بانک شاهی ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ساختمان بانک شاهی
Imperial Bank of Iran.jpg
نام ساختمان بانک شاهی
کشور  ایران
استان تهران
شهرستان تهران
اطلاعات اثر
کاربری بانک
کاربری کنونی بانک
دیرینگی قاجاریه
دورهٔ ساخت اثر ناصرالدین شاه
بانی اثر ملکه ویکتوریا
مالک فعلی اثر بانک تجارت
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۷۴۴۰
تاریخ ثبت ملی ۱۲/۱۱/۱۳۸۱

بانک شاهی ایران یک بانک انگلیسی بود که به عنوان اولین بانک ایران بشمار می‌آید که در سال ۱۸۸۹ توسط بارون جولیوس دو رویتر، بانکدار یهودی-انگلیسی، و با فرمان سلطنتی ملکه ویکتوریای بریتانیا و به امتیاز دولت ایران تاًسیس گردید. این بانک سالها بعد به بانک بریتانیایی خاورمیانه (BBME) تغییر نام داد و امروزه به نام بانک اچ‌اس‌بی‌سی خاورمیانه شناخته می‌شود.[۱]

این بانک اولین بار ایده های بانکداری اروپایی را به ایران وارد کرد که در آن این ایده ها تا آن زمان شناخته شده نبودند. همچنین استفاده از اسکناس اولین بار توسط این بانک در ایران رایج شد.

بعد از انقلاب اسلامی، تمامی فعالیتهای ایرانی این بانک به بانک تجارت منتقل شد.

تاریخچه[ویرایش]

اسکناس یک تومانی متعلق به ۱۲۸۵ خورشیدی. اسکناسها گاها در سراسر ایران دارای اعتبار نبودند و بر روی اسکناس مهر «فقط در یزد ادا خواهد شد» ضرب شده است.
بانک شاهی.
بانک شاهی در تهران (سمت راست) سال ۱۹۱۰ میلادی.

در قرن نوزدهم ایرانی فعالیتهای اقتصادی به صورت کل در دست صرافهای یهودی بود. این صرافها به دلیل نفوذ فرهنگی و یکپارچگی قومی به صورت کامل فعالیتهای وامی را در دست داشتند.

بارون جولیوس دو رویتر بانکدار یهودی-انگلیسی با اعطای وام به ناصرالدین شاه قاجار امتیازات بزرگی از وی گرفت که یکی از آنها حق تاسیس بانک بود. این قرارداد که قسمتی از امتیازنامه رویتر بود با مخالفت شدید مردم و حتی روسیه مواجه شد. شبنامه های زیادی در تهران پخش شد که در آن نوشته شده بود که شاه ایران مالکیت تمامی منابع ایران را به یک یهودی داده است. در سال ۱۲۶۷ هجری، امتیاز اول لغو شد و شاه دلیل آن را عدم موفقیت رویتر در شروع پروژه راه آهن بعد از پانزده ماه بر اساس قرارداد دانست.

ولیکن رویتر قصد نداشت از چنین قرارداد پرسودی صرف نظر کند. او با تلاش فراوان موفق شد سرانجام در سال ۱۸۸۹ میلادی به کمک وزیر یهودی انگلستان هنری دراموند ولف اجازه بانکداری و معدنداری در ایران را به مدت ۶۰ سال دریافت کند. این قرارداد به مفصلی قرارداد اول نبود ولیکن سود بسیار زیادی برای رویتر داشت. بانک از پرداخت هرنوع مالیات معاف بود و اجازه واردات بدون پرداخت تعرفه مالیاتی را دارا بود.

این بانک که مقرش لندن و تابع قوانین انگلستان بود، از سال ۱۲۶۹ کار خود را آغاز کرد و اولین اسکناس بانکی را در ایران منتشر نمود. تا این زمان تنها نوع پول مورد استفاده سکه های نقره و طلا بودند و بانک برای اولین بار استفاده از اسکناس را در ایران رایج کرد. رئیس این بانک سر ویلیام کسویک بود. سرمایه این بانک از سه کمپانی گلین، میلز و شرکاء، جی هنری شرودر و شرکاء و دیوید ساسون و شرکاء به دست آمده بود. اولین مدیر بانک جوزف ربینو بود که از پدری ایتالیایی یهودی و مادری انگلیسی در لندن به دنیا آمده بود و تابعیت بریتانیایی دریافت کرده بود. ربینو ۱۸ سال در ایران باقی ماند و نقش موثری در گسترش بانک شاهی داشت. او دستور داد تمامی مدیران بانک زبان فارسی را بیاموزند. در این زمان مردم ایران به پول کاغذی اعتماد زیادی نداشتند. ربینو برای گسترش استفاده از اسکناس دستور داد که تنها پول در مقدارهای کوچک چاپ شود و این پول در هر زمان توسط شعبه قابل تبدیل به سکه نقره باشد. این امر در مناطق دورافتاده بسیار مشکل بود. تحت نظر ربینو و به کمک ارتش ایران سکه های نقره به مناطق دورافتاده انتقال داده میشدند. ولیکن با این وجود در سالهای اولیه تاسیس بانک، هجوم بانکی، به کرات اتفاق افتاد. گاهی دلیل این امر تبلیغات روسها بود که انگلیسیها را رقیب خود در ایران میدانستند.

