تراریخته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

تراریخت یا ترانس‌ژنیک، (به انگلیسی: Transgenic)، که با نام اختصاری GMO شناخته می‌شود به آن تراژنی یا تراژن‌زایی نیز می‌گویند به فرایند تزریق یک ژن بُرون زاد (به انگلیسی: Exogenous Gene) که تراژن (به انگلیسی: Transgene) خوانده می‌شود) به جانداران زنده، گفته می‌شود. به طوری که جاندار ویژگی جدیدی پیدا کند و آن را به فرزندانش منتقل کند.

واژه تراریخت در اصل گرته برداری از واژه انگلیسی transform (ترا = trans و ریخت = form) است که به غلط با اشکال تراریزش یا تراریخته نیز به کار رفته است.

در فناوری تولید جانداران تراریخت، یک یا چند ژن به ژنوم طبیعی جاندار اضافه یا از آن حذف می‌شود. درصورتی که ژنی از جاندار حذف شود به جاندار حاصل «فروریخته» (به انگلیسی: Knock out) گفته می‌شود.

تعریف سازمان جهانی بهداشت: گیاهان، جانوران یا موجودات میکروسکوپی گفته می‌شود که ترکیب ژنتیکی آن‌ها (دی‌ان‌ای) به طریقی تغییر یافته که در طبیعت از راه جفت‌گیری یا نوترکیبی طبیعی اتفاق نمی‌افتد.[۱]

و یا به زبان ساده واژه “تراریخت” ریشه در دست‌کاری ژنتیک محصولات مصرفی اعم از پوشاک و تغذیه دارد. در واقع محصولاتی که ساختار ژنتیکی آن ‌ها از طریق مهندسی ژنتیک تغییر یافته و یک خصوصیت ویژه در محصول ایجاد یا یک خصوصیت از آن حذف شده باشد که این تغییر هرگز در طبیعت نتواند رخ دهد را، تراریخته گویند.

میزان دیدگاه‌ها و پژوهش‌های مستند بر مفید یا مضر بودن استفاده از این محصول با یکدیگر برابر است.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

اولین جاندار تراریخت در سال ۱۹۷۳ توسط استنلی کوهن و هربرت بویر تولید شد. پس از تولید اولین جاندار تراریخت طی نشست تحقیقاتی، تصمیماتی جهت کنترل و نظارت بر این فناوری نوپا گرفته شد. در نتیجه، دستکاری ژنتیکی به شرطی می‌تواند صورت بگیرد که در حیطه قوانین مؤسسه ملی سلامت آمریکا باشد.

کاربرد[ویرایش]

جانداران تراریخت و فروریخت کاربردهای زیادی در پزشکی و زیست‌فناوری دارند. امروزه بسیاری از پروتئین‌های دارویی مانند انسولین، فاکتور ۸ انعقاد خون، هورمون‌های رشد و … از طریق این فناوری تولید می‌شود.

جانورانی که زیر تابش پرتو فرابنفش نور تولید می‌کنند باکتری‌های موسوم به «کاندوم‌های زنده» که جلوی تکثیر ویروس اچ‌آی‌وی را می‌گیرند.

خوک‌های مولد پروتئین اسفناج و بزهای تولیدکننده تار عنکبوت همگی از جانداران تراریخت هستند.

برتری‌ها[ویرایش]

با دستکاری ژنتیکی می‌توان:[۱]

  • گیاهان تراریخته به‌وجود آورد که به بیماری‌ها، آفت‌ها و حشرات، مقاوم هستند.
  • تولید را در واحد سطح افزایش داده و بخشی مهمی از کمبود جهانی به مواد غذایی را رفع خواهد کرد.
  • گیاهان خوراکی را به سمومی که برای دفع علف هرز استفاده می‌شوند مقاوم کرد.
  • مواد غذایی مانند غلات، ذرت، سویا و غیره باعث می‌شود که بتوان با هزینه، نیروی کار، آبیاری، زهکشی و سموم کمتر، مقادیر بیشتری مواد غذایی تولید شود و با مشکل کمبود غذا در جهان مبارزه کرد.
  • گیاهان را در شرایط نامساعد محیطی (خشک‌سالی، سرما و سیل) و همچنین زمین‌هایی که چندان برای کشاورزی مناسب نیستند (شوره زارها) پرورش داد.
  • مواد غذایی را با بیشترین مقدار مواد مغذی مانند انواع اسید آمینه، پروتئین و ویتامین‌های ضروری تولید کرد تا به بهبود سلامت کمک کند.
  • مواد حساسیت‌زا را در مواد غذایی گیاهی یا حیوانی کاهش داد.
  • زمان بهره‌وری و تازه ماندن مواد غذایی را افزایش داد.
  • به ساخت واکسن بیماری‌ها (مانند وبا و حتی ایدز) امیدوار بود.

مشکلات[ویرایش]

از مشکلات تراریخته می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:[۱]

بسیاری از دستکاری‌های ژنتیکی به دلایلی مانند تأثیر متقابل ژن جدید و ژن‌های میزبان می‌تواند به تغییرات پیش‌بینی نشده منجر شوند.

