تابع‌های وارون مثلثاتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تابع‌های وارون مثلثاتی در ریاضیات، وارون تابع‌های مثلثاتی اند که طبق تعریف تابع وارون، بُرد آن‌ها زیرمجموعهٔ دامنهٔ تابع اصلی دیگری است. از آنجایی که تابع‌های مثلثاتی هیچکدام یک به یک نیستند، برای همین برای وارون آن‌ها تابع بماند (به ازای یک ورودی چند خروجی به دست نیاید) باید آن‌ها را محدود کرد (نگاه کنید به آزمون خط افقی).

برای نمونه اگر تعریف کنیم y = \operatorname{arcsin}(x) آنگاه x = \operatorname{sin}(y) است امابازای یک x یکتا می‌توان چندین y پیدا کرد که به ازای آن x = \operatorname{sin}(y) شود، مانند y مساوی صفر، π و ۲π که به ازای همهٔ آن‌ها مقدار سینوس یا x برابر با صفر است و این به این معنی است که تابع وارون سینوس یا arcsin می‌تواند می‌تواند چندین جواب داشته باشد \operatorname{arcsin}(0)=0, \pi, 2\pi درحالی که این خلاف مفهوم تابع بودن است. برای همین برای تمامی تابع‌های وارون مثلثاتی محدودیت بُرد یا خروجی قرار می‌دهیم تا به ازای یک ورودی چندین خروجی نداشته باشند.

تابع‌های اصلی در جدول زیر آورده شده‌اند:

نام نماد ریاضی تعریف بازهٔ x برای خروجی های حقیقی برد تابع
(رادیان)
برد تابع
(درجه)
آرک سینوس y = arcsin x x = sin y ۱ ≥ x ≥ ۱− -\frac{\pi}{2} \le y \le \frac{\pi}{2} °۹۰ ≥ y ≥ °۹۰-
آرک کسینوس y = arccos x x = cos y ۱ ≥ x ≥ ۱− 0 \le y \le \pi ۱۸۰° ≥ y ≥ °۰
آرک تانژانت y = arctan x x = tan y تمامی اعداد حقیقی -\frac{\pi}{2} \le y \le \frac{\pi}{2} °۹۰ ≥ y ≥ °۹۰-
آرک کتانژانت y = arccot x x = cot y تمامی اعداد حقیقی 0 \le y \le \pi ۱۸۰° ≥ y ≥ °۰
آرک سکانت y = arcsec x x = sec y x ≤ −۱ یا ۱ ≤ x 0 \le y \le \pi, y \ne \; \frac{\pi}{2} ۱۸۰° ≥ y ≥ °۰ و y≠۹۰°
آرک کسکانت y = arccsc x x = csc y x ≤ −۱ یا ۱ ≤ x \frac {-\pi}{2} \le y \le \frac {\pi}{2}, y \ne \; 0 °۹۰ ≥ y ≥ °۹۰- و y≠۰°

رابطهٔ میان تابع‌های وارون مثلثاتی[ویرایش]

نمودار تابع های\operatorname{arcsin}(x) (قرمز) و \operatorname{arccos}(x) (آبی) در صفحهٔ مختصات دکارتی.
نمودار تابع های\operatorname{arctan}(x) (قرمز) و \operatorname{arccot}(x) (آبی) در صفحهٔ مختصات دکارتی.
نمودار تابع های\operatorname{arcsec}(x) (قرمز) و \operatorname{arccsc}(x) (آبی) در صفحهٔ مختصات دکارتی.

زاویه‌های مکمل:

\arccos x = \frac{\pi}{2} - \arcsin x
\arccot x = \frac{\pi}{2} - \arctan x
\arccsc x = \frac{\pi}{2} - \arcsec x

ورودی‌های با علامت مخالف:

\arcsin (-x) = - \arcsin x \!
\arccos (-x) = \pi - \arccos x \!
\arctan (-x) = - \arctan x \!
\arccot (-x) = \pi - \arccot x \!
\arcsec (-x) = \pi - \arcsec x \!
\arccsc (-x) = - \arccsc x \!

