خلخال (اردبیل)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از خلخال (شهر))
پرش به: ناوبری، جستجو
خلخال
هروآباد، خالخال
Herowabad (Khalkhal).jpg
کشور  ایران
استان اردبیل
شهرستان خلخال
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی هروآباد
مردم
جمعیت ۳۹٬۳۰۴ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت ۵٪- (۵سال)
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۸۴۳ متر
اطلاعات شهری
شهردار اعلایی
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۵
وبگاه http://khalkhal.ostan-ar.ir/
شناسهٔ ملی خودرو  ایران
کد آماری ۱۲۱۹

خَلخال، یکی از شهرهای استان اردبیل و مرکز شهرستان خلخال است.

موقعیت و مشخصات[ویرایش]

شهر خلخال در ۴۸ درجه و ۳۱ دقیقه طول جغرافیایی و ۳۷ درجه و ۳۷ دقیقه عرض جغرافیایی و ارتفاع ۱۸۴۳ متر از سطح دریا واقع شده‌است. خلخال در جنوب شرقی استان اردبیل واقع شده‌است و رودهای هروآباد و آرپاچایی در آن جریان دارند. خلخال منطقه‌ای کوهستانی با آب و هوای معتدل و نسبتاً سرد می‌باشد. کوهستان جنگلی و بلند طالش در خاور خلخال از شمال به جنوب در حکم سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان شرقی است که باران خزری در دامنه شرقی آن ریزش کرده و جنگل‌های طالش را بوجود آورده‌است.

جمعیت[ویرایش]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۳۹٬۳۰۴ نفر (در ۱۱٬۵۰۱ خانوار) بوده است.[۱]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت  %±
۱۳۴۵ ۶٬۹۵۵
۱۳۵۵ ۹٬۷۰۵ ۳۹٫۵ ٪
۱۳۶۵ ۲۳٬۶۴۲ ۱۴۳٫۶ ٪
۱۳۷۰ ۲۹٬۶۵۰ ۲۵٫۴ ٪
۱۳۷۵ ۳۵٬۶۱۲ ۲۰٫۱ ٪
۱۳۸۵ ۳۸٬۵۲۱ ۸٫۲ ٪
۱۳۹۰ ۴۱٬۱۶۵ ۶٫۹ ٪
۱۳۹۵ ۳۹٬۳۰۴ ۴٫۵ ٪ −

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی[ویرایش]

برخی از نویسندگان نام خلخال را با نام شهر قدیم خلخال واقع در ناحیه اوتی در ماورای قفقاز که در منابع ارمنی میان قرن دوم و پنجم میلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی (آران) آمده‌است مرتبط می‌دانند، ناحیه اوتی بر ساحل راست رود کورا در حدود گنجه و شمکور کنونی واقع بوده‌است. مرکز ناحیه‌ای که بعدها به نام خلخال معروف شد در سابق فیروز آباد بود و چون ویران شد خلخال به جای آن بر پا شد.

خلخال از شهرهای قدیمی و تاریخی آذربایجان است. در کتاب‌های جغرافیایی و تاریخی سده‌های دوم و سوم هجری، مورخان و جغرافی دانان از جمله در کتاب «حدود العالم من المشرق الی مغرب» دربارهٔ خلخال چنین نوشته‌اند: «خلخال از شهرهای کوچک و از توابع آذربایجان بوده، محصول عمده آن گندم و جو بوده‌است و پلاس و گلیم و لباس پشمی و کرکی در آن بافند….» در معجم البلدان که اواخر سده ششم هجری نوشته شده آمده‌است: «خلخال شهری است در مشرق آذربایجان و نزدیک گیلان و مزارع و آبادی آن بیش تر در وسط کوه‌های بلند قرار دارد از آن جا تا شهر قزوین هفت روز و تا اردبیل دو روز راه‌است و در این ولایت قلاعی بلند قرار دارد که مردمان آن هنگام حمله مغول به آنجا عزیمت نموده‌اند» در «نزهه القلوب» که حمدلله مستوفی در اوایل سده هشتم هجری نوشته، دربارهٔ این شهر چنین آمده‌است: «خلخال شهر وسط بوده و اکنون دیهی است کما بیش صد موضع و به چهار ناحیه تقسیم می‌شود: خانندبیل، سنجبد، انجیل آباد و هشتچین.

هنرهای دستی[ویرایش]

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می‌توان به تهیه شال، جاجیم‌های ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباس‌های پشمی و کرکی و بافت مسند اشاره نمود. متأسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری (پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیم‌های ابریشمی نیز متروک شد و حالا در هر کجا جاجیم‌های خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می‌شود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلاً کاهش یافته‌است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می‌شود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می‌بافند.

