزیولوژی جانوری (از جمله تولید مثل و تغذیه)، رفتارشناسی، اپیدمیولوژی، بهداشت، جایگاه و مکانیزاسیون، بوم شناسی، آمار و علوم کامپیوتر، ملاحظه می گردد که این رشته بسیار متنوع است و بخش‌های بزرگی از اقتصاد صنایع بالا دستی را در بر می‌گیرد. تنها در مورد یکی از گونه‌های پرورشی (زنبور عسل) به این جمله از دکتر جواد پوراصغر بسنده می‌شود که " نقش زنبورعسل در طبیعت و جهان ما، بسی فراتر از تولید محصولات مستقیم مورد استفاده انسان است"سیستم تولید غذا در حال حاضر نه تنها باید  توانایی خود را برای تغذیه مردم فزاینده شهرها نشان دهد بلکه به معادله پیچیده صادرات، حفظ محیط زیست ، مسائل اجتماعی و بهداشتی نیز بپردازند.در این میان روشهای  اگرواکولوژی با ترکیب نوآوری‌های تکنولوژیکی و سازمانی، می‌تواند پاسخ این معادله پیچیده را فراهم کند. برای مثال ممانعت از استفاده از مصرف انتی بیوتیک‌ها در خوراک دام وطیور و جلوگیری از بروز مقاومت دارویی در انسان، وظیفه ای است که تنها از عهده متخصصین علوم دامی بر می اید و رابطه نزدیکی با سلامتی جوامع بشری دارد. با پیچیده تر شدن جوامع انسانی و بزرگتر شدن جمعیت‌های شهری و نیاز به تامین پروتئین حیوانی سالم، من البعد نمی توان انتظار داشت که مواد غذایی سالم بصورت اتوماتیک و پایدار توسط جوامع روستایی تولید می‌شود چرا که نیاز است وزارت کشاورزی با بهره گیری از تخصص  مهندسین کشاورزی  و علوم دامی در جهت رفع نیازهای جامعه رو به رشد ایران به غذای سالم اهتمام بیشتری به خرج دهد. حدود 40 سال پیش هدف دامپروری افزایش تولید شیر و گوشت بوده‌است ولی امروزه تولید پایدار محصولات پروتئینی مد نظر است. امروزه نتایج تحقیقات نشان داده است که اگر ما بتوانیم دام‌های مقاوم به بیماری پرورش دهیم نیاز نیست که داروهای زیادی توسط انسان مصرف شود. بعبارت دیگر یکی از راههای کاهش مصرف دارو، اصلاح ژنتیکی دام در جهت مقاومت نسبت به بیماری‌ها است.

رشته مهندسی علوم دامی رابطه مستقیمی با سلامتی جامعه دارد و یکی از وظایف کارشناسان علوم دامی نظارت بر کیفیت محصولات پروتئینی می‌باشد برای مثال باید بر نحوه برداشت ذرت علوفه ای برای تهیه ذرت سیلو شده نظارت شود تا آلودگی ذرت سیلو شده به قارچها کاهش یابد و در نهایت از ورود قارچها به بدن گاو شیری جلوگیری بعمل آمده و شیر سالمی به تغذیه انسان برسد. یا مثال دیگر تولید گوشت مرغ طبیعی و بدون استفاده از آنتی بیوتیک‌ها است. متاسفانه امرزوه استفاده از آنتی بیوتیک در پرورش مرغ موجب بروز مقاومت میکروبی نسبت به آنتی بیوتیک‌ها شده‌است که با استفاده از علوم مرتبط با دامپروری، قابل پیشگیری است.

گرایش‌ها[ویرایش]

در مقطع کارشناسی پیوسته:علوم دامی دانشجویان پس از ورود به این رشته و پس از چهارترم گرایش خودکه شامل: دام یا طیور است را انتخاب می‌کنند.یا به صورت عمومی (تلفیقی از هردو)را انتخاب می‌کنند. دانشگاه‌های مورد پذیرش در مقطع کارشناسی عبارتند از : دانشگاه دولتی ، دانشگاه ازاد اسلامی ، دانشگاه پیام نور ، دانشگاه جامع علمی کاربردی ، دانشگاه فنی و حرفه ای

رشته علوم دامی دارای چهار گرایش در مقطع کارشناسی ارشد و دکترا می‌باشد که شامل: تغذیه دام، مدیریت دامپروری، ژنتیک و اصلاح دام و فیزیولوژی دام است.

بازار کار[ویرایش]

برای رشته‌های علوم کشاورزی مخصوصاً علوم دامی وضعیت بازار کار در بخش‌های دولتی بسیار محدود می‌باشد اما در بخش خصوصی اگر سرمایهٔ لازم برای کار آفرینی وجود داشته باشد،با تأسیس مزرعه پرورش دام می‌توان درآمدزایی قابل توجهی ایجاد کرد. افرادی که در مقاطع مختلف این رشته فارغ التحصیل می‌شوند می‌توانند مشاغل زیر را برعهده بگیرند:

  • کارشناس اصلاح نژاد دام در مراکز اصلاح نژاد
  • جیره نویس غذایی در مجتمع‌های دامپروری وکارخانه‌های تولید خوراک دام
  • به عنوان مدرس در هنرستان‌های کشاورزی
  • ایجاد واحد دامپروری سنتی و نیمه صنعتی و صنعتی در صورت داشتن سرمایه لازم
  • مدیریت واحدهای تولیدی پرورش مرغ مادر و تخمگذار
  • کارشناس مدیریت تولید مثل در گاوداری‌های صنعتی
  • شرکت‌های وارد کننده اسپرم و جنین
  • مشاور اصلاح نژاد دام در گاوداری‌های صنعتی

علوم مرتبط[ویرایش]

منابع[ویرایش]