ورودی‌های وارون شده:

\arccos (1/x) \,= \arcsec x \,
\arcsin (1/x) \,= \arccsc x \,
\arctan (1/x) = \tfrac{1}{2}\pi - \arctan x =\arccot x,\text{ if }x> 0 \,
\arctan (1/x) = -\tfrac{1}{2}\pi - \arctan x = -\pi + \arccot x,\text{ if }x <0 \,
\arccot (1/x) = \tfrac{1}{2}\pi - \arccot x =\arctan x,\text{ if }x> 0 \,
\arccot (1/x) = \tfrac{3}{2}\pi - \arccot x = \pi + \arctan x,\text{ if }x <0 \,
\arcsec (1/x) = \arccos x \,
\arccsc (1/x) = \arcsin x \,

در صورتی که تنها بخشی از جدول سینوس را داشته باشیم:

\arccos x = \arcsin \sqrt{1-x^2},\text{ if }0 \leq x \leq 1
\arctan x = \arcsin \frac{x}{\sqrt{x^2+1}}

هرگاه از ریشهٔ دوم یک عدد مختلط استفاده شد، باید ریشهٔ با بخش حقیقی مثبت را انتخاب کرد (یا بخش موهومی مثبت، اگر خود آن، عدد حقیقی منفی بود).

با استفاده از رابطهٔ نیم-زاویه \tan \frac{\theta}{2} = \frac{\sin \theta}{1+\cos \theta} خواهیم داشت:

\arcsin x = 2 \arctan \frac{x}{1+\sqrt{1-x^2}}
\arccos x = 2 \arctan \frac{\sqrt{1-x^2}}{1+x},\text{ if }-1 <x \leq +1
\arctan x = 2 \arctan \frac{x}{1+\sqrt{1+x^2}}

رابطه‌های میان تابع‌های مثلثاتی و تابع‌های وارون مثلثاتی[ویرایش]

\sin (\arccos x) = \cos(\arcsin x) = \sqrt{1-x^2}
\sin (\arctan x) = \frac{x}{\sqrt{1+x^2}}
\cos (\arctan x) = \frac{1}{\sqrt{1+x^2}}
\tan (\arcsin x) = \frac{x}{\sqrt{1-x^2}}
\tan (\arccos x) = \frac{\sqrt{1-x^2}}{x}

راه حل کلی[ویرایش]

تابع‌های مثلثاتی در مجموعهٔ اعداد حقیقی، همگی تابع‌های متناوب اند و در بازه‌هایی به اندازهٔ ۲π مقدار همهٔ آن‌ها مرتب تکرار می‌شود. دورهٔ تناوب تابع‌های سینوس و کسکانت از ۲πk − π/۲ (به ازای kهای عضو مجموعهٔ اعداد صحیح) شروع می‌شود و در ۲πk + π/۲ تمام می‌شود، درنتیجه مقدار تابع میان بازهٔ ۲πk + π/۲ تا ۲πk + ۳π/۲ دوباره بر روی خودش باز می‌گردد. دورهٔ تناوب کسینوس و سکانت از ۲πk شروع می‌شود و در ۲πk + π تمام می‌شود و مقدار تابع در فاصلهٔ میان ۲πk + π تا ۲πk + ۲π دوباره بر روی خودش باز می‌گردد. دورهٔ تناوب تانژانت از ۲πk − π/۲ شروع می‌شود و در ۲πk + π/۲ تمام می‌شود و مقدار تابع به ازای بازه‌های ۲πk + π/۲ تا ۲πk + ۳π/۲ مرتب تکرار می‌شود. دورهٔ تناوب کتانژانت از ۲πk شروع می‌شود و در ۲πk + π تمام می‌شود، و تابع به ازای بازه‌های ۲πk + π تا ۲πk + ۲π بر روی خودش باز می‌گردد.

این تناوب در تابع‌های وارون نیز به همین ترتیب ادامه دارد، با فرض اینکه k عدد صحیحی است داریم:

\sin(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arcsin(x) + 2k\pi \text{ or } y = \pi - \arcsin(x) + 2k\pi
\cos(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arccos(x) + 2k\pi \text{ or } y = 2\pi - \arccos(x) + 2k\pi
\tan(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arctan(x) + k\pi
\cot(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arccot(x) + k\pi
\sec(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arcsec(x) + 2k\pi \text{ or } y = 2\pi - \arcsec (x) + 2k\pi
\csc(y) = x \ \Leftrightarrow\  y = \arccsc(x) + 2k\pi \text{ or } y = \pi - \arccsc(x) + 2k\pi

مشتق تابع‌های وارون مثلثاتی[ویرایش]

نوشتار اصلی: مشتق تابع‌های مثلثاتی

مشتق ساده این نوع تابع‌ها، به ازای xهای مختلط و حقیقی به قرار زیر است:


\begin{align}
\frac{d}{dx} \arcsin x & {}= \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}\\
\frac{d}{dx} \arccos x & {}= \frac{-1}{\sqrt{1-x^2}}\\
\frac{d}{dx} \arctan x & {}= \frac{1}{1+x^2}\\
\frac{d}{dx} \arccot x & {}= \frac{-1}{1+x^2}\\
\frac{d}{dx} \arcsec x & {}= \frac{1}{x\,\sqrt{x^2-1}}\\
\frac{d}{dx} \arccsc x & {}= \frac{-1}{x\,\sqrt{x^2-1}}
\end{align}