جاده اسالم به خلخال[ویرایش]

این مسیر ۷۰ کیلومتری از اسالم به سمت خلخال را باطبیعت زیبا وچشم انداز چشم هر انسانی را به خود خیره می‌کند. نصف مسیر جنگل ونصف مسیر نیز ییلاق تالشان می‌باشد. نام برخی از مکانهای محلی این مسیر عبارتند از ۱- خرجگیل ۲-شرشر ۳-بیوک پیچ (پیچ بزرگ)۴- شوندول ۵- معدن ۶- ورگه دره ۷- اسب ونی ۸- متش ۹- لرزره ۱۰- چره سو ۱۱- کرمان ۱۲-گردنه معروف الماس ۱۳- مجره ۱۴- خوجین.

مسیر پیچ در پیچی که اسالم و خلخال را در دو استان اردبیل و گیلان به هم متصل می‌کند، یکی از زیباترین جاده‌های ایران است. دامنه‌های سرسبز و گله‌های سفید گوسفندی که در دوردستها حرکت می‌کنند؛ چشم‌انداز ییلاق و کلبه‌های چوبی روستاییان و مه‌ای که دره‌ها را سفیدپوش می‌کند و گاهی حتی تا روی جاده می‌آید و درختان بلند و انبوه که سایه‌شان جاده کوهستانی را گاهی تاریک می‌کند؛ اینها از تابلوهای زیبای این مسیر هستند. انگار واقعاً در دنیای دیگری قدم گذاشته‌اید.

  • جاده اسالم به همان اندازه که معروف است ناشناخته مانده است. راه‌های فرعی آن به آبشارها و چشمه‌سارهایی می‌رسد که کمتر کسی می‌شناسد. محلی‌ها اعتقاد دارند که حتی سازمان میراث فرهنگی هم از بسیاری از جاذبه‌های طبیعی منطقه خبر ندارد.[۲]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

چشم‌اندازی از خلخال

هتل‌ها و مراکز اقامتی خلخال[ویرایش]

از اماکن و هتلهایی که برای مسافران و توریست‌ها به این منطقه سفر می‌نمایند می‌توان به هتل فلور خلخال و هتل پرنیان خلخال[۳] و هتل جهانگردی خلخال[۴] تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی استان اردبیل اشاره نمود.

سوغات خلخال[ویرایش]

  • نانهای روغنی (نزیک - تل تل - چای چورگی)
  • عسل طبیعی خلخال که به لحاظ بکر بودن و کوهستانی بودن منطقه، یکی از غنی‌ترین و طبیعی‌ترین عسلهای کشور می‌باشد و فراورده خاص عسل عبارتند از: شیرعسل، هویج عسل و پرتقال عسل
  • شیرینی‌های محلی
  • صنایع دستی همچون گلیم، جورابهای پشمی دست باف، شال، قالیچه و جاجیم خلخال
  • انواع میوه‌ها که عبارتند از: (انواع سیب، گلابی، زرد آلو، هلو، انواع آلو، گیلاس، آلبالو، گردو، انگور، توت، خیار، کمبزه (خیرچا)، شاتوت، ریواس (اوشقون).

مردم[ویرایش]

برابر با سرشماری سال ۱۳۷۵ شهرستان خلخال ۱۳۷۹۹۲ نفر جمعیت داشت. شغل اصلی مردم این منطقه کشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است.

زبان مردم بخش مرکزی و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذربایجانی می‌باشد. اما در بخش شاهرود و خورش رستم زبان تاتی رایج است.[۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]

در شهرستان خلخال هم چون سایر شهرستان‌های استان اردبیل هنرهای دستی از رواج و قدمت زیادی برخوردار است که بیش تر این صنایع توسط زنان و دختران محلی انجام می‌گیرد. مردم شهرستان خلخال دارای مذهب شیعه و سنی و دین اسلام هستند.

از ضرب‌المثل‌های رایج خلخال «منده ایننی گورور ازونده تبننی گورمور» است.

جشنواره رغایب[ویرایش]

جشن رغایب یا جشن آرزوها که در مناطق مختلف آذربایجان به «اولولر بایرامی» شهرت دارد که در خلخال و در شهرکلور به سبک و سیاق خاصی برگزار می‌شود.

اولین شب جمعه ماه رجب، لیله الرغایب یا به عبارتی «شب آرزوها» است که فضیلت بسیاری دارد و به منظور کسب هر چه بیشتر رحمت‌الهی و رسیدن به حوائج معنوی، اعمالی نیز برای آن ذکر شده است. یکی از بخشهای اصلی جشن رغایب، برپایی بازارچه محلی است. در این بازارچه کسبه وبازاریان منطقه شاهرود، شهرهای مجاور و حتی استانهای مجاور نیز حضور یافته و اجناس و کالاهای گلچین شده خود را عرضه می‌نمایند.