مهمترین فرد مورد ارتباط بانک در تهران ژنرال آلبرت هوتوم شیندلر بود که مانند رویتر یک آلمانی تبار انگلیسی شده بود. او در ایران سالهای زیادی زندگی کرده بود و به تمامی جغرافیای منطقه مسلط بود. هنری دراموند ولف به او علاقه زیادی داشت و تلاش کرد که او را در بخش خارجی دولت استخدام کند. ولیکن وقتی این امر موفقیت آمیز نشد، رویتر وی را استخدام نمود. شیندلر و ربینو مهمترین افراد تاثیرگذار در گسترش این بانک در ایران بودند.[۲]

بانک اهمیت زیادی در پرداخت وامهای بزرگ به شاه در بین سالهای ۱۸۹۲ و ۱۹۱۱ داشت. این وامها در قبال کنترل ماهیگیری در دریای خزر و کنترل تعرفه گمرکی در بندرها به شاه پرداخت شدند. خبر این وامها ملیگرایان ایرانی را به شدت برآشفت ولیکن در نهایت مخالفت آنها تاثیری نداشت. [۳]

در سال ۱۹۲۹ میلادی این بانک دارای ۲۴ شعبه در ایران بود. بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ به فعالیت خود در زمینه نشر انحصاری اسکناس ادامه داد. در زمان رضا شاه پهلوی ملی گرایی در بین ایرانیان شدت یافت و مخالفت با این بانک گسترش یافت. جئوفری جونز می‌نویسد :"بانک (شاهی) به صورت گسترده به عنوان نماینده امپریالیسم بریتانیا بود و این نظر بیدلیل نبود." جونز ادامه می‌دهد که بانک شاهی نقش زیادی در تامین منابع مالی برای بریتانیا در دو جنگ جهانی با کمک سرمایه‌های ایران داشت. در سال ۱۳۰۹ توسط رضاشاه پهلوی امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس از سوی دولت ایران به مبلغ ۲۰۰ هزار لیره خریداری و به بانک ملی ایران واگذار شد.[۴] بانک شاهی بر اساس آمار رسمی خود سود بسیار کمی داشت ولیکن در این زمان بانکداران اجازه داشتند که به حسابهای مخفی مبالغی واریز و دریافت کنند و این حسابها به دور از آمار رسمی بودند. جئوفری جونز مینویسد که سود واقعی بانک شاهی بسیار بیشتر از آنچه در آمارهای رسمی چاپ شده بود بوده است.

بانک شاهی در به حرکت در آوردن پس اندازهای مردم نقش زیادی داشت ولیکن بسیاری معتقد بودند که بانک از این پس اندازها برای منافع دیگری استفاده میکند زیرا بانک در "وام دادن به ایرانیان تبعیض قائل میشد". از زمان تاسیس بانک هیچگاه ایرانیان در مقامهای مدیریتی به کار گرفته نشدند با اینکه در این زمان بانک شاهی عثمانی که دارای مالکیت مشترک بریتانیایی، فرانسوی و عثمانی بود از مردم ترکیه در پستهای مدیریتی استفاده میکرد. بسیاری از روشهای به کار گرفته شده توسط بانک شاهی امروزه بسیار نژادپرستانه دانسته میشود. [۵]


در سالهای ۱۳۲۰ این بانک در کشورهای حاشیه خلیج فارس شعبه باز کرد و اولین بانک در کویت، دوبی و عمان بود. در سال ۱۹۵۲ میلادی این بانک بیشتر فعالیتهای خود را در ایران کم کرد و نام خود را به بانک انگلیسی خاورمیانه تغییر داد. در سال ۱۹۵۹ سرمایه‌های بانک انگلیسی خاورمیانه توسط بانک اچ اس بی سی هنگ کنگ خریداری شده و نام این بانک به اچ اس بی سی خاورمیانه تغییر یافت.

ساختمان بانک شاهی[ویرایش]

ساختمان بانک شاهی در میدان توپخانه

این بنای تاریخی که تنها میراث ارزشمند باقی‌مانده از بدنه‌های میدان توپخانه قدیم است، دارای طرحی یگانه بوده و استفاده از عناصر تزیینی معماری ایران، همانند کاسه سازی در نیم گنبد سر در ورودی، کاشیکاری و گچبری را می‌توان از ویژگی‌های برجسته آن شمرد. هم چنین وجود ستون‌های رفیع در فضای داخلی بانک و تلفیق هنرمندانه آن با دوره‌های تیزه دار و استفاده از چوب در پوشش سقف، ترکیبی موزون را پدید آورده‌است که شکوه و عظمت معماری هخامنشی را به بیننده یادآوری می‌کند. کاشی کاری سر در توسط استاد حسین کاشی پز انجام شده است.[۱]

بعد از انقلاب[ویرایش]

بعد از انقلاب اسلامی، تمامی فعالیتهای ایرانی این بانک به بانک تجارت منتقل شد.

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «تخریب بانک شاهی به علت گذر مترو ثابت شد»(فارسی)‎. خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۱۹ اسفند ۱۳۸۳. بازبینی‌شده در ۲۵ فروردین ۱۳۸۸. 
  2. he English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran, Denis Wright, pp 105
  3. he English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran, Denis Wright, pp 106.
  4. سیمین روشن. «لغو امتیاز دارسی، انعقاد قرارداد ۱۹۳۳»(فارسی)‎. سرگذشت امتیازنامه دارسی؛ آغاز و انجام. وبگاه بی‌بی‌سی فارسی، ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷. 
  5. The Imperial Bank of Iran and Iranian Economic Development, 1890-1952, Geoffrey Jones, page 75.