رابطه‌های زیر ویژهٔ xهای حقیقی است:


\begin{align}
\frac{d}{dx} \arcsec x & {}= \frac{1}{|x|\,\sqrt{x^2-1}}; \qquad |x|> 1\\
\frac{d}{dx} \arccsc x & {}= \frac{-1}{|x|\,\sqrt{x^2-1}}; \qquad |x|> 1
\end{align}

برای مشتق ساده اگر \theta = \arcsin x \! باشد، آنگاه داریم:

\frac{d \arcsin x}{dx} = \frac{d \theta}{d \sin \theta} = \frac{1} {\cos \theta} = \frac{1} {\sqrt{1-\sin^2 \theta}} = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}

استفاده از انتگرال‌های معین[ویرایش]

عبارت انتگرالی برابر با تابع‌های وارون مثلثاتی به قرار زیر است:


\begin{align}
\arcsin x &{}= \int_0^x \frac {1} {\sqrt{1 - z^2}}\,dz,\qquad |x| \leq 1\\
\arccos x &{}= \int_x^1 \frac {1} {\sqrt{1 - z^2}}\,dz,\qquad |x| \leq 1\\
\arctan x &{}= \int_0^x \frac 1 {z^2 + 1}\,dz,\\
\arccot x &{}= \int_x^\infty \frac {1} {z^2 + 1}\,dz,\\
\arcsec x &{}= \int_1^x \frac 1 {z \sqrt{z^2 - 1}}\,dz, \qquad x \geq 1\\
\arcsec x &{}= \pi + \int_x^{-1} \frac 1 {z \sqrt{z^2 - 1}}\,dz, \qquad x \leq -1\\
\arccsc x &{}= \int_x^\infty \frac {1} {z \sqrt{z^2 - 1}}\,dz, \qquad x \geq 1\\
\arccsc x &{}= \int_{-\infty}^x \frac {1} {z \sqrt{z^2 - 1}}\,dz, \qquad x \leq -1
\end{align}

سری‌های نامتناهی[ویرایش]

مانند تابع سینوس و کسینوس، وارون این توابع را نیز می‌توان به کمک سری‌های نامتناهی محاسبه کرد:


\begin{align}
\arcsin z & {}= z + \left( \frac {1} {2} \right) \frac {z^3} {3} + \left( \frac {1 \cdot 3} {2 \cdot 4} \right) \frac {z^5} {5} + \left( \frac{1 \cdot 3 \cdot 5} {2 \cdot 4 \cdot 6 } \right) \frac{z^7} {7} + \cdots\\
& {}= \sum_{n=0}^\infty \left( \frac {(2n)!} {2^{2n}(n!)^2} \right) \frac {z^{2n+1}} {(2n+1)}
; \qquad | z | \le 1
\end{align}

\begin{align}
\arccos z & {}= \frac {\pi} {2} - \arcsin z \\
& {}= \frac {\pi} {2} - (z + \left( \frac {1} {2} \right) \frac {z^3} {3} + \left( \frac {1 \cdot 3} {2 \cdot 4} \right) \frac {z^5} {5} + \left( \frac{1 \cdot 3 \cdot 5} {2 \cdot 4 \cdot 6 } \right) \frac{z^7} {7} + \cdots ) \\
& {}= \frac {\pi} {2} - \sum_{n=0}^\infty \left( \frac {(2n)!} {2^{2n}(n!)^2} \right) \frac {z^{2n+1}} {(2n+1)}
; \qquad | z | \le 1 
\end{align}



\begin{align}
\arctan z & {}= z - \frac {z^3} {3} +\frac {z^5} {5} -\frac {z^7} {7} +\cdots \\
& {}= \sum_{n=0}^\infty \frac {(-1)^n z^{2n+1}} {2n+1}
; \qquad | z | \le 1 \qquad z \neq i,-i
\end{align}



\begin{align}
\arccot z & {}= \frac {\pi} {2} - \arctan z \\
& {}= \frac {\pi} {2} - ( z - \frac {z^3} {3} +\frac {z^5} {5} -\frac {z^7} {7} +\cdots ) \\
& {}= \frac {\pi} {2} - \sum_{n=0}^\infty \frac {(-1)^n z^{2n+1}} {2n+1}
; \qquad | z | \le 1 \qquad z \neq i,-i
\end{align}



\begin{align}
\arcsec z & {}= \arccos {(1/z)} \\
& {}= \frac {\pi} {2} - (z^{-1} + \left( \frac {1} {2} \right) \frac {z^{-3}} {3} + \left( \frac {1 \cdot 3} {2 \cdot 4} \right) \frac {z^{-5}} {5} + \left( \frac{1 \cdot 3 \cdot 5} {2 \cdot 4 \cdot 6 } \right) \frac{z^{-7}} {7} + \cdots ) \\
& {}= \frac {\pi} {2} - \sum_{n=0}^\infty \left( \frac {(2n)!} {2^{2n}(n!)^2} \right) \frac {z^{-(2n+1)}} {(2n+1)} 
; \qquad \left| z \right| \ge 1 
\end{align}



\begin{align}
\arccsc z & {}= \arcsin {(1/z)} \\
& {}= z^{-1} + \left( \frac {1} {2} \right) \frac {z^{-3}} {3} + \left( \frac {1 \cdot 3} {2 \cdot 4 } \right) \frac {z^{-5}} {5} + \left( \frac {1 \cdot 3 \cdot 5} {2 \cdot 4 \cdot 6} \right) \frac {z^{-7}} {7} +\cdots \\
& {}= \sum_{n=0}^\infty \left( \frac {(2n)!} {2^{2n}(n!)^2} \right) \frac {z^{-(2n+1)}} {2n+1}
; \qquad \left| z \right| \ge 1 
\end{align}


همچنین لئونارد اویلر برای وارون تانژانت، سری کارآمدتری را پیدا کرد، که عبارت است از:

\arctan z = \frac{z}{1+z^2} \sum_{n=0}^\infty \prod_{k=1}^n \frac{2k z^2}{(2k+1)(1+z^2)}.

هشدار: به ازای n= ۰ عبارت به یک ضرب تهی تبدیل می‌شود که خود برابر با ۱ است. همچنین در ادامه می‌توان نشان داد که:

\arctan z = \sum_{n=0}^\infty \frac{2^{\,2n}\,(n!)^2}{\left(2n+1\right)!} \; \frac{z^{\,2n+1}}{\left(1+z^2\right)^{n+1}}

انتگرال نامعین تابع‌های وارون مثلثاتی[ویرایش]

برای تمامی xهای حقیقی و مختلط، رابطه‌های زیر برقرار است:


\begin{align}
\int \arcsin x\,dx &{}= x\,\arcsin x + \sqrt{1-x^2} + C\\
\int \arccos x\,dx &{}= x\,\arccos x - \sqrt{1-x^2} + C\\
\int \arctan x\,dx &{}= x\,\arctan x - \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C\\
\int \arccot x\,dx &{}= x\,\arccot x + \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C\\
\int \arcsec x\,dx &{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\right)\right) + C\\
\int \arccsc x\,dx &{}= x\,\arccsc x + \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\right)\right) + C
\end{align}

تنها برای x ≥ ۱ که عضو مجموعه اعداد حقیقی اند:


\begin{align}
\int \arcsec x\,dx &{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C\\
\int \arccsc x\,dx &{}= x\,\arccsc x + \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C
\end{align}

تمامی رابطه‌های بالا به کمک انتگرال‌گیری جزء به جژء قابل دستیابی است.

نمونه[ویرایش]

با استفاده از \int u\,\mathrm{d}v = u v - \int v\,\mathrm{d}u داریم:


\begin{align}
u &{}=&\arcsin x &\quad\quad\mathrm{d}v = \mathrm{d}x\\
\mathrm{d}u &{}=&\frac{\mathrm{d}x}{\sqrt{1-x^2}}&\quad\quad{}v = x
\end{align}

آنگاه:

\int \arcsin(x)\,\mathrm{d}x = x \arcsin x - \int \frac{x}{\sqrt{1-x^2}}\,\mathrm{d}x

با استفاده از تغییر متغیر:

k = 1 - x^2.\,

پس:

\mathrm{d}k = -2x\,\mathrm{d}x

و

\int \frac{x}{\sqrt{1-x^2}}\,\mathrm{d}x = -\frac{1}{2}\int \frac{\mathrm{d}k}{\sqrt{k}} = -\sqrt{k}

دوباره x را جایگزین می‌کنیم:

\int \arcsin(x)\, \mathrm{d}x = x \arcsin x + \sqrt{1-x^2}+C

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Inverse trigonometric functions»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۱).

جستارهای وابسته[ویرایش]