در این مراسم، زنان در چندین گروه دایره‌ای شکل به دور هم چرخیده و به طور متناوب و با ریتم خاصی دستهای گرده کرده همدیگر را به بالا و پایین می‌برند. مشابه این مراسم در روز سیزده بدر نیز اجرا می‌شود.

مردان منطقه نیز در این روز بازیهای خاص را اجرا می‌کنند، که از آن جمله بازی قیشه مزا یا همان قیش ووردی است. این بازی که حول یک دایره بزرگ و در محوطه‌ای وسیع به اجرا در می‌آید، توسط دو گروه اجرا می‌شود.[۱۴][۱۵]

اقلیم و آب و هوا[ویرایش]

شهرستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوه‌های تالش درشرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای مازندران و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به طوریکه بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای مازندران می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستانهای معتدل و رمستانهای سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آنها آب گرم معدنی گیوی سویی در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاه‌ها در سال ۱۳۷۹ حدود ۸ /۳۱۲ میلیمتر بوده‌است که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد. شهر خلخال دارای سه رود جاری به نام‌های نورعلی چایی، قز باخان و هرو چایی که از داخل شهر می‌گذرند می‌باشد.

صنایع و معادن[ویرایش]

مهم‌ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشکیل می‌دهند. شهرستان خلخال یکی از مراکز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز کل کشور محسوب می‌شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت کاری شده و صنایع چوبی از عمده‌ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به ویژه اغلب روستاهای آذربایجان مرسوم است و در هر منطقه دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد در شهرستان خلخال جاجیم دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد. در گذشته جاجیم مناسب‌ترین چیزی بود که مردم منطقه روی کرسی می‌انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه CHICHAKLAMEH با ترکیبی از رنگ‌های متنوع و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی می‌رفت ولی روستاییان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته‌اند.

کشاورزی و دامداری[ویرایش]

به طورکلی خلخال از مناطق کشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور و پنبه‌است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتاً خوب از دامداری پیشرفته‌ای برخوردار است و انواع فراورده‌های شیری از قبیل: خامه، ماست، کره و پنیر و… هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده‌ترین تولیدات دامی این منطقه به شمار می‌آیند.

محله‌های قدیمی شهر[ویرایش]

  • آشاقی‌کوچه
  • قاضی‌لر
  • یوخاری‌کوچه
  • قلعه‌باشی
  • روشن‌محله
  • بازار
  • حمزه آباد
  • پوچ دیبی
  • خرابه حصار
  • ائیشنه کوچه
  • چول دره
  • گونئی

مکان‌های مذهبی[ویرایش]

  • امام زاده سید دانیال
  • امام زاده قاضیلر
  • امام زاده پیر سلیمان (زنجیرلی امامزادا)
  • امام زاده روستای کالار
  • مقبره سید محمد آقا
  • امامزادگان الهاشم (روستای الشما)
  • امام زادگان روستای خوجین
  • امام زاده سید ابراهیم روستای خمس
  • امام زاده سید الیاس و سید هاشم روستای زاویه سادات

موزه خلخال[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار. 
  2. طبیعت گردی اسپیلت، سفر به اسالم تا خلخال.
  3. «معرفی هتل‌های تخفیف دار شهرستان خلخال». 
  4. «معرفی هتل جهانگردی خلخال در استان اردبیل». 
  5. مقدمه کتاب «دستور زبان گویش‌های تاتی جنوبی»، پروفسور احسان یارشاطر، لاهه - پاریس ١٩٦۹
  6. گونه‌های زبانی تاتی، دونالد استیلو، ۱۹۸۱
  7. مقدمه کتاب «فرهنگ تاتی»، دکتر جهاندوست سبزعلیپور؛ گویش‌های تاتی: ۳) دو بخش شاهرود و خورش‌رستم خلخال. نشر فرهنگ ایلیا، رشت، ۱۳۹۰، ۴۲۵ صفحه.
  8. درباره زبان مردم آذربایجان
  9. شهر اردبیل - Ataland
  10. Ardebil State Province - استانداری اردبیل
  11. عبدلی علی، ادبیات تات و تالش، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، ۱۳۸۰
  12. عبدلی علی، فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، ۱۳۹۳
  13. عبدلی علی، تات‌های ایران و قفقاز، تهران: انتشارات مهدی رضایی، چاپ اول، ۱۳۸۹
  14. «برگزاری جشنواره رغایب در خلخال، خبرگزاری فارس». 
  15. «تصاویری از برگزاری جشنواره رغایب در خلخال، خبرگزاری قطره».