نتیجه بسیاری از تغییرات ژنتیکی نامحسوس در طولانی مدت آشکار می‌شوند. بررسی علمی تغییرات ژنتیک در کوتاه مدت تقریباً ناممکن است. به همین دلیل پژوهش و آزمایشی دربارهٔ بسیاری از بیماری‌های متابولیک، سرطانی و ایمنی بسیار سخت است.

ژن‌های تغییر یافته می‌توانند به روش‌های گوناگون با ژن‌های دیگر گیاهان، میکروب‌ها و جانوران آمیخته شوند.

بیشتر پژوهش‌ها دربارهٔ محصولات تراریخته روی سلول یا حیوان آزمایشگاهی انجام می‌شود و بررسی عوارض مصرف آن در انسان بسیار محدود یا مشکل است. در اغلب این مطالعات نمی‌توان مطمئن بود که باید به دنبال چه عوارضی گشت.

سرمایه‌گذاری در چنین پژوهش‌هایی می‌تواند جهت‌دار بوده یا نتایج آن‌ها زیر فشارهای غیر علمی بازبینی شوند. به دلیل پتانسیل سیاسی چنین تحقیقاتی پژوهشگران نهادهای پیشرو و معتبر که کمتر نیاز به کمک مالی منابع صنعتی دارند علاقه‌ای به فعالیت در این زمینه نشان نمی‌دهند.

تراریخته در ایران[ویرایش]

وضعیت تولید[ویرایش]

در ایران مقدار، نوع، و منبع محصولات تراریخته مشخص نیست. احتمالاً پنجاه تا صد هزار هکتار زمین، زیر کشت برنج تراریخته قرار دارد. گذاشتن برچسب بر روی بسته محصول تراریخته الزامی است. در تولید پف فیل از ذرت تراریخته استفاده می‌شود. گفته می‌شود که تقریباً تمام روغن مصرفی در ایران از محصولات تراریخته است. بین سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۶ سالانه دست کم پنج میلیارد دلار آمریکا محصول تراریخته وارد ایران شده‌است.[۱] تاکنون چگونگی صدور مجوزهای مرتبط اعلام نشده‌است.[۲]

سیاسی[ویرایش]

نخستین محصول برنج طارم بدست آمده با روش تراریخته در اواخر دوره ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی به تولید صنعتی رسید. اما محمود احمدی‌نژاد به دلیل نبود قوانین برای تضمین ایمنی و سلامت این محصولات جلوی عرضه آن را گرفت. در دوره اول حسن روحانی علی‌رغم تمایل دولت، سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران با عرضه این محصولات مخالف بود که در دوره دوم ریاست‌جمهوری با جانشینی عیسی کلانتری بجای معصومه ابتکار در سمت ریاست این سازمان، این مشکل بر طرف شد.[۱]

با وجود این تعدادی از چهره های سرشناس علمی در ایران با تدوین مقالات، مصاحبه ها و شرکت در مناظرات علمی به مبارزه با تجاری سازی این محصولات پرداختند، اعم از کاشت و واردات آنها، در راس این افراد می توان به دکتر علی کرمی، دکتر متولی زاده ارکانی، حجت الاسلام علی ارجمند عین الدین، دکتر آزاد عمرانی و دکتر علی رضا عباسی اشاره کرد، موج این مخالفت ها با حمایت های گسترده مردم مواجه شد و در نهایت وزارت بهداشت مجبور به اجرای قانون برچسب زنی محصولات تراریخته شد و همچنان این موضوع یکی از موضوعات داغ و پرطرفدار رسانه های کشور می باشد، بعد از ساخت سریال گاندو در ایران و حواشی ایجاد شده بین دولت و سازمان صدا و سیما، حجت الاسلام ارجمند پیشنهاد ساخت گاندو ۲ با محوریت نفوذ در عرصه غذا و دارو را مطرح کرد.

گاه‌شمار[ویرایش]

  • مصوبه شورای گسترش آموزش عالی برای راه اندازی مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی ۱۳۶۶
  • تأسیس مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی و پژوهشکده زیست فناوری دهه ۱۳۶۰
  • انتشار تحقیق تراریخته کردن برنج طارم مولایی و مقاوم کردن آن به دو کرم ساقه‌خوار برنج ۱۳۷۶
  • کاشت طارم مولایی تراریخته در ابعاد صنعتی ۱۳۸۳
  • تصویب سند ملی زیست فناوری ۱۳۸۳
  • تصویب طرح تشکیل شورای عالی فناوری در هیئت وزیران ۱۳۸۴
  • نخستین برداشت برنج تراریخته طارم مولایی ۱۳۸۳
  • تصویب قانون ایمنی زیستی ۱۳۸۸
  • تصویب ممنوعیت تولید، واردات و مصرف محصولات تراریخته بدون مجوز قانونی ۱۳۹۶
  • تصویب سیاست‌ها و راهبردهای اجرایی ایمنی زیستی در سال ۱۳۹۶

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ مهبد ابراهیمی (۹ بهمن ۱۳۹۶). «تراریخته چیست؛ بخوریم یا نخوریم؟». بی‌بی‌سی فارسی.
  2. آرزو میرزاخانی-روزنامه‌نگار و کارشناس محیط زیست (۱۴ آذر ۱۳۹۶). «تراریخته، بحران تازه برای محیط زیست ایران؟». بی‌بی‌سی فارسی